Lögrétta

Tölublað

Lögrétta - 27.09.1916, Blaðsíða 1

Lögrétta - 27.09.1916, Blaðsíða 1
Ritstjóri: ÞORST. GÍSLASON. Þingholtsstræti 17. Talsími 178. LÖGRJETTA Af greiBslu- og innhcimtum.: ÞÓR. B. ÞORLÁKSSON, Bankastrssti 11. Talsími 359. Nr. 46. Reykjavík, 27. september 1916, XI. árg. Bríet Bjarnhjeðinsdóttir. 27. sept. 1856 — 27. sept. 1916. Hver sá, er hefur kynt sjer sögu niannkynsins, veit vel, aS í hvert sinn er einhver frelsis- og framfaraalda leiS yfir löndin, komu fram menn, er öSrum framar beittu sjer í brjóstfylk- ingu framsóknarinnar, og báru hana fram tii sigurs. Hver þjóS og hver framsóknarstefna hefur sína braut- rySjendur og forvígismenn. StarfsviS þeirra er misjafnlega stórt og áhrifin aS mörgu ólík, en sameiginlegt mun þaS þó vera meS lífssögu flestra þeirra, aS þeir hafi orSiS fyrir mót- blæstri og aSfinslum samtímamanna sinna, stundum, aS einhverju leyti, verSskulduSum, en miklu oftar alger- lega óverSskulduSum. MeSan þeir lifSu hafa þeir veriS vegnir og metn- ir á misjafnlega óskeikulum metum. Opinber starfsemi þeirra og jafnvel persóna, heimili og einkalíf hefur veriS gagnrýnt og rannsakaS og skoSaS í misjafnlega rjettu og sönnu ljósi. Brestir þeirra hafa tíSum ver- iö margfaldaSir óspart, en kostunum aS meira eSa minna leyti gleymt. Mönnum hefur löngum hætt viS því aS eySa dýrmætum tímum í þaS, aS athuga af mikilli nákvæmni og gera nokkurskonar smásjárrannsóknir á hisminu og umbúSunum, en hefur þá, sem von er, ósjaldan sjest yfir inni- haldiS og kjarnann. Oftast nær mun um stundarsakir hafa andaS fremur svalt aS þeim, er ruddu brautirnar og sljettuSu vegina og — þó ótrúlegt sje til frásagnar — oft og tíSum hvaS kaldast frá þeim, sem veriS var aS vinna fyrir. BrautrySjendastarfiS hefur því al- drei veriS og mun aldrei verSa heigl- um hent. Enda VirSist forsjónin hafa eitthvert hugboS um, aS svo sje. ÞaS er eins og hún viti, aS „hiS stærsta tak þarf sterkast bak", og hafi þess vegna gætt brautrySjendur óbilandi þrótt og dug, miklum vitsmunum og bjargföstu trausti og elsku á hugsjón- um þeim, er þeir töldu heillavænlegt aS kæmust í framkvæmd. MeS því móti hafa þeir orkaS þvi, aS standa einir og óstuddir, án þess hvorki aS, bogna nje brotna, ár eftir ár og tug eftir tug. Og Ibsen segir, aS „sá sje sterkastur, sem stendur einn", og er þaS efalaust rjett mælt og satt. Ein af frelsis- og framfaraöldum þeim, er risiS hafa upp og HíSiíS yfir löndin, er kvenrjettinda- hreyfingin. Og hún hefur eign- ast sina brautrySjendur og forvígis- menn, eins og aSrar framsóknarstefn- ur. Fjöldi merkra kvenna meSal stór- þjóSanna hafa fórnaS fyrir hana tíma og fjármunum og jafnvel, a?S minsta kosti um stundarsakir, æru og mann- orSi. HvaS eftir annaS hafa háment- aSar vitsmunakonur veriS hneptar í fangelsi fyrir þá sök eina, aS þeim varS á, aS minna á jafnrjettiskröfur sínar á einhvern þann hátt, sem þeim, er völdin höfSu, þótti ekki viSeig- andi. Ekki verSur unt aS segja, aS mót- spyrnan gegn kvenfrelsinu hafi veris jafn eindregin hjer á íslandi sem víSa annarstaSar; þess vegna hefur fram- sóknarbaráttan aldrei orSiS viSlíka hörS. En mótspyrna hefur þó átt sjer staS og einnig barátta, þótt ekki hafi veriS barist meS hnúum