Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 06.09.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 06.09.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. LÖGRJETTA AfgreiÖslu- og innheimtum.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON, Bankastræti 11. Talsími 359, Nr. 41. Reykjavík, 6. september 1916, XI. árg. Klæðaverslun H. Andersen & Sön. Aðalsír. 16. Stofnsett 1888. Sími 32. Þar eru fötin saumuð flest. Þar eru fataefnin best. Bækur, innlendar og erlendar, pappír og alls- konar ritföng, kaupa allir í Lárus Fjeldsted, Yfirrjettarmálaf ærslumað ur. LÆKJARGATA 2. Venjulega heima kl. 4—7 sítSd. Nýja Bókbandsvinnustofan lekur aS sjer alla vinnu, sem aS bók- bandi lýtur og reynir aS fullnægja kröfum viSskiftavina sinna. Bókavin- ir, lestrarfjelög og aSrir ættu þvi aS koma þangaS. — Útvegar allar bækur er fáanlegar eru. Þingholtsstræti 6 (Gutenberg). Brynj. Magnússon. Rjettritun og framburður málsins. H á 1 f y r ð i. BlaðiS ÞjóSstefna mintist s. 1. vor á „rangritun" málsins á þann hátt, aS mjer virtist, sem átt væri viS BlaSa- mannarjettritun og stafsetningarregl- ur hennar. Jeg tek mjer ekki sjerstak- lega nærri, þó aS henni sé hallmælt, af því aS jeg var ekki frumkvöSull hennar. En af því aS jeg aShyltist þessa rjettritun, þegar henni var leit- aS fylgis út um landiS, þykir mjer rjettara að nefna, þó seint sje, hvaS fyrir mjer vakti í þessu máli, og vakir enn. Engin ein stafsetning hefur unniS sjer fylgi í málinu. Stafsetning forn- manna og greinarmerkjaskipun eru svo gerSar, aS þaS er ekki fastur grundvöllur, eSa einsteyptur. T. d. a. t. — Ari fróSi ritar á íslendingabók sína: „En ek heite Are." Engum lif- andi manni dettur í hug, aS rita þann- ig, hversu sem hann kýs aS regja sig aftur á bak i rithætti. Flateyjarbók hefur ekki upphafsstaf á eftir depli, nje heldur kommu milli sambands- setninga. í fornum gullaldarhandrit- um sumum eru eiginnöfn meS litlum staf. Svo mætti lengi telja. Styrkur þeirra gömlu rithöfunda er fólginn í orSavalinu. MótstöSumenn BlaSamannastaf- setningarinnar finna henni til foráttu fyrst og fremst þaS atriSi, aS hún sleppir víðast hvar tvöföldum sam- hljóSanda. Þeir menn kveSa svo aS oröiy x& meS þeim hætti sje gerS eftirgjöf viS dragmæltan og linan framburS. Jeg get ekki fallist á þá at- hugun. Einfaldur samhljóSandi er oftast nær eins harSur aS hljóöi sem tvöfaldur er; t. d. 1 og s og r eru svo harSir stafir aS hljóSmagni, aS tvö- földun þeirra bætír engu viS hörk- una. Hitt væri sönnu nær aS segja, aS sumir samhljóSendur hafi stundum aS eins hálft hljóS, t. d. í upphafi at- kvæSis: la, ra, sa 0. s. frv. Annar ásteitingarsteinn BlaSa- mannarjettrutunarinnar er é. Mjer þykir fljótlegra aS rita þaS en je. En aS deila um þvílíka smámuni, tel jeg vera sama sem aS leggja sig í fram- króka um aS kljúfa hár. Málefni vax- inna manna ættu aS velta á stærri keflum. Jeg fjelst á BlaSamannarjettritun- ina vegna þess, aS jeg tel enga rjett- ritun, þeirra sem þó hafa náS fylgi og hefS, fyrsta skilyrSi þess, aS máliS sje gott. Mjer finst alt velta á öSrum atriSum, þaS sem gerir máliS gott eSa vont. Þau atriSi eru þessi: 1. OrSavaliS í setningu. 