Norðri - 21.10.1909, Blaðsíða 1

Norðri - 21.10.1909, Blaðsíða 1
i ^Sl *"0 C/* ** Ritstjóri Björn Líndal Brekkugata 19, IV. 42, Til minnis. Bæjarfógetaskrifstofan opin kl. 10—2, 4—7 Bæjarsjóður, Lækjargötu 2, mánud. mið- vikud. og laugardaga kl. 4—.7 Ritsímastöðin virka daga 8 f. h. til 9 e. h. helga daga 8—11 og 4—6 Bókasafnið, þriðjud.. fimtud. og laugard. 5—8. Sunnudögum 10—11 og 4—8. l'ósthúsið hvem virkan dag 9—-2og4—7. helgid. 10—llf.h. Uibú Islandsbanka 11-2 Utbú Landsbankans 11—12 Stúkan Akureyri fundard.þriðjud.kv. kl. 8. Brynja miðvikudagskvöld kl. 8. Isafold Fjallkonan sunnudagskv. kl. 4. Trúföst mánudagskv. kl. 8. Undir Friðrik 6. og Friðrik 8. eða undir konungseinveldi og flokkseinveldi, «Líti nú á eið, þeir er spekimenn eru« Víga-Giúmur. Víst eru þeir fáir af fulltrúum þjóð- ar vorrar, er gert hafa sér nokkra grein fyrir ganginum í sögu veraldarinnar, sérstaklega stjórnarsögunnár. Pess er heldur ekki von. En hins mætti heldur spyrja, hvort engir þeirra hefðu at- hugað eða" borið saman fslands stjórn undir arnarvængjum einveldisins fyrir 60 — 70 árum, og stjórn lands vors und- ir Bjarnahrömtnum nútímans. Líti nú á, þeir er spekimenn eru! Mun ekki einveldið (>»Vér einir vitum») standa enn, með breyttu nafni? eða mundi frelsið vera fyllra enn eða í fastara sæti en þá — nú, þegar kallað er að allir ráði, þingræði sé fengið og upp úr því meiri hluti með eínveldi? Sérstaklega má þó nefna þegnfrelsið og hins ein- staka. Eða hverjir ráða nú lögum og lofum — ef það er satt, að «vilji þjóð- arinnar» sé hugsjón eða ímyndun tóm, og sömuleiðis orðin »alveldi», «sjálf- stæði«, «alræði«. Líti nú aftur á þeir er spekimenn eru. Mun ekki enn mega tala um einveldi (eða einræði) eða segja, að stjórnin sé í eins höndum? Speki- menn í öðrum löndum, einkum þeir, sem nokkuð eru bölsýnir, segja eins og spekingurinn Le Bon: »Gangursög- unnar er frá siðleysi til siðmenningar, meðan menn elta draumsjónirnar, en svo fer öllu aftur, þegar þær draum- sjónir fara að dofna og deyja. Það er hringferðin á æfibraut allra þjóða.» En játum nú, að »samt gangi jörðin<,ját- um með Englendingnum Spencer, að framfarir vors kyns haldi samt áfram upp sinn seinfarna skrúfstiga, meðan reynslu og þekkingu miðar ekki aftur á bak, heldur áfram, og eitt siðmenn- ingarform tekur við af öðru. Hins veg- ar kemur öllum vitringum saman um, að sú siðmenning, sem nú er, sé á sýnni afturför, eða þurfi brýnna að- gerða við eða siðbótar. Par á meðal hið marglofaða þingrœði. Það er al- veg eins og þjóðirnar geti ekki án ein- veldis verið. Því náist hið mikla hnoss, þingræðið (þóít á alm. atkvæðisrétti sé bygt), helzt einveldið samt. Þá heitir Akureyri, Fimtudaginn 21. október. 1909. það nieiri hluti. En meiri hluti þing- ræðisþinga kannast að vísu aldrei við það, enda leggur það vald sitt á »form- legan»> hátt í hendur æsta fulltrúa síns eða forsprakka, hvað sem hann nú heitir. Þá er stjórnin komin og — jafn- réttið horfið, sálin orðin ein í flokknum, cg sú sál er úr því öll í völdunum og neytir aflsmunar. Hugsjónir frönsku byltingarinnar: «frelsi, jöfnuður, bróð- erni«, fer méiri-hluta einveldið með al- veg eins og hinir rauðu Jakobínar gerðu þá, alt lenti í einræði, gerræði, ofríki og uppnámi, uns Napoleon tók voldin, í fyrra, þegar óöldin stóð sem hæst í Danmörku, og þingræði og stjórn var jafnt komið í ófæru, stóð fróðleg grein í Gads Magazín eftir dr. Arlhur Christensen. Sú grein er að mestu þýð- ing eftir franska höfunda, einkum hinn nefnda Le Bon, og er nokkurskonar stóri-dómur ^ um þingræði og meiri- hlutastjórnir nú á clögum. En þar eru Frakkar komnir lengst allra þjóða í reynslu og þekkingu — þótt oftlega sjáist það lítt í reyndinni. Hér skulu sýndar nokkrar klausur og röksemdir úr þeirri ritgerð: Le Bon lofar í fyrstu áform og dugn- að Frakka á byltingartímanum, en seg- ir svo: »Því miður segir reyusla inann- kynsins, að sérhver háleit hreyfing glat- ar því meiru af gæðum og gildi, sem hún vinnur meiri völd. Aðalmein bylt- itigarinnar var það, að hún var bygð á tveimur frumsetningum, sem útiloka hver aðra: frelsi og jafnrétti. En þá mótsögn sáu jafnaðarmenn aldrei. Bylt- ingin varð lítið annað en múrbrjótur lýðvaldsins, er tók völdin í nafni jafn- réttisins.» Nú er alræði lýðvaldsins bú- ið að jafna sig, enda hætt að byggja á hugsjónunum gömlti, heldur hefir hafið nýtt viðnám. En móti hverju? Nýjar fyrirmyndir liggja ekki í lausu lofti. Er ekki eins og alt lendi í eins konar gagnrýni og óvissu, líkt og þeg- ar menn vakna úrillir eftir vímu? Ann- ar rithöfundur, Leroy Beaulieu segír: «Þegar menn lögðu völdin f hendur fulltrúum þjóðarinnar, hugðu menn að allur sveitardráttur mundi jafnast, menn færu að spara fé og hugsa mest um allsherjar hagsmuni. En endalokin urðu flokkastjórn og hlutdrægni. Flokkarn- ir mynda einskonar þjóðlið, sem sí og æ er í leiðangri, og allir hafa sama mark- mið: að ná völdunum, og byrgja sig síðan að baki þeirra, en loka alla aðra úti.« Séu flokkarnir ekki nema tveir, segir hann, að vel megi við una, með- an þeir skiftast áog mynda með því nokkurskonar jafnvægi. En þótt þetta hafi oft tekist á Englandi, er það fágætt hjá öðrtim þjóðum, og færir hann 1il þess ýmsar sakir. Síðan neitar hann harðléga því, að hinn almenni kjör- réttur tryggi þingræðinu beztu menn þjóðanna, og segir: «Eftir því, sem þingsfulltrúar verða fleiri og blandaðri, eftir því virðist mælir meðalskynsem- innar lækka— og þó öllu fremur hinn siðterðislegi. í stað þess að hefjast meir og meir, hefir stjórnmálaandinri ávalt verlð að stefna niður á við, tii beinnar spillingar. Deilurnar erti teknar að verða svo harðar og hrottalegar, eða þá vélabrögðin svo berleg, að hin- um beztu og réttvísustu mönnum of- býður. Af því hefir leitt, að úrvals- menn þjóðanna, víða hvar, vilja ekkert við stjórnmái eiga. Þau verða því at- vinnuvegur hinna, sem lítt eru vaxnir annari stöðú, ellegar manna, sem ná vilja í fé og völd, án fyrirhafnar. Dirf^ka og kænska eru og helztu hætileikarnir, sem þar til þurfa. Það, að hafa póli- tíkina til hagnaðar sjálfum sár, er orð- iiiii allsherjarlöstur — því algengari, sem stjórnmálahluttakan nær víðara, lengra og dýpra niður í félagslifið.» Síðan sýnir höf. og sannar hvernig (við hinn alm. 'kosningarrétt) verstu gallar hins gamla einveldis gangi aftur: ætt- mannafylgi og vina, mútur, fjárglæfrar, bitla-betl og sukk, sala ríkiseigna og brutl með a!t, sem hönd á festir — alt, alt í frelsisins helga nafni og sam- kvæmt < vilja þjóðarinnar.» [Meira] M. J. Peary og ferðir hans. Dr. Cook er nú ekki lengur eini mað- urinn sem komist hefir til Norðurheims- skautsins. — Landi hans, Robert Peary hefir einnig náð því marki. Þessir tveir Am- eríkumenn hafa farið sína Ieiðina hver til að ná markinu. Og Peary hefir tinnið til þess að snúa heim sigri hrósandi. Enginn nú- lifandi norðurfari hefir jafn tengi keppt með óþreytandi þolgæði, að því að ná takmarkinu. Peary var líkastur krippling, þegar hann Iagði á stað í síðustu för sína, sem nú hefir að lokum launað honum margra ára erviðleika, hættur og þrautir. A hinum löngu ferðum sem hann fór um ísana, hafði kuldinn nær þvf orðið honum að bana. Hann fékk kol- brand í fæturna svo að taka varð tærn- ar af. — En ekkert vann bug á hugrekki Pearys eða aftraði honum fráað hefja för enn á ný. Hér um bil 30 ár eru liðin síðan hann byrjaði á rannscknum í norður- heimsskauts löndunum.— Þá var* hann á unga aldri, en nú, þegar markinu er náð, er hann 53 ára gamall. Ártim saman fékkst Peary við að rannsaka norðurströnd Grænlands og héröðin þar norðanvið. Kona hans var með honum á sutnum af þessum ferð- og ól hún honum eitt sinn dóttur langt norður á Grænlandi. Ungfrú Peary, sem nií er 16—17 ára, getur víst hæit sér af því, að vera fædd norðar á hnettin- n:n en nokktir annar maður, að und- anteknum Eskimóunum. Peary lagði á stað í hina fyrstu eig- ir.Iegu norðtirheimsskautsför sína sum- arið 1898 og kom aftur í september 1902. bá komst hann í apríi 1902 ' á sieða 84 gr. 17. mfti. n. br. og var það nær heimskautinu en nokkur mað- ur hafði áður komist. En Peary lét sér það ekki nægja. Óð- ara en hann var kominn heim fór hann að búa sig undir nýja heimsskautsför. Hann fékk nægilegt fé til fararinnar og var eftir skamma hríð kominn aftur á vfgvöll sinn í hánorðinu. Árið 1Q06 konst hann Iengra en bæði Fridtjóf Nansen og Cagni höfðu komist, á 87, gr. 6. ínfn n. br. Að þessu þrekvirki loknu fór hann straks að búa sig und- ir að freista gæfunnar ennþá einu sinni og í þetta sinn hefir heppnin verið með honum, svo að honum hefir auðnast að stfga fótum i norðurpóllinn. Peary lagði á stað í þessa síðustu fðr sína í byrjun ágústmánaðar 1908. Pá fór hann á eimskipinu Roosvelt og ha Si hinn bezta útbúnað að öllu. Þá lét hann í ljósi við blaðið «New Yok Heiold,« að í þetta sinn mundi hann og menn hans leggja lífið í söl- urnar til að nátakmarkinu. Hann ætlaði að hafa Kap Sheridan fyrir aðalstöð og bjóst við að ná þangað í september. Pá ætlaði hann strax á stað til pólsins á sleða. »Misheppnisttilraunin«sagði hann, »sný eg aftur til skipsins og dvel þar yfir sumarið og 'egg svo á stað næsta vet- ur. Og verði sú tilraun einnig árang- urs'aus, muu eg reyna enn þá einu sinni — í síðasta sinni. Fyrsta skýrsla Pearys er á þessa leið: ». Roosevelt«kom til Kap Sheridan 1. sept, 1908. Par dvöldu þeir um vet- urinn. 15. febrúar 1909 hófu þeir sleða- ferð frá skipinu og héldu norður frá Kap Columbia 1. marz. Frá 2. til 11. marz hindraðist för þeirra af auðum sjó. Eftir það gekk för- in ^reiðlega og 6. apríl náði Peary heimskautinu og var þá aðeins í fylgd með honum þjónn hans, er var svert- ingi, og einn Eskimói. 7. apríl lögðu þeir af stað frá heim- skautinu, náðu Kap Columbia 23. apríl og skipinu 27. apríl. Frá Kap Sheridan hélt skip þeirra Roos- velí af stað 8. ágúst. Allir félagar Pearys komu aftur heilu og höldnu, að undanteknum ungum prófessor, Marwin að nafni, er drukn- aði af slysi 10. apríl, á heimleiðinni. lLrusl. þýtt úr »Politiken»] Úr skotsku kirkjublaði. Alkunnur prestur kunngjörði sóknar- fólki sínu, að tvö messuföll væri óhjá- kvæmileg. «Því eg ætla,« sagði prestur, «að fá mér fieina frídaga til hressing- ar.« Pá gal'l við kona ein göinul og greyp f skap : «Pá verður fjandinn ekki iðjulaus í meðan, aldrei tektir hann sér frídiga til hressingar, og sýnir það sig bezt þegar sálusorgin bilar.« Pá svarar prestur: «Eg hugsaði ekki, Katrín mín, að eg ætti að feta í hans fótspor?« „Já, því fer nú sem fer,« segir kerling, «þu að árveknina mættuð þið þó all- ir áf honutn iæra.« —

x

Norðri

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Norðri
https://timarit.is/publication/201

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.