og hnefum. Og kvenrjettindastefnan hefur eign- ast sína brautrySjendur og forgöngu- menn, kvenna á meSal, eins hjer sem annarstaSar. Enda mundi hún alls ekki hafa sigraS meS öSru móti, eSa rjettara sagt: Annars mundi hún alls ekki hafa myndast eSa orSiS til hjer hjer á landi. Jeg minnist sem sje ekki aS jeg hafi heyrt getiS neinnar sigr- andi hugsjóna- eSa framfarastefnu án þess aS hún væri alveg sjerstaklega tengd viS og borin uppi af einhverri vissri persónu, er fórnaSi sjer fyrir hana. Og mjer er nær aS halda, aS Frú Bríet Bjarnhjeomsdóttir. slíkt hafi aldrei boriS viS, hvorki fyr nje síSar og hvorki hjer nje annar- staSar í heiminum. Jeg sje þess vegna enga skynsam- lega ástæSu til þess aS jeg eSa aSrir sjeu aS reyna aS telja sjer trú um, aS slíkt h a f i s k e S eSa h e f S i g e t- a 8 s k e S á íslandi, fremur en ann- arstaSar, hvorki yiSvíkjandi kven- frelsinu nje annari framsókn. Enda er langt frá því, aS svo sje. Rjettinda- barátta og viSreisnarstefna íslenskra kvenna hefur veriS borin uppi, sein- ustu áratugina, aS mjög miklu leyti af konum. Og sú kona, er mest hef- ur unniS, er sextuga afmælisbarniS dagsins í dag, ritstjóri, bæjarfulltrúi og vara-þingmaSur, frú Bríet Bjarn- hjeSinsdóttir. Þeir, sem því segja, aS karlmenn hafi veitt konum fult lög- frelsi alveg ótilkvaddir af oss og án þess aS nokkur vor ljeti til sín heyra í því efni, þeir menn, hvort sem þaS eru karlar eSa konur, fara meS rangt mál og meS öllu ósatt. UndirritaSa brestur, því miSur, þekkingu og undirbúning til þess aS geta rakiS starfsemi frú Bríetar, svo vel sje. VerS jeg því aS láta nægja aö minnast aS eins á nokkur atriSi. Vinnudagur hennar í þarfir þjóSar- ir.nar er orSinn langur, rösk þrjátíu ár; — því upphaf starfs hennar tel jeg ritgerS, er hún samdi og fjekk birta í opinberu blaSi, Fjallkonunni, 5. júní 1885. Átaldi hún þar uppeldi og mentun kvenna og krafSist um- bóta í þeim efnum. Mun sú ritgerS hafa vakiS talsverSa eftirtekt og ýtt undir aS menn fóru yfirleitt aS ræSa opinberlega um stöSu kvenna í þjóS- fjelaginu, bæSi karlar og konur. AS minsta kosti hittist svo á, aS skömmu seinna sama sumariS, eSa 18. júlí. hjelt einn af merkustu mönnum þjóS- arinnar, Páll amtmaSur Briem, fyrir- lestur í Rvík um kvenrjettindi og var hann þeim mjög hlyntur. ÁriS 1887, 28. des., hjelt Bríet BjarnhjeSinsdóttir hinn fyrsta opin- bera fyrirlestur sinn, um fjárráS kvenna, mentun og atvinnu og æskti bóta og breytinga. Fyrirlestur þessi var prýSisvel saminn, breiddist hann um land alt og vakti mjög mikla eft- irtekt. ÁriS 1895 byrjaSi hún aS gefa út KvennablaSiS og hefur haldiS því út síSan. Enginn, sem skynjar og skilur mátt orSsins, efast um aS þaS blaS hefur haft mikil bein og óbein áhrif á hugs- unarhátt manna hjer á landi, bæSi karla og kvenna, gagnvart kvenrjett- inda-hugsjóninni. ÞaS hefur smátt og smátt, í öll þessi rúm tuttugu ár, skar- aS aS og aliS framsóknarhneigS og frelsisþrá kvenna og eflt stórum á- ræSi þeirra og ditg. ÁriS 1908 stofnaSi frú Bríet Bjarn- hjeSinsdóttir kvenrjettindafjelagiS og hefur hún alla tíS þess veriS aflgjafi þess og þróttmesti liSsmaSur og lengstaf veitt því forstöSu. Ekki getur orkaS neinum tvimæl- um, aS sá