2. Skipun orSanna í málsgrein. 3. Lengd málsgreinar. FjórSa atriSiS er þaS, hvernig staf- aS er í orSin. AS sjálfsögSu þoli jeg þaS ekki, aS latmælastafsetning sje notuS, eSa sá hrærigrautur stafsetn- ingar, sem hringlandi vitlaus fram- burSur skapar sjer, og kann aS láta frá sjer fara í sendibrjefi. En hitt sýnist mjer litlu skifta fyrir t u n g- u n a, hver rjettritun er notuS, þeirra sem unniS hafa sjer fylgi og vit er i. Hitt skiftir miklu, aS eigi sjeu rjett- ritunarreglur margar vegna kenslu í skólum. Mjer sýnist rjettast aS hall- ast í þaS horfiS aS gera stafsetningu og rjettitun einfaldari en veriS hefur. Einfaldúr samhljóSandi í staSinn fyr- ir tvöfaldan er spor í þá áttina. I þaS horfiö munu og nágrannaþjóSir vor- ar stefna — tvöfalt e t. d. nú lagt niS- ur í dönsku ritmáli. FramburSur orS- anna er enn þá eitt höfuSatriSi, þegar um mælt mál eSa lesið og sungiS mál er aS ræSa. Jeg er hræddur um, aS sú grein tungunnar sje í hnignun. Jeg hef rekiS mig á þaS, aS sumir menn eru teknir til aS leggja rangar áhersl- ur á atkvæSi og orS — rangt atkvæSi i orSi og rangt orS í setningu. Reyk- víkingar kunna aS þekkja þetta frá leikhúsinu sínu — ef mjer er rjett sagt frá hljófallinu þar, sumra leik- enda. Annars eru hlustir manna misjafn- lcga hljóSnæmar á framburS stafa og orSa. T. d. má nefna þaS, aS Hjalta- lín skólastjóri (MöSruvalla) sagSi ýmislegt um framburS stafa, sem þingeyskt eyra getur ekki samþykt. Hann sagSi m. a., aS „ö væri boriS fram eins og u svo sem í blómur fyr- ir blóSmör"; 11 væri boriS fram eins og ddl,, svo sem í orSinu stóll; nn væri boriS fram eins og ddn, svo sem í orSinu prjónn. Margt taldi hann af þessu tægi, sem jeg hirSi eigi aS nefna. Þetta er ekki tiltínt Hjaltalín ti! minkunar, heldur sem dæmi þess, aS málfræSingar eru meS sjerkreddur í fræSikerfum sínum, sem jeg tel var- hugaverSar, ef gleiptar eru. Nú í nýjum íslenskubókum (kenslubókum) bryddir sífelt á kreddunum. T. d. seil- ast höfundarnir eftir þvi aS kalla og skíra nýjum nöfnum alt sem heiti þarf aS hafa í málfræSinni og er gerSur meS þessu óþarfur hræri- grautur. Áhrifssögn hjet á MöSruvöll- um sú hin sama sögn, sem nú er köll- uS viS Akureyrarskólann v e i k s ö g n — eins og allar sagnir sjeu ekki veikar! Jeg nefni þetta sem dæmi . í reikningsbókum úri og grúir af nafnabreytingum, til óþurftar og flækjugerSar, tildurs og kostnaSar, og tálmunar. MeS þesum hætti er þeim hamlaS frá tilsögn og aS kenna æsk- unni, sem lært hafa á eldri bækurnar. Og þaS er þó óþarfi og jafnvel skaS- ræSi. Öll þessi spor eru til þess aS gera námiS örSugra. En kenslan ætti að vera einföld, svo sem kostur er á. — En jeg var aS tala um tunguna og framburSinn. FramburSur málsins er eitt höfuS- atriSi hennar. Hann er svo marg- breyttur í landinu, aS naumast er rjett aS hafa fullyrSingar um einstök at- riSi framburSarins, hvernig háttaS sje, því aS hann deilist eftir áttum og landsfjórSungum aS sumu leyti. __ Hjaltalín var alinn upp viS vestfirsk- an framburS og sneiS málfræSi sína eftir honum aS of miklu