Lögrétta - 02.03.1923, Side 1

Stærxta
Islenska lamt*-
blaðið.
ETTA
Árg. kostar
(0 k.. iimanlantls,
erl. kr. 12,50.
Skrifst. og afgr. Austurstr. 5.
BæjarbSað iyioB«guiiblað35.
Ritstjóri: Þorst. Gíslason..
XVIII. árg. 5. tbl.
Reykjavik, föstusíaginn 2. mars 1923.
ísafoldarprentsmiSja h.f.
Anörjes Fjetösteö
augnlæknir.
Það var sviplegur atburður
núna 9. fyrra mánaðar, að missa
annan eins mann og Andrjes
lækná Fjeldsted, og mjer er nær
að halda að engir íslendingar
sakni þessa manns eins sárt eins
ag einmitt þeir, sem best kunnu
manninn að meta, en það vorum
-við læknar landsins.
Jeg kann ekki að rekja ætt
þessa merka manns. En það þyk-
ist jeg muna fyrir víst, að það
var vorið 1883 að jeg kom í
fyrsta sinni á heimili forekira
hans, Hvítárvelli í Borgarfirði,
og því gleymi jeg aldrei, því
merkari heimili hef jeg ekki hitt
fyrir á öllum ferðum mínum um
landið; hjónin voru Andrjes gamli
Fjeldsted og Sesselja Kristjáns-
dóttir, foreldrar Andrjesar unga.
Hann var þá barn að aldri, fædd-
ur 10. nóv. 1875, stúdent 30. júní
1896, gekk svo í læknaskólann,
var einn af fyrstu lærisveinum
mínum og Guðmundar Magnús-
sonar, Og okkur báðum ljóst, að
við, höfðum þar gott mannsefni
um að fjalla. Læknaprófi láuk
hann 11. febr. 1901 með fyrstu
einkunn, fór svo til útlanda, en
var haustið eftir, 1902, settur
læknir í Þingeyrarhjerað. Því
hjeraði gegndi hann í 8 ár, með
hciðri og sóma. Það var honum
að þakka, að sjúkraskýlið á Þing-
evri komst upp, og það er fagur
vottur um manngildi þessa látna
læknis, að hjeraðsbúar í Þing-
eyrarhjeraði tóku sig til strax
0c þeir frjettu lát hans og stofn-
uðu spítalasjóð til minmingar um
hann.
Það er víðkunnugt, að And-
rjes gamli Fjeidsted var mesti
listamaður, einkanlega á trjeskurð.
Og það má vel vera föðurarfur
að hugur Andrjesar unga snerist
snemma að þeirri grein læknis-
fræðinnar, sem var einna listfeng-
ust, en það eru auglækningar. —
Meðan hann var læknir í Þing-
eyrarhjeraði, tók hann sjer tvis-
var sinnum langa ferð á hend-
ur suður um lönd, til að nema
a ngnlæknisfræði. Og vorið 1910
settist hann að hjer í Beykjavík
sem augnlæknir — þá var Björti
Ólafsson látinn.
Andrjes ungi var mikill maður
vexti og prýðilega vaxinn. Hann
var göfugmenni og sómadrengur.
T'að er hart að missa slíka menn
á hesta aldri. En það er g0tt
að hafa átt þá, því að það eru
þesskonar menn, sem hafa verið
líf og sál, sómi og styrkur okk-
ar litlu þjóðar frá því hún var
í heiminn borinn.
ö. Björnson.
UBrslunarólagiö
Leiðrjetting.
Svo nefnist grein í Tímanum
17. febr. frá hr. alþingismanni
Þorleifi Jónssyni og hr. Sigurði
Jónssyni bónda á Stafafelli. —
Kvarta höfundarnir um það, að
jcg skuli í riti mínu „Yerslunar-
óiagið“ hafa skýrt skakt frá því
liversu mikið lán ,Kaupf jel. Austur
Skaftfellinga4 hafi fengið hjá
Sambandinu árið 1920. Eins og
sjá má af þessum ritlingi mínum,
er ekkert kaupfjelag nefnt þar
með nafni í þessu sambandi. Og
einmitt af því, að ekkert nafn er
þar nefnt, hefir að minsta kosti
eitt annað kaupfjelag tekið um-
mæli mín til sín, og mun hafa
gert fyrirspurn um það til höfuð-
staðarins, hvort ekki væri hægt
að lögsækja mig fyrir þau.