fjelagsskapur hefur gert mikiS gagn og flýtt fyrir lagalegu frelsi íslenskra kvenna. Frú Bríet hef- ur haldiS marga fyrirlestra um kven- rjettindamál, bæSi í Rvík og öSrum bæjum landins, gengist fyrir undir- skriftaáskorunum til alþingis og rit- aS hverja hvatningargreinina á fætur annari í blaS sitt. SíSastliSiS sumar hjelt Kvenrjett- indafjelagiS, aS hennar undirlagi, matreiSslunámskeiS fyrir húsmæSur; er þaS mjög þarft og mun því verSa haldiS áfram. Einnig hefur hún geng- ist fyrir því, aS vel hæfir menn hafa haldiS fyrirlestra um ýms þjóSfje- kgsmál, konum til fróSleiks og skiln- ingsauka. Þegar konur hlutu kjörgengi til bæjarstjórnar i Rvík, náSi frú Bríet kosningu og á þar sæti enn þá. Hefur hún gengist fyrir byggingu barna- leikvallar og á mjög mikinn þátt í matgjöfum bæjarins til fátækra barna í barnaskóla Rvíkur. I sumar var henni valiS fjórSa sæti á landskjörlistaHeimastjórnarmanna, og hlaut hún ekki kosningu nema sem varaþingmaSur. Mun mega kenna einhverjum misskilningi meSal kosn- ingarbærra kvenna um þaS, aS svo óverklega tókst til. ÞaS, sem hefur veriS taliS upp hjer aS ofan, er aS eins örlítill ófullkom- inn útdráttur úr starfsemi Bríetar BjamhjeSinsdóttur. ÞaS ætti þó aS nægja til aS sýna þeim, er ekki hafa sjeS þaS áSur — ef þeir eru nokkr- ir — aS ekki verSur meS nokkrum ráSum af henni skafiS, aS hún hefur, um þrjátíu ára skeiS, veriS ein hin dáSríkasta og afkastamesta kona þessa lands, aS hún á ómetanlegan þátt í sigri kvenrjettindanna og í vakningu og framsókn kvenna yfir- leitt. Jeg þykist því vita, aS mikill meiri hluti íslenskrar kvenþjóSar tek- ur undir meS mjer þegar jeg nota tækifæriS á sextugasta afmælisdegi hennar til aS þakka henni; þakka henni fyrir hvert orS, sem hún hefur talaS og ritaS, og hvert spor, sem hún hefur stigið í þarfir kvenfrelsisins, þegar hún var aS hvetja konur til aS krefjast rjettar síns og ná í þær til samtaka. Jeg efast ekki um, aS kvenrjettinda- starfsemi frú Bríetar hefur oft og tíS- vm aflaS henni töluverSra óþæginda. Jeg býst viS, aS stundum hefSi and- aS hlýrra aS henni ef hún hefSi aldrei hreyft hönd nje fót í þarfir þess máls, og þagaS í mesta meinleysi. En — þá. væri hún heldur ekki þaS sem hún er. Og eins og jeg veit, aS„hiS stærsta tak, þarf sterkast bak", eins veit jeg hitt, aS „stórt er best aS vinna". Enn sem komiS er munum vjer ís- lenskar konur ekki hafa opnaS aug- un til hálfs fyrir dýrmæti rjettinda vorra. Jeg trúi því þó, aS fult frelsi kvenna hafi veriS og sje allri menn- ingu lífsnauSsyn og verSi meS tíman- um til ómetanlegrar blessunar landi og lýS. Þess vegna lít jeg svo á, aS þeir menn, er mest og best hafa unniS aS því, aS þaS frelsi fengist, sjeu tví- mælalaust þörfustu og mestu vel- gerSamenn þjóSfjelagsins. Jeg efast ekki um, aS allur knýjandi þróttur og hvöt til framsóknar eigi sjer dýpri rætur en þær, er vanalega eru sjeSar. Jeg trúi því, aS brautrySjendur heil- brigSra framfara, vinni í samræmi viS og undir forustu þess máttar, sem er insta og dýpsta rót allrar framþró- unar, og öllu orkar. MeS öSrum orSum: jeg trúi því, aS þeir vinni meS guSi og guS meS þeim. 27. sept. 1916. María Jóhannsdóttir. Ný bók. Bogi Th. MelsteS: Handbók í fslend- ingasögu. Gefin út af hinu íslenska fræSafjelagi. 