leyti. Hjalta- lín var ekki slyngur kenslubókahöf- undur. En samt var hann góSur kenn- ari — þó aS honum tækist ekki aS gera m a n n úr Árna Árnasyni. (Sjá smáskíttisgrein í blaSinu Vísi.) HöfuSatriSi BlaSamannarjettritun- arinnar, eSa aSalfrávikning frá gömlu skólarjettrituninni, sem kend er viS H. Kr. FriSriksson — er þetta: aS tvöfaldur samhljóSandi er gerSur því sem næst rækur, setunni amaS og é ritaS í staSinn fyrir je. Þessi atriSi eru til engrar málspillingar, hvaS sem hver segir. Þau miSa aS því aS gera stafsetninguna einfaldari, á n þ e s s þó aS veita eftirgjöf bögubósafram- burSi og slepju-tungutaki. Jeg lít svo á, aS þaS sje svo smávægilegt atriSi aS deila um rjettmæti je gagnvart é. aS þaS sje lærSum mönnum þvílíkt starf, sem þaS væri lækni aS s k e r a eftir augnagrómi, sem sleikja má burt meS tungubroddinum. Sumir, sem aShyltust BlaSamanna- rj ettritunarreglurnar, halda sj erkredd- um sínum. Jón Ólafsson fellir h-iS úr greininum, þegar hann er á und- an orSinu. Mjer fellur þessi kredda Jóns allvel og tel hana lýtalausa. MiSur fellur mjer greinirinn hans sjera Jónasar, en, enn, eS, og tel jeg þar vera seilst óþarflega langt aftur í tímann. Þó er þessi kredda engin málskemd. Lakast fellur mjer útrým- ing y-sins. En þó er þeirra manna mál í besta lagi, sem þeim staf hafna. Trúin og málfræSin eiga sammerkt aö þvi leyti, aS áhangendur þeirra greinir á um ýms atriSi. Þegar um smámuni er aS ræða, ætti ekki aS gera þá aS ágreiningi. Tungan á. víS- áttuland, bæSi numiS og ónumiS. Þar geta margir miklir menn fengiS fót- festu án þess aS setjast i óSalsrjett- indi annara. Þeir sem hyggja til land- náms í ríki tungunnar, hafa um stærri efni aS velja en mjóddina milli je og é. Þeir þurfa ekki aS leggja sig í líma til þess aS kljúfa sundur eitt einasta hár. FrægSin fæst meS öSru móti og eignarhaldiS á óSali tungunnar er svo aS segja lagt upp í höndurnar úr annari átt, en þeirri sem málfræSis- bækurnar koma úr. Þrándur i Götu mælti eitthvaS á þessa leiS viS móSur drengsins, sem bann fóstraSi —¦ henni þótti Þránd- ur vera lítill kristindómskennari: „Þat er sem þú veist, at Kristur átti sjer 12 postula ok átti hver þeirra sjer sína kreddu, ok er mörg kredda, ok er þat ekki á eina lund rjett." Segja má um málfræSina — a. m. k. um stafsetninguna — því líkt. Hennar kieddur eru margar og geta veriS, af því aS fornu rithöfundarnir áttu sjer sína kredduna hver. Og þess vegna er grundvöllurinn ekki ein heild. En í þeirri átt er þó grundvöllurinn. G u S m. F r i S j ó n s s o n. Um fjárrekstra o. fl. FjárrekstratíSin fer í hönd. í StjórnartíSindunum er nýútkom- in fjárskilareglugerS fyrir sveitirnar milli ánna (Þjórsár og Hvítár) í Ár- nessýslu, lagabálkur í 74 greinum; hætt viS ein af þeim, sem fáir lesa og þekkja, og enn færri breyta eft- ir. VirSist aSal-gagn margra slíkra reglugerSa vera aS auka atvinnu þeirra, sem aS Stjt. vinna. 9. kafli er „um rekstra á sölufje". Síst er vanþörf á reglum um slíkt, ef hlýtt væri. Fyrsta grein þess kafla, hin 64. í reglug., skipar fyrir uni hversu „ment" skuli viS rekstra. Til þess aS einn maSur megi reka fáar kindur, alt aS 15, útheimtist sam- þykki hreppstjóra þar, sem rekstur- inn er frá. Ætli þaS gleymist ekki, ef rekstrarmaSur er af öSrum enda sveitar en hreppstj. býr á hinum? 