Það verður þó ekki annað sagt,
en að samkepni sje til innan Sam-
vinnufjelaganna. Mín vegna mega
eins mörg fjelög og vilja helga
sjer þau orð er höfundarnir
vitna í.
En þó jeg mintist á eitt ó-
nefnt fjelag, er jeg var að henda
á. hversu Sambandinu hefði verið
ljúft að lána og stækka veltu
sína, fljótar en góðu hófi gegndi,
þá var það ekki gert af því, að
jeg vildi áfellast neitt sjerstakt
fjelag fyrir það að taka lán.
Það sem olli því, að jeg yfir
höfuð mintist á nokkurt ónefnt
fjelag í þessu sambandi, var á-
stæða sú, sem jeg benti á á bls.
36 í ritlingi mínum í fyrstu máls-
grein, að Sambandið skyldi leyfa
sjer, að lána fjelögum „sem ekki
voru gengin í Sambandið, nje
höfðu þá beiðst upptöku þar“.
Það skoðaði jeg gert í fullu ó-
samræmi við lög Sambandsins, þó
jeg ekki í það sinn gerði mjer
frekara far um að leiða athypli
að þessari .ráðabreytni þess.
Skoðun mín í þessu efni stjðst
við ákvæði 2. greinar í lögum
Sambandsins, sem prentuð voru
1919, og við hlutarins eðli, þar
sem fjelagsskapurinn að öllu ’eyti
er bygður á samábyrgð. Fyrri
hluti 2. greinar hljóðar svo:
„Tilgangur Sambandsins ef að
koma til leiðar samstarfi meðal
allra samvinnufjelága landsins,
sjerstaklega með því:
a. að vinna að samræmi í skipu-
lagi, starfi og framkvæmdum
fjelaganna. er í Sambandið
ganga.
b. að annast um vörusölu og vöru
kaup fjélaganna“.
Það virðist liggja í augum uppi,
að önnur fjelög gátu ekki haft
samskjfti við Sambandið, og allra
síst fengið þar lán en þau fjelög,
sem gengið höfðu í hina sameig-
inlegu áhyrgð fyrir Samhandið,
um leið og viðskiftin hófust. Þetta
er og í samræmi Við 3. og 4. grein
nefndra laga, sem prentaðar eru
i ritlingi mínum „Verslunarólag-
ið“, bls. 32—33. Til glöggvunar
tek jeg hjer með 1. málsgrein 3.
greinar, sem hljóðar svo:
„Fjelag sem óskar upptöku í
Sambandið, verður að senda for-
manni þess skriflega beiðni um
það, undirritaða af þeim, sem lög-
um samkvæmt hafa rjett til að
rita „firma“ fjelagsins. Beiðninni
skal fylgja éitt eintak af lögum
fjelagsins og skýrsla um hag þess
i sama formi og heimtað er af
f.ielögum þeim, sem gengin eru í
Sambandið. Ennfremur skal beiðn
inni fylgja skýrteini, er sanni, að
lögmætur fjelagsfundur hafi sam-
þvkt upptökubeiðnina. Er for-
manni Sambandsins þá heimilt að
veita slíku fjelagi sambands-rjett-
indi til næsta aðalfundar“.
í þessari málsgrein eins og í 2.
og 4. grein, er ekki gert ráð fyrir
öðrum viðskiftamönnum Sambands
ins en þeim, sem gengið hafa í
Sambandið, eða að minsta kosti
hafa beiðst upptöku þar og upp-
fylt önnur þau skilyrði fyrir upp-
tíikunni, er 1. málsgrein 3. grein-
ar setur fyrir því að geta „öðlast
sambandsrjettindi til næsta aðal-
fundar“.