1. bindi. Kaupmanna- höfn 1916. ÞaS er ekki langt síSan aS sögu- þjóSin var sögulaus, átti ekki í eigu sinni neinn almennan leiSarvísi eSa kenslubók í sögu 'landsins. Þorkell Bjarnason prestur á Reynivölmm reyndi aS bæta úr þessu og gaf út Ágrip af sögu íslands 1880. En á 20. öld hefur mikiS breytst til batnaSar, Bogi Th. MelsteS sagnfræSingur reiS á vaSiS og gaf út stutta kenslubók i íslendinga sögu handa byrjendum, 1904, sem hefur veriS prentuS í 3 útgáfum, síSast 1914; jafnframt gaf hann út Þætti úr íslendinga sögu, 3 hefti, 1900, 1901 og 1909 og Sögu- kver handa börnum 1910; svo hafa aSrir líka látiS prenta kenslubækur í sömu grein, svo nú er enginn hörg- ull á leiSbeiningum fyrir byrjendur. Á þessari öld hafa einnig mörg ná- kvæm rit um sögu landsins komiS fram á sjónarsviSiS, fyrst og fremst hin stóra íslendinga saga eftir Boga Th. MelsteS, sem byrjaSi aS koma út 1903, af henni eru komin tvö þykk bindi og væri óskandi aS höfundin- um auSnaSst aS halda henni áfram sem lengst. ÞaS er hin mesta nauS- syn aS itarleg saga sje til, sem meS ' grandsæi athugar alt hiS helsta, sem viS hefur boriS, og skýrir frá þeirri niSurstöSu, sem sagnaritarar útlendir og innlendir hafa komist aS í hinu einstaka; þaS er örSugt og tafsamt verk aS rita slíka bók, og hún getur ekki heldur eftir eSli sínu komiS fram V fullkomlega alþýSlegum búningi; hún er ætluS þeim, sem hafa tíma til og áhuga á aS grenslast nánar eftir hinu einstaka. Þá er nauSsyn á, aS jsfnframt sje til á íslensku handhæg yfirlitsbók, sem allir eiga hægt meS aS skilja og lesa, þeir sem vilja fá viStækari fræSslu um sögu landsins án mikillar fyrirhafnar, og án þess beinlínis aS þurfa aS grandskoSa hvern atburS og hvern mann. Nú er FræSafjelagiS fariS aS gefa út slíka yfirlitsbók eftir Boga Th. MelsteS, hún heitir „Handbók í Islendinga sögu" og á aS vera í 6 bindum, fyrsta bindiS (VIII-l-223 bls.) er nú full- prentaS, þaS nær yfir landnám og söguöld (874—1030) og kostar aS eins 2 kr. fyrir áskrifendur til árs- loka 1917. ÞaS sem sjerstaklega ein- kennir þessa bók, er aS hún tekur til- lit til ástandsins í nálægum löndum samtimis, og er þaS mjög nauSsyn- legt til skýringar á mörgum fyrir- brigSum í sögu Islands, sem annars væru lítt skiljanleg. Frásögnin er skýr og gagnorS og bókin öll hæg aflestr- ar og alþýSlega samin, kaflarnir eru mátulega langir, svo enginn þarf aS þreytast viS lesturinn. Ef höf. auSn- ast aS fullgera þessa bók og hin seinni' bindi verSa jafngóS og þetta hiS fyrsta, þá hafa Islendingar feng- iS mjög handhæga bók til yfirlits og fróSleiks um sögu landsins. Eins og fyr gátum vjer, og allir vita, hefur á seinni árum margt ver- iS ritaS um sögu Islands auk kenslu- bóka. Auk Boga Th. MelsteS hefur Jón Jónsson dósent unniö mest aS út- breiSslu þekkingarinnar í því efni og hafa hin mörgu rit hans náS mikilli alþýSuhylli. ÞaS sem nú vantar eru sjerfræSilegar rannsóknir í ýmsum greinum, og mætti aS ósekju nú um stund verSa nokkuS hlje á kenslubók- um og yfirlitsbókum. Ýms tímabil í sögu seinni alda hafa lítt veriS rann- sökuS, og mennngarsaga íslands má heita órituS enn, saga kaþólska tíma- bilsins, einkum á 15. og 