66. gr. ákveSur, aS „alt fje í sölurekstr- um skuli vera meS ákveSnu rekstrar- merki, er sje svo glögt, aS sjáist til- sýndar í björtu, og svo traust, aS þaS máist ekki af þó votviSri gangi, og sé samskonar rekstrarmark á öllum kindum í sama rekstri". Eftir þessu má ekki slá saman rekstrum, sem sitt merki hafa hver. ViS merkinguna er það aS athuga, aS sje merkt á ull gærunnar, spillir þaS henni. Litmerki, sem margir hafa notaS, er bannaS ölhim sláturfjelögum. Eins eru þau óhæf á gærum, sem raka á, og nota ulhna sem vöru. Haustull af sölufje er oft rauS-, græn- eSa bláflekkótt, Tilkyiming' Nýjar vörubirgðir er nú komnar til V. B. K. af flestum nú fáanlegum — Vefnadarvörum —r í fjölbreyttu úrvali Vegna tímanlegra innkaupa getur verslunin boðið viðskifta- mönnum sínum þau bestu kaup, sem völ verður á í ár Ennfremur hefur verslunin: Fappír cg ritföng, Sólaledur og skósmíðavörur. Vandaðar vörur Ódvrar vörur Verslunin Björn Kristjánsson, Reykjavik. og veröa ullarmatsmenn aS dæma hana mislita, þó af hvítum gærum sje. Og til sútunar eru svomerkt- ar gærur óhæfar. ÞaS er því aS eins um höfuS kindarinnar aS ræSa, sem merkja má. En þá er vandinn aS eigi verSi sammerkt, er enginn veit, hvernig aSrir munu merkja. Er þvi hætt viS, aS þessi annars góSu ákvæSi komi að litlu haldi. Spjöld eru best, sjeu þau vel fest, en þaS þykir taf- samt, og fáir hafa hirSu á því. 67. gr hljóðar svo: „Reka skal hægt og gætilega, æja nógu oft og hafa áfanga eigi of langa (hver á aS meta slíkt). Eigi má æja á slægju- löndum meSan heyannir standa yfir (þó þaS), en úr þvi má æja hvar sem vill, hvort heldur í bygS eSa óbygS." Hjer virðist algerlega brotinn eign- arrjettur manna og umráSarjettur yf- ir löndum sínum. Lífsatvinna bænda er afnot jarSanna, svo beit sem annaS. Hjer virSist sölufjárrekstrarmönnum heimilaö, aS taka brauSiS frá munni náungans; þeir mega beita land hans, sem hann lifir af, jafnvel matjurta- reiti, þó ekki sje upp úr tekiS, ef þeir vilja, og ekki sýnilegt aS ætlast sje til aS greitt sje fyrir. Þó aS 68. gr. segi: „Svo skal rekstrum haga, aS sem minstur bagi verSi aS, þeim er lönd eiga, sem um er rekiS," kemur þaS aS litlu haldi; því ef um er vand- aS, segir rekstrarmaSurinn: Eg vildi nú æja þarna og þaS er lögleyft, og jeg gerSi ekki meiri baga, en mjer þótti þurfa, og er þaS einnig lögum samkvæmt. Og svo gengur koll af kolli oft á dag og vikum saman viS þjóSveginn. Á þessu eiga bændurnir, sem á jörSinni búa, aS lifa. Auk þess missa þeir árlega fje sitt, sumt aS fullu, er í rekstra kaupmanna slæSist, eins og mörg dæmi eru til. Því þó reglug., 64. gr., segi, aS rekstrarmenn skuli vera „vandaSir", er vandi um slíkt aS dæma, enda engum lagSur sá vandi á herSar. Þeir rekstrarmenn eru til, sem þykjast góSu bættir, ef talan er full, þó týnt hafi kindum, en aSrar bætst í staSinn. Og kaupanda eSa eig- andi rekstrarins veit sjaldnast um slíkt. Minni hætta er á aS íslæSings- kindur tapist í Sláturf jelagsrekstrum; þær ganga þar af, er hver dregur sitt, og koma þar æfinlega til skila. Hefur Sláturfjel. útvegaS sjer allar marka- skrár til leiSbeiningar viS sundur- drátt og upplýsingar um eiganda, ef íslæSingskindur koma fyrir. En þó er þaS eigendum oft eigi bagalaust. 