Og eins og sjá má af þessu í 1.
málsgrein 3. greinar, er formanni
Sambandsins aldrei gefið vald til
að taka inn í Sambandið nokkurt
fjelag til fullnustu, þó það upp-
fylli öll inntökuskilyrði þau, sem
3. gr. setur fyrir inntökunni til
bráðabirgða. Þetta sýnir að stofn-
endur Sambandsins hafa í upphafi
haft hina afarhættulegu sjálfskuld
arábyrgð í minni og því viljað
tjyg'gja það sem best, að taka
ekki f jelög inn í Sambandið, nema
þi'.u, sem eigi gætu orðið liand-
bendi stofnendanna, vegna skulda.
Nú ér það vitanlegt, að Sam-
bandið hefir veitt fjelögum lán,
sem aldrei höfðu beðið um upp-
töku í Sambandið og sem höfðu
því enga sameiginlega ábyrgð með
því. Sum þessara fjelaga munu
hafa gengið í Sambandið síðar,
svo sem Kaupfjelag Austur-Skaft-
fellinga, sem sótti fyrst um upp-
töku í Sambandið ári síðar en við-
skiftin hófust.
Og þegar í árslok 1920 munu
slík utansambands fjelög hafa
skuldað Sambandinu við Vk milj.
króna.
Og þó að fulltrúar sambands-
deildanna kunni að hafa samþykt
slíkar ráðstafanir stjórnar Sam-
handsins eftir á, þá getur það
samþykki ekki skuldbundið nema
þá sjálfa persónulega, því umboð
þeirra getur ekki náð til að sam-
þvkkja þann verslunarrekstur, sem
er lögum Sambandsins gagnstæð-
ur. Það segir sig sjáift.
Um tölur höfundanna get jeg
eðlilega. ekkert sagt, enda koma
þær aðalefni málsins lítið við eins
og menn sjá, úr því fjelag þeirra
fjekk lánað að mun hjá Samhand-
inu, án þess að biðja um upp-
töku í það, samkvæmt lögum þess.
En tölurnar sýna þó þetta:
1. að • kaupfjelagið hefir keypt
húseignir 1920 fyrir kr. 110.000,
2. að fjelagið kaupir vöruleifar
af fráfarandi kaupmanni fyrir kr.
46.000.
3. að fjelagið fær að öðru leyti
alt vörulán hjá Sambandinu, án
; þess að biðja um upptöku í það
fyr en ári eftir að viðskiftin hóf-
u st.
4. að fjelagsmenn leggja fjelag-
inu ekki til neitt fast hlutaf je eða
, stofnfje, en veita því 75 þús. kr.
lán, sem sett er í svonefnda inn-
j lánsdeild.
Þetta sýnir að sýsluhúar hafa
verið vel stæðir árið 1920, þrátt
fvrir það, að þar hafði verið rekin
kaupmannsverslun um mörg ár.
Og þar sem kaupfjelagið mun nú
! að auki hafa notið alls hins eftir-
, vænta kaupmannsgróða síðan 1920
, — - þá ætti það nú að vera svo vel
stætt, að það þyrfti ekki að vinna
fyrir að standa í sjálfskuldar-
ábyrgð fvrir aðra svo miljónum
't króna skiftir, til þess að geta not-
; ið nauðsynlegs lántrausts.
Stjórn fjelagsins sjer þá vænt-
anlega um að kaupfjelagið losni
sem fyrst úr þessari ábyrgð, því
i hana má telja alveg óforsvaran-
I lega, hvernig sem á er litið.
Reykjavík 27. febrúar 1923.
Björn Kristjánsson.
Þingtiðindi.
! 28. febrúar.
í gær (mánud.) var aðeinst eitt
I mál á dagskrá í ed. frv til laga
| um breyting á lögum um vöru-
(toll og var vísað til fjárhags-
nefndar.
I
Biskupsembættið.
En í nd. voru 4 mál á dag-
skrá, en aðeins 2 af þeim af-
greidd og stóð fundur í rúma 3
tíma, og var því nær eingöngu
rætt um afnám biskupsembættis-
ins. Með frv. töluðu forsætisráðh.
