Lögrétta - 18.07.1917, Qupperneq 1

Nr. 34.
Reykjavík, 18. júlí 1917.
XII. árg.
Myndin er frá Stokkhólmi, tekin er uppþotin voru þar ekki alls fyrir
löngu. Um io þúsundir manna hafa safnast saman úti fyrir þinghús-
inu á laugardagskvöldi, til þess aö láta í ljósi óánægju meS ástandiö.
Alt gekk þar meö fylstu ró, og þingmenn töluöu til múgsins ofan frá
svölum þinghússins. A8 lokum voru sungnir jafnaöannannasöngvar.
Bækur,
innlendar og erlendar, pappí'r og alls-
konar ritföng, kaupa allir í
Blkaverslun Sigidsar ivmundssonar.
Klæðaverslun
H. Andersen & Sön
Aðalstr. 16.
Stofnsett 1888. Sími 32.
Par eru fötin saumuð flest.
Par eru fataefnin best.
Lárus Fjeldsted,
yfirrjettarmálafærslumaöur.
LÆKJARGATA 2.
Venjulega heima kl. 4—7 síöd.
Meiri garðrækt
og betri áburðarhirðing.
Allir, sem komnir eru tií vits og
ára, ættu nokkurnveginn aö geta gert
sjer hugmynd um, hversu voöalegt
böl og hörmungar hin ógurlega
heimsstyrjöld leiöir yfir þjóöir þær,
sem þátt taka i henni, í manndrápum,
hungri, eigna missi og margs konar
eyöileggingu. Viö Islendingar höfum
ekki neitt af manndrápum styrjaldar-
innar aö segja, en samt munu allir
vera samdóma um þaö, að af striö-
inu sje okkur hinn mesti háski búinn
vegna dýrtíöar, siglingateppu og sam-
gönguleysis. Flest lönd Evrópu eru
okkur aö miklu leyti lokuö, aö því
er flutninga til landsins snertir, vegna
kafbátahernaöarins, útflutningsbanns
og annara ákvæöa, er hernaöarþjóð-
irnar hafa sett. Ennfremur eru Banda-
ríkin nú komin í stríöiö, og hafa lýst
yfir útflutningsbanni á ýmsum vör-
um. Þaö er ekki mikið á því aö
byggja, þótt menn sjeu að spá því,
að stríð þetta muni bráöum vera á
enda; slíkar spár hafa einlægt átt
sjer stað, síðan stríðið byrjaði, en
þær hafa því miður ekki viljaö ræt-
ast, og hafa ekki gert annað en að
draga menn á tálar, og gert menn að
eins skeytingarlausari með það að út-
búa 0g hertýgja sig móti sultarvoða
þeim, sem viö ef til vill þá og þegar
getum átt von á, aö berji að dyrum
hjá okkur. Við megum því ekki vera
óviðbúnir; viö verðum að búa okkur
undir aö taka á móti, ef voöa þennan
bæri að höndum, og er þaö meö því,
aö framleiða svo mikið af vöru þeirri,
sem gæti komið i stað kornmatarins,
aö okkur væri enginn háski búinn,
þótt aö flutningsteppa yröi, eöa þótt
matvara yröi svo dýr, að almenning-
ur gæti ekki keypt hana, eins og alt
útlit er fyrir, haldi stríðinu áfram
og kornvara haldi eins áfram aö stíga
i veröi og hún hefur stigið siðan
stríðið byrjaöi, þar sem ódýrustu mat-
vörutegundirnar eru komnar i 60 kr.
tunnan, eins og meðal áburöarhestur
fjekst keyptur fyrir stríðið, en dýr-
ustu tegundirnar uppundir 100 kr.
tunnan, sem var meöal kýrverö fyrir
stríðið, þá er ómögulegt að segja
annað, en aö verö á kornvöru sje
orðið afarhátt, og getur alls ekki hjá
þvt farið, aö mörgum einyrkjanunt,
sem mikilli ómegð hefur fyrir aö sjá,
en Htla eða enga framleiðslu hefur,
verði alsendis ómögulegt aö kaupa
kornvöru með þessu verði til forsorg-
unar fyrir sig Og sína í neitt svip-
uðum stíl eins og áður hefur veriö,
þótt hún flyttist.