69. gr. ákveSur, að stöSva skuli rekstur, ef fje lendir saman viS, og kveSa til 2 menn aS rannsaka hann. „Getur enginn skorast undan slikri rannsókn, sem til þess er fær, og ber aS gera þaS ókeypis, ef þaS tekttr ekki upp yfir 2 klukkustundir, ella ber rekstrarmönnum aS greiSa þókn- un fyrir, eftir úrskurSi sýslumanns, ef á greinir." Þetta er dálaglegt á- kvæSi — ef eftir væri breytt! Þannig geta sömu menn, þeir sem fyrir mest- unr ágangi verSa, fá lönd sín uppurin af áningum, og fje sitt þvælt og ónáS- aS af rekstrunum, sumt tapaS, feng- iS í uppbót þá atvinnu, aS standa í rekstrarannsóknum kauplaust alt haustiS, því einn kemur þá annar fer. Og þó lengri tíma taki en 2 stundir aS skoSa rekstur, er hæg- ast fyrir rekstrarmenn aS láta á greina, og munu hinir þá varla leggja út í sýslumannsúrskurSar-rekistefnu út af nokkrum aurum. ÁtroSningurinn á löndin, sem þjóS- vegirnir til Rvíkur liggja um, beitni af áningum, ónæSi fyrir skeþriur bænda og algerS töpun sumra, er þeg- ar orSinn óþolandi. VerSUr Mosfelís- sveit, efstu bæir Seltjarnamesshreþps og Ölves verst úti af þessu.' Gétur1 varla svo til gengiS aSgerSálaust lengur. Kann þá aS verSa reynt, hvort búendur á örtraSarjörSum á þéssu svæSi eru á þenna hátt rjettdræpir bótalaust. . t Grh., 31. ág. 1916. B. B. Eftir G. H j a 11 a s o n. 18. Svefneyjar. Þar kom jeg nú í fyrsta skiftið, var þar 3 daga og talaSi. Þar býr Magnús Jóhannesson. Er búinn aS búa þar í 21 ár, er leiguliSi, en hefur bætt eyjuna mikiS. Þegar hann kom þar, fjekk hann 53 pd. æSardúns, en nú 80 pd. Þá voru 170 hestar af túninu, nú 250. Afgjald 60 pd. æSardúns. Útheysslægjur eru þar mestar í heimaeyjunni, en hagar í út- eyjunum. En frá hinum bygSu eyj- um hreppsins verSur aS sækja mesta útheyskapinn í úteyjarnar. 9—10 nautgripir eru í Svefneyj- tim og um 200—300 fjár og 2 hestar, er annars fátt um þá í eyjum þarna. SvipaSur sjávargróSur og í Her- gilsey. Magnús einn af mörgum, sem matti fræSslustarfiS. Jeg fór þaSan til Hvallátra, rann báturinn milli skerjanna yfir hávaxna þangskóga, var eins og maSur liSi á- fram í loftinu yfir skógarrunnum. ÞaS er fögur og skemtileg sjón. 19. Hvallátur. Þær eru stór eyjaklasi og breyti- legur. Sama sjógróSurdýrS, og ættu grasafræSingar aS skoSa vel allar BreiSajarSareyjar. Mjer sárnaSi þá, hvaS jeg þekti lítiS af sægróSrinum. Mjer fanst eins og jeg liti í bók meS fögru máli, sem jeg rjett skil stöku orS í. í Hvallátrum býr Ólafur Berg- sveinsson. Hefur búiS þar í 22 ár. Þegar hann kom þar fyrst, þá fjekk hann af túninu 2 kýrfóSur og úr varp- inu 94 pd. æSardúns. Nú fær hann 5 kýrfóður og 160 pd. æSardúns. Á um 160 ær og 70 gemlinga. Ein ær hjá honum átti sex lömd á 2 árum, eitt áriS 4 lömb og f jórSa áriS 2 lömb. ÞaS verSa 12 lömb á 4 árum. Fjór-

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.