(S. E.) og' atvinnumálaráðherra
(Kl. J.). Lýsti S. E. því að
þetta embætti væri nú orðið að
mestu leyti óþarft í hinu gamla
formi sínu, þar sem ekki væri
eftir nema skugginn einn af ver-
aldlegum völdum og virðingum
biskupsins. En það, sem fram á
væri farið með frv. væri í raun-
inni ekki annað en það, að svifta
þessum völdum alveg burtu, enda
væri biskupinn að. þessu leyti nú
orðið ekki annað en skrifstofumað-
ur hjá stjórnarráðinu. Hinsvegar
væri það ekki ætlunin að hrófla
við andlegu valdi eða virðingum
embættisstarfsins, þar sem gert
væri ráð fyrir því, að vígslubisk-
uparnir, sem hann fyrir sitt leyti
hefði ekkert á móti að kalla
framvegis aðeins biskupa, tækju
við því og færu með það. Bæði
hann og Kl. J. bentu einnig á það,
að það væri engan veginn nýtil-
komið, að stinga upp á afnámi
þessa embættis, tillagan hefði áð
minsta kosti 8 áður koruið fyrir
þmgið, og einu sinni fallið með
aðeins 1 atkv. mun og það jafn-
vel í biskupstíð eins hins sköru-
legasta og besta biskups í Iút-
erskum sið, Pjeturs Pjeturssonar.,
Báðir ráðherrarnir lögðu einnig-
áherslu á það, að hinn forni ljómi
embættisins og virðing væri nú
mjög þorrin og að þrotum komin
og það svo, að all greinilega
mætti sjá nú á tímum, að sögn.
Kl. J„ að embættið væri að missa
andleg áhrif og tök á þjóðinnL
Yfirleitt sögðu þeir, að andspyma
manna gegn þessu og öðrum em-
bættaafnámum væri sprottin af
því, að „menn hefðu á sjer yfir-
skvn sparseminnar, en afneituðn
liennar krafti“ eins og S. E,
komst að orði.
A móti afnáminu töluðu báðir
hinir prestvígðu menn deildarinn-
ar, sem báðir standa framarlega
í hinni andlegu stjett, Magnús.
Jónsson guðfræðiskennari við há-
skólann, og sjera Sigurður í Vigur.
M J. sagði, að þessar sparnaðar-
till. allar væru teknar upp af
handahófi, nú alveg eins og í
fyrra, eða síst hetur. Það væri
yfirstandandi fjárhagsneyð, sem
komið hefði á stað óskunum um
sparnað og þessvegna þyrftu
sparnaðart. að verka fljótt, en ekki
svo seint, eins og hjer væri um
að ræða, að fjárhagsvandræðin
væru sennilega um garð gengin,
þegar sparnaðurinn gæti komið
til framkvæmda, svo emhættin
yrðu þá kannske stofnuð aftur.
Hann kvað stefnuna eiga að vera
þá, að afnema fyrst ný embætti,
ef slíks þyrfti á annað horð. —
Biskupsembættið væri elsta og
virðingamesta embætti landsins og
í því sæti nú maður, sem allir
mundu óska, að gæti gegnt því
sem lengst. Og eftirtektarvert
væri það, að á sama tíma, sem
hjer væri farið fram á afnám
hins eina biskupsembættis, sem
til væri, væri í nágrannalöndun-
um fjölgað embættunum eða rætt
nm það, s. s. í Danmörku og í
Noregi. Honnm fanst það einnig
„verka næstum hneykslanlega* *
og stappa nærri stjómarskrárbroti
að kirkjumálastjórnin, sem ætti
að vernda þjóðkirkjuna ætlaði að
framkvæma þá vernd á þann hátt
að sníða af henni höfuðið. Með-
mæli stjórnarinnar með frv. taldi
hann ýmist ljettvæg, villandi, eða
alveg röng, ekki síst að því leyti,
að þar virtist ekkert tillit til
þess tekið, að hiskupsemhættið
væri ekki fyrst og fremst „skrif-
stofuembætti", heldur andlegt for-
ustu emhætti og biskupinn ætti
að vera „andlegur skriftafaðir
klerkdómsins“ og leiðbeinandi
þjóðarinnar allrar í þeim efnum
og þyrfti að kynnast persónulega.
þjóðinni í öllum hjeruðum, og
til þess væru vísitatíuferðirnar ó-
missandi og einn aðalliður em-
bættisrekstursins. Út af þessari
andlegu forustu spunnust nokkr-
ar hnippingar milli M. J. og