Vara sú, sem hjá okkur gæti kom-
ið í stað kornmatarins.og íöng reynsla
er fengin fyrir, að má rækta hjer
með góöum árangri, eru kartöflur og
fleiri matjurtir. Þetta hefur líka at-
vinnumálaráðherrann látið sjer ttm-
hugað um aö kæmist i framkvæmd,
þar sem stjórnarráðið hefur nú lagt
fyrir sýslumenn landsins aö skora á
hreppsnefndirnar, að þær eftir megni,
tryggi hreppsbúum, hver í sínum
hreppi, útsæði, meö því aö útvega
þeim kartöflur til útsæöis, þar sem
þær fást innan sveitar eöa utan. Einn-
ig hefur Búnaðarfjelag íslands gefið
út smárit um matjurtarækt, sem hef-
ur verið útbýtt ókeypis. Þótt segja
rnegi, aö þessi vakning hafi komið
heldur seint, þar sem menn á síöast-
liðnu hausti ekki hafa búið sig nógu
vel út með útsæöi, þá er nú auðvitað
sjálfsagt, aö taka á því sem til er.
Áburð þann, sem þarf til þess að
rækta þessa væntanlega auknu garða
meö, verða menn aðallega aö neyöast
til að taka af þeim áburði, sem ætl-
aöur hefur verið túnunum, og verö-
ur það svo aö vera þetta áriö, en
lengur getur þaö ómögulegá gengiö,
því að á næsta hausti, haldi stríöið
áfram, þurfum viö beinlínis og verö-
um að vera svo útbúnir meö útsæöi,
að' við sjeurn viðbúnir því versta, að
því er aflutning kornvöru til lands-
ins snertir; við veröum meö öðrum
orðum aö vera viöbúnir því, aö reka
matjurtaræktina, sjerstaklega kar-
töfluræktina, í langtum stærri stíl en
áöur hefur verið. En til þess aö reka
garðrækt í stórum stíl, með góðum
árangri, þurfum við mikinn og góð-
an áburð; og eins og hver heilvita-
maður getur sjeð, megum við ekkí
fyrir nokkurn mun minka þann á-
burð, sem viö höfum verið vanir að
ætla túnunum, því tökum við af á-
burðinum frá túnunum okkar lengur
en næsta ár, leiðir af því búpenings-
fækkun, eöa ef til vill búpenings-
felli, og sjá allir hvaöa rothögg það
er fyrir þjóðina á þessum alvarlegu
og hættulegu tímum. Þaö er því á-
reiðanlegt, aö úr því aö túnin hjá
okkur hefur hingað til vantað áburö,
að minsta kosti hjá meiri hlutanum
af bændum, þá muni okkur vanta
áburð til svo stórkostlega aukinnar
matjurtaræktunar, að okkur nægöi til
lífsviðurhalds, ásamt með fiski, kjöti,
feiti og mjólk, og öðrum þeim efn-
um, sem landið framleiöir. Þaö er
því, eins og allir geta sjeö, áburður-
inn, — fæöa matjurtanna, — sem er
hyrningarsteinninn undir lífsfram-
drætti okkar fslendinga, aö því er
framleiðslu landafurða snertir. Er ]?ví
augljóst, aö þaö er lífsskilyrði fyrir
þjóöina á þessum tímum, ag auka
áburöinn sem mest.
En hvernig er áburðarhirðingin
hjá okkur, íslensku bændunum? Það
mun vera ómögulegt, aö segja ann-
aö en að hún sje í mjög slærnu á-
standi hjá meirihluta bænda.
Hvað hirðingu áburðarins undán
nautgripunum snertir, þá mun hún
hjá meiri hlutanum vera þannig, aö
fjósflórarnir eru hafðir ólagarheldir,
mykjan, sem inniheldur tæplega ýú
af frjóefnum þeim, sem eru í áburöi
kýrinnar, eftir reikningi búfróðra
manna, er borin út á klakann í ólag-
arheld hailgstæði, oft á sljettan völl,
svo allur haugvökvi eöa mykjulögur
rennur frá eða sígur niöur i völlinn,
svo að í haugnum verður lítið annað
eftir en frjóefnasnautt hrat. Þvaginu,
sem inniheldur rúmlega % hluta af
frjóefnum áburöarins undan kúnni,
er ausið út á klakann, og sumstaöar
að eins út fyrir fjósdyrnar, og mun
það viöa gera lítið betur en að bæta
upp þau efni, sem tapast úr mykj-
unni í ólagarheldu haugstæðunum, í
staðinn fyrir að hafa flórana lagar-
helda og safna þvaginu i lagarhelda
safnþró, og mykjunni sjer, í lagar-
helt haughús eða lagarhelt haug-
stæði, eða þá þurka alt þvagiö upp
með rnold, mómylsnu, mosa eða öðr-
um uppþurkandi efnum, og láta svo
alt sarnan með mykjunni i haughúsið
eða haugstæðið. Að því er byggingu
safnþróa snertir, viröist þaö alls ekki
vera ókleifur kostnaður að byggja
safnþró og kaupa sement til að se-
menta hana, svo lagarheld sje.