16. öld, er enn óplægSur akur, búnaSarsaga, verslunarsaga og öll atvinnusaga landsins er enn í molum. MeSan sjer- fræSingar ekki hafa rannsakaS hin einstöku atriSi nákvæmlega, er hætt viS, aS sumar frásagnir og staShæf- ingar yfirlitsbókanna hangi í lausu lofti. Til þess aS framkvæma slíkar sögurannsóknir, svo í góSu lagi sje, þarf mikinn tíma og mikla elju og dugnaS allmargra fræSimanna. Þ. Th. Um Harald hárfagra. I fyrra kom hjer út bók eftir Egg- ert Briem frá ViSey: „Um Harald hárfagra. Frásagnir Heimskringlu og annara fornrita vorra." Lögr. gat þá meS nokkrum orSum um bókina, og þótti hún eftirtektarverS, en treysti sjer ekki til aS dæma um gildi henn- ar. Nú fyrir nokkru kom ritdómur um bókina í „EimreiSinni", eftir mann, sem góSa þekkingu hefur til aS dæma um þaS efni, sem þar er um aS ræSa, dr. Valtý GuSmundsson, og fer sá ritdómur hjer á eftir: Þetta er allmikiS rit, nál. 10 arkir í stóru broti, og mun höf. hafa gefiS þaS út á eigin kostnaS. Er þaS ný- lunda, er um slík rit er aS ræSa, er ekkimá vænta neinnar verulegrarsölu á, allra sist svo, aS nokkur hagnaSur verSi af útgáfunni, heldur þvert á móti stórtap. En ekki er þaS síSur nýlunda nú um stundir, aS sjá slíkt rit frá hendi manns, sem annars hefur mest fengist viS búnaS og búfræSi, þótt til hafi veriS menn fyr á öldum á íslandi, sem ekki letu sjer slíkt fyr- ir brjósti brenna. En slíkt mun þó al- veg sjerkennilegt fyrir Islendinga, eins og fleira, er aS bókmentastörf- um lýtur. Þó er hjer um meira aS ræSa en þá almennu sagnaritun, sem margir íslendingar hafa veriS svo leiknir í, þvi þetta rit er fullkomiS vísindarit, sem ber bæSi vott um mik- inn' skarpleik og óvenjulega rann- sóknarþrá. Eins og kunnugt er, hafa ýmsir út- lendir fræSimenn, aSallega norskir sagnfræSingar, ritaS allmikiS um Harald hárfagra og þær miklu bylt- ingar, er urSu í landstórn og á hög- um manna, er Haraldur braut allan Noreg undir sig og gerSist þar ein- valdskonungur. Hafa þeir lítt viljaS hlíta frásögn Snorra og annara ís- lenskra sagnaritara um þá viSburSi, heldur mjög boriS brigSur á trúverS- ugleik þeirra, og viljaS skýra þetta á annan veg, sem þeim þykir meiri lík- indi til. En E. Br. tekur sjer hjer fyrir hendur aS rannsaka á ný þess- ar ritningar allar, og sýna fram á, aS fræSikenningar þessara manna sjeu ýmist bygSar á misskilningi á forn- ritum vorum eSa algerlega í lausu lofti og því helber heilaspuni. Og honum tekst þetta yfirleitt svo vel, aS ekki er sýnilegt annaS, en aS skýr- ingar hans muni velli halda gegn ve- fengingum og kenningum hinna norsku fræSimanna, sem þó sannar- lega eru engar liSleskjur, heldur stór- merkir vísindamenn, þó þeim hafi sýnilega skjátlast í þessum greinum. Vjer fáum ekki betur sjeS, en aS skýr- ingar höf. á „Haraldsrjetti" (sem hann svo kallar) og á orSinu „óSal" sjeu yfirleitt sennilegar og betri en nokkuS annaS, sem enn hefur veriS um þetta ritaS. Og athuganir hans og ástæSur eru víSa hvar svo skarpleg- ar, aS meira þarf en getgátur einar og heilaspuna til aS hrinda þeim af stóli.

x

Lögrétta

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lögrétta
https://timarit.is/publication/196

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.