Vísir - 15.09.1964, Side 5

V í SIR . Þriðjudagur 15. september 1964.
5
Kaflar úr ritgerð
eftir Trausta
Einarsson, prófessor
Nýlega er kominn út á vegum
Geysisnefndar bæki'ingur um
Geysi í Haukadal. Er að finna
í bæklingnum mikinn fróðleik
um Geysi svo og um goshveri
yfirleitt eftir dr. Trausta Ein-
arsson prófessor. í formála seg
ir, að Geysir hafi á timabilinu
1894-1935 verið í eigu erlendra
manna eða þar til Sigurður Jón
asson forstjóri hafi hlutazt til
um það á árinu 1935 að ís-
lenzka ríkið eignaðist hverinn
ásamt nokkurri landspildu um-
hverfis hann svo og hverina
Strokk, Blesa og Litia-Geysi.
Sigurður greiddi sjálfur kaup-
verðið og gaf ríkissjóði. — Ár-
ið 1953 skipaði fors.ráðuneyt-
ið nefnd til þess að gera tillög
ur um endurbætur við Geysi,
í nefndinni hafa átt sæti þess
ir menn: Birgir Thorlacius
ráðuneytisstjóri, dr. Trausti Ein
arsson prófessor, Páll Pálma-
son fyrrverandi ráðuneytis-
stjóri, Hörður Bjarnason húsa
melstari ríkisins, Páll Hallgríms
son sýslumaður og Þorleifur
Þórðarson forstjóri.
Hér fer á eftir sá hluti úr
grein dr. Trausta, er fjallar um
„Iýsingu á Geysissvæðinu" og
hveragos almennt.
Geysissvæðið liggur í 105-
120 m. hæð yfir sjó við efri
mörk Suðurlandsundirlendisins
Að baki liggur miðhálendið og
fjöll skammt frá í vestri og
austri. Þessar aðstæður skapa
þrýsting í hinu djúplæga grunn
vatni undir undirlendinu og það
þrengir sér upp um sprungur,
sér f lagi á Geysissvæðinu.
Vatnið, sem streymir inn I botn
Geysis, er um 125° C og mun
hafa stigið upp af 1-2 km. dýpi.
í Geysisvatni eru um 1000
mg af steinefnum í hverjum
lftra vatns og er það hámark
heyrðist alla leið niður að
Vatnsleysu.
I jarðskjálftunum 1789 urðu
enn miklar breytingar *&. Geys
issvæðinu. Loks má geta þess,
að á árunum fyrir 1895 voru
gos Geysis orðin mjög treg og
liðu stundum 2-3 vikur milli
gosa. En við jarðskjálftana
miklu á Suðurlandi 1896 færð
ist nýtt líf í hann, og fyrst á
eftir gaus hann oft á dag.
Nú skal rætt nánar um
Geysissvæðið, einstaka hveri
og þau fyrirbrigði, sem við okk
ur blasa.
í nánd við bæinn í Haukadal
og eins sunnar, á línu, sem
liggur þaðan í SSV tH Geysis
er fomt hverahrúður, sem ber
þess vitni, að þarna hefur fyrr
meir verið mikill jarðhiti. En nú
gætir hans lítið sem ekkert.
Jarðhitinn hefur færzt suður
eftir hverasprungunni og er nú
um 2 km frá Haukadalsbænum
Hann liggur á um 500 m. langri
og tæplega 100 m. breiðri
ræmu, sem hefur langsstefnuna
SSV eða almenna sprungu-
stefnu á þessum slóðum.
Nærri nyrzt á svæðinu er
Geysir, en frá honum hallar
svæðinu til suðurs og er suð-
urendinn um 12 m. lægri en
Geysishóllinn.
Frá hverasvæðinu hallar land
inu ennfremur austur og suð-
austur út að Beiná. Hveravatn
hefur fyrr meir flætt yfir allt
svæðið austur að Beiná og hef
ur þakið það með hverahrúðurs
hellu, sem er 1/5 til 1 y2 m.
á þykkt. Þessi hella liggur nú
yfirleitt undir jarðvegslagi
nema á sjálfu hverasvæðinu, en
hvar sem grafið er niður eina
eða tvær skóflustungur kemur
niður á hana. Hin mikla við-
átta hellunnar um 200 þús. nr
Geysir f Haukadal, frægastur goshvera.
unni. En þeir voru frá önd-
verðu miklu minni en Geysir og
nú ber mjög lítið á hóls- og
skálarlöguninni
Aðrir nafngreindir hverir
á svæðinu eru Konungshver,
Blesi og Fata, í vestur til suð
vestur frá Geysi og hærra
í hlíð Laugarfjalls. Sunnar eru
Óþerrishola og Litli-Geysir
nærri Seyði, enn sunnar Vig-
dísarhver og Litli-Strokkur og
Smiður, en syðst Sísjóðandi.
Á syðsta hluta svæðisins er
mikill fjöldi hvera, flestir ó-
nafngreindir og nefnast einu
nafni Þykkuhverir. Þeir voru
ekki til þegar hrúðurhellan
mikla myndaðist, þvi það sést
greinilega, að þeir hafa brotið
sér leið upp í gegnum hana.