Vigfús Guðmundsson fyrverandi
bóndi í Haga segist, í ritgerð sinni
i Búnaðarritinum hafa bygt safnþró
16 fet á lengd, 5 )4 fet á breidd og
6 fet á dýpt, og til þess að sementa
hana, svo að hún hafi orðið alveg
lagarheld, hafi hann þurft rúmlega
ýú tunnu af Portlandssementi. Hann
segir, að gryfjan hafi fylst af þvag-
inu úr 8 gripum á 6—7 mánuðum.
Sementsblöndunina segist hann hafa
haft þannig, aö 1 hluta af sementi
hafi hann blandað móti 5 hlutum af
sandi í holurnar, sem grjótflisar voru
vel feldar í áður, en í húðina utanyfir
hafi hann blandað 1 hluta af sementi
móti 3 hlutum af sandi. Eftir þessu
aö dæma, ætti því ekki aö fara meira
í safnþró fyrir meðalfjós, af sementi,
en ýú tunna, þótt úr henni væri ekki
ausið nema einu sinni á ári, sje safn-
þróin hlaðin úr nokkuð stóru grjóti.
Auðvitað er sement, eins og allar
aðrar vörur, orðið ákaflega dýrt, eftir
því sem jeg hef komist næst, upp
undir 40 krónur tunnan. En þeim
bónda, sem efnahagslega er um megn
að leggja fram 20 krónur fyrir se-
mentið í safnþróna og byggja hana,
og spara sjer með því stórmikil korn-
matarkaup, þeim hinum sama verður
það áreiöanlega um megn, að kaupa
fleiri tunnur af kornmat á ári með
því afarháa verði, sem nú er á honum,
þar sem kornmatartunnan er nú kom-
in á 60—100 kr., og hækkar að lík-
indum meira, ef stríðið stendur leng-
ur.
Að því er geymslustað fyrir fjós-
hauginn snertir, þá mun verða ráð-
legast fyrir bændur alment, eins og
nú standa sakir, að hlaða í kringum
haugstæðið úr nýristum streng, og
hafa leir eða deiglumó í milli lag-
anna, og halda því áfram, þar til
komið er um 20 þumlunga frá grund-
velli. Hafa skal garðinn í kringum
haugstæöið ij4 alin á hæð. Botninn
skal síðan gera lagarheldan með því
aö leggja 10 þumlunga þykt lag af
leir eða deiglumó á hann, og stein-
svo yfir, uieð þykkum stein-
um. — Geti menn, eða vilji ekki,
koma sjer upp sementuðum safnþróm
fyrir þvagið, annað hvort vegna þess
að þeir álíta haganlegra, að þurka
alt þvagið upp með uppþurkandi efn-
um, eða þá vegna þess að sement
verði ófáanlegt, t. d. ef algert aðflutn-
ingsbann hjeldi áfram, þá yrðu
menn að hafa haugstæðin talsvert
stærri. Torfi sál. frá Ólafsdal telur,
að til þess að þerra ársþvagið undan
einni kú þurfi, 5,57 ten.metra (180
teningsfet) af mold sje hún ekki vel
þur.
Sá bóndi,; sem áður hefur látið
þvag kúnna sinna fara forgörðum,
en tæki svo upp á því, að þerra það
alt upp með mold, og brúkaði 5,57
ten.m. (180 ten.fet) til þess að þerra
upp þvagið undan kúnni, fengi því
180 teningsfetum stærri mykjuhaug
undan hverri kú en áður. Gerum nú
ráð fyrir, að meðal kerruhlass sje um
0,4019 ten.m. (13 teningsfet), þá yrði
áburðaraukinn á hverja kú tæplega
14 kerruhlöss. Sje nú gert ráð fyrir —
eins og Benedikt Kristjánsson fyrrum
skólastjóri á Eiðum telur hæfilegan
áburð i kartöflugarða, þar sem mold-
in sje ekki mjög frjóefnasnauð, —
aö 3 kerruhlöss þurfi á arann, (um
28 ferhyrningsfaðma), ætti sá áburð-
ar auki, sem bóndinn fengi á hverja
kú, að duga til þess að teðja kálgarð,
sem væri 4% arar (um 130 ferfaðm-
ar) að stærð, og ætti sá kálgarður
að gefa af sjer, að minsta kosti þar
sem góð skilyrði væru fyrir kartöflu-
rækt, og með góðri hirðingu, um 13
tunnur.
Jeg hef reynslu fyrir mjer í því,
að sjeu borin 3 kerruhlöss á arann
(28 ferfaðma) og sje þeim áburði
dreift jafnt yfir það svæði, þá er það
svo mikill áburður, að hvergi er hægt,
á því svæði, sem áburðinum hefur
verið dreift yfir, að stíga niður fæti,
nema að stíga í áburð, og mun ó-
víða, sem jeg til þekki, vera borinn
svo mikill áburður í garða, en samt
dettur mjer ekki í hug, að halda því
fram, að ónauðsynlegt sje að bera
svona mikið í garðana, heldur þvert
á móti, tel jeg það nauðsynlegt, því
eftir því ætti að fást meiri eftirtekj-
an.
Geri maður nú ráð fyrir því, að 2
tunnur af kartöflum sjeu eins góðar
og drjúgar til matar í bú að leggja,
og 1 tunna af rúgmjöli, sem gömul
venja var, og mun það vera óhætt,
sjerstaklega þegar tekið er tillit til
þess, hve ljúffengur og i alla staði
velviöeigandi matur kartöflur eru með
öllum soðnum eða steiktum fiski eða
kjöti, þá þurfa 6)4 tunnu af rúg-
mjöli móti 13 tunnum af kartöflum.
Nú er rúgmjölstunnan, og eins hveiti-
tunnan af ódýrasta hveitinu, á rúmar
60 kr. eða um 61—62 kr. Kostar þá
þessi 6)4 tunna af kornmat, eða það,
sem þarf til matar af kornvöru á
móti 13 tunnum af kartöflum, um
400 krónur.
Bóndi sá, sem býr á jörð, sem hef-
ur heldur góð skilyrði til kartöflu-
ræktunar, og hefur 3 kýr, sem mun
vera nálægt því meðalkúabú hjer á
landi, og drýgir áburðinn undan þeim
um 16,7 ten.metra (540 ten.fet), og
ber áburöarauka þennan í kálgarð,
sem væri að stærð tæpir 14 arar (390
ferfaðmar), setur niður í hann kart-
öflur og hirðir hann vel í bærilegu
tiðarfari, ætti því að geta fengið 39
tunnur af kartöflum, sem væru hon-
um jafngóðar og drjúgar í bú að
leggja eins og 19)4 tunna af korn-
vöru, sem kostuðu bóndann um 1200
krónur, segi og skrifa tólf hundruð
krónur, og munu kosta mikið meira,
ef stríðið stendur lengur, eða rjettara
sagt munu, eftir því sem reynslan hef-
ur sýnt, stöðugt fara hækkandi eftir
því sem stríðið stendur lengur.
Eins og menn munu sjá, geri jeg
hjer ráð fyrir að kartöflutunnan muni
fást upp úr 10 ferföðmum, eða fimm
fjórtándu hlutum ara, og eru mýmörg
dæmi hjer á landi til þess, aö sú upp-
skera hefur fengist, og enda meiri,
enda segi jeg, aö þar sem góð skil-
yröi eru til kartöfluræktunar megi fá
þessa uppskeru með því, að svona vel
sje borið í garðana og þeir vel hirtir.
Þar sem lakari skilyrði eru til kart-
öfluræktunar fá menn skiljanlega
minni uppskeru; en þótt menn færi
nú tölur þessar niður um helming,
þegar tekið er meðaltal yfir alt land-
ið hvað kartöfluuppskeruna snertir,
þá get jeg ekki skilið í öðru en hver
skynbær maður sjái, að sú upphæð
margborgar fyrirhöfnina, auk þess
sem hin afarmikla nauðsyn á að
framleiða kartöflur og auðvitað allan
mat í landinu, eins og nú áhorfist,
gerir það að verkum, að ekki er hægt
að meta þær framkvæmdir til pen-
inga. Áður, meðan útlendu matvælin
voru fremur ódýr og við höfðum nóg-
ar samgöngur við önnur lönd, og þar
af leiðandi gátum fengið þaðan mat-
væli þau, sem við þurftum, var ekki
eins afarnauðsynlegt fyrir lífsfram-
drátt okkar að hirða vel áburðinn,
enda er óhætt að segja það, að mikill
meiri hluti íslenskra bænda hefur
sannarlega látið eins og vind um eyr-
un þjóta alt, sem ritað hefur verið
urn áburðarhirðinguna, að minsta
kosti sýna verkin það, Jiar sem mjer
er kunnugt um, og eins annarstaðar,
eftir þvi sem búfræðisritin segja. En
nú á þessum voðatímum, þegar líf
þjóðarinnar getur verið undir því
komið að nóg sje til af efnum þess-
um, er alt öðru og alvarlegra máli að
gegna, þá finst mjer að það sje eins
nauðsynlegt, og i fylsta máta sama
eðlis, að stjórnarráðið hafi eftirlit
með því að áburðarefnin sjeu ekki lát-
in fara forgörðum í landinu, — að
minsta kosti ekki eins stórkostlega og
gert hefur verið, — eins og að hafa
eftirlit með vörubirgðum landsmanna.
Þar sem að bændur yfirleitt hafa ver-
ið jafn daufir og framkvæmdasljóvir
með áburðarhirðinguna, eins og verk-
in hafa sýnt.þá er það' mitt álit,að hjer
megi ekki við svo búið lengur standa.
Það er því mín sannfæring og skoð-
un, að hjer verði það opinbera, eða
stjórnarráðið, að taka í taumana og
hafa eftirlit með áburðarhirðingu i
landinu, og hugsa jeg mjer fram-
kvæmd á því þannig:
Að stjórnarráðið skipaði einn mann
í hverjum hreppi á landinu, sem hefði
eftirlit með þessu og fullveldi til að
skipa fyrir um áburðarhirðingu í
hreppnum, eftir reglum, sem stjórn-
arráðið semdi, sem auðvitað yrðu að
vera sniðnar við hæfi og getu bænda
nú á þessum tímum. Þar sem það
væri áríðandi trúnaðarstarf, sem þess-
ir menn hefðu á höndum, þá finst
mjer sjálfsagt að þeir ynnu eið að
því, að þeir ræktu þetta starf sitt
trúlega og samviskusamlega, og gerðu
öllum hlutaðeigendum rjett. Auðvitað
yrðu þessir menn að fá sanngjarna
þóknun fyrir starf sitt. Menn þessir
yrðu svo árlega að gefa stjórnarráð-
inu skýrslu um það.
Einnig ætti stjórnarráðið að láta
fram fara leitun eftir mó, með' þar til
gerðum verkfærum á þeim jörðum,
sem mór hefur ekki áður fundist á,
og ætti svo að banna með lögum að
brenna sauðataði á þeim jörðum, sem
mór væri eða fyndist á, nægilegur til
eldiviðar handa ábúendum þeirra.
Mjer sýnist þetta lika vera full nauð-
syn vegna þess, að fult útlit er fyrir,
að kaupstaðabúar, að minsta kosti
þeir fátækari, verði að miklu leyti að
hætta að kaupa kol, þótt þau flyttust
til landsins, vegna þess afskaplega
háa verðs, sem á þau er komið, og er
þá ekki annað, sem liggur fyrir hjá
þeim til. að afla sjer eldiviðar, en að
fá að taka upp mó hjá bændum, þar
sem mór fæst, nema ef vera kynni að
farið yrði að reka íslensku kolanám-
urnar.
Jeg þykist nú vita, að mörgum
muni þykja það óþarfa íhlutunarsemi
hjá stjórnarráðinu, að fara að skifta
sjer af áburðarhirðingu í landinu, at-
huga og skipa fyrirum,hvernig bænd-
ur eigi að' fara með skítinn, að þeim
þyki það sumum ef til vill, þeim,
sem þykjast vera fínastir, nokkuð
auðviröilegt. En álit slíkra hugsunar-