Af þessu verður þá ijóst, að
Geysir, Strokkur og Seyðir og
ef til vill fleiri goshverir, sem
nú verða ekki greindir, mynd
uðust við opnun sprungu, senni
lega i jarðskjálfta, og fossaði
þá í fyrstu mikið vatn upp um
hverina og náði að flæða yjir
allt svæðið austur að Beiná og
mynda hrúðurheliuna. Síðar
huga hann, getur vel komið
héim við það. En ekki er hægt
að fullyrða neitt um þetta. Elds
umbrot og jarðskjálftar höfðu
gengið yfir landið að minnsta
kosti frá þvl um 1100 og gæti
því virzt sennilegt, að Geysir
sé eldri en frá 1294.
Undir jarðveginum hjá
Geysi koma aftur fram verks-
ummerki jarðhita. Jarðhitinn
hefur sennilega komið hér fram
fljótlega eftir fsöld, en seinna
legið niðri um langt skeið, unz
megin hverirnir mynduðust.
HVERAGOS
Merkasta fyrirbrigðið, sem
tengt er við Geysissvæðið,
eru hveragosin og fyrir þau fór
frægð Geysis um heiminn.
Verður nú nánar vikið að þeim.
Þess var áður getið, að vatn-
ið, sem streymir inn í Geysi,
er um 125° C. Undir venjuleg-
um kringumstæðum er suðu-
mark vatns við 100° C, þ.e.
þegar það er hitað í opnu íláti
eða óþéttu, þannig að þrýsting
urinn á vatninu sé ein loft-
þyngd.En, eftir því sem þrýsting
um suðuhiti á um 10 m. dýpi
og úr þvf getur orðið gos. í Ö-
þerrisholu næst á sama hátt
stundum suðuhiti allt niður á
5-6 m. dýpi, en í Smið sýður að
staðaldri á efsta metranum.
Það er ljóst, að f hver þar sem
hvergi næst suðuhiti verður
uppstreymið rólegt og jafnt.
Gos er röskun á hinu jafna
rennsli og byggist á því, að ein
hvers staðar í vatninu hafi kom
ið upp suða. En þar með er sag
an ekki einu sinni hálfsögð, því
að suðan ein nægir engan veg-
in til þess að gos verði úr. Næg
ir þar að benda á venjulega
suðu við matargerð, en þar er
suðan tempranleg, eins og all
ir vita, og leiðir ekki til slíkra
duttlunga, að vatnið þeytist
snögglega upp úr pottunum.
Á sama hátt er suðan í Smið
kröftug yfirborðssuða, en telst
ekki gos, en það er eftirtektar-
vert, að einmitt með því að slá
á suðuna með sápu fæst þessi
hver til að gjósa.
Svipað má segja þótt suðan
verði djúpt niðri í hver, það
þarf ekki að leiða til goss. Þess
GEYSIR I HAUKADAL
1 hveravatni á landinu, þegar
frá eru skildir vissir hverir,
sem blandaðir eru sjó. Á öllu
Geysissvæðinu koma nú upp
um 20 1/sek., þar af 21/, i
í Geysi sjálfum.
En vatnsmagnið hefur verið
mjög svo breytilegt á liðnum
öldum. Má bæði marka það af
skráðum heimildum svo og af
þeirri sögu, sem rakin verður
með athugunum á svæðinu
sjálfu.
Elzta sögulega heimild um
þetta er Oddaverjaannáll, sem
getur þess í sambandi við
mikla jarðskjálfta árið 1294
að „í Eyjarfjalli hjá Haukadai
(sem vafalaust er hið sama og
nú er kallað Laugarfjall) komu
upp hverir stórir; en sumir
hurfu þeir, sem áður voru.“
Aftur segir f sambandi við
jarðskjálfta árið 1630, að nýjT
goshverir hafi orðið til í nánd
við Haukadal, en aðrir horfið
Nokkrir miklir hverir hjá
bænum Laug, sem lítt höfðu
bært á sér í 40 ár, tóku þá
að gjósa með slíkum krafti. að
iörðin skalf, en hvinurinn
en frá hverasvæðinu og austur
að Beiná eru 300-400 m., ber
þess greinileg vitni, að miklu
meira vatn hefur flætt upp
á hverasvæðinu en nú, er hell
an var í myndun.
Geysir er samgróinn þessari
hrúðarhellu. Hún þykknar þeg
ar nær honum dregur, og verð
ur um 1 y2 m. á þykkt og mynd
ar lágan hól eða réttara sagt
garð kringum grunna og um 20
m. víða skál. Niður úr miðri
skálinni gengur um 20 m. djúp
ur strokkur 3ja m. víður efst,
en mjókkar niður í 1 m., þar
sem til næst neðst, Frá honum
ganga svo vatnsæðar dýpra nið
ur, en þær verða ekki greindar
ofan frá Afstaðan sýnir, að
hrúðurhellan myndaðist af
vatni, sem kom frá Geysi. En
fleiri hverir eiga einnig sihn
þátt í myndun hellunnar. og er
það einkum ljóst um Strokk og
Seyði, sem liggja SSV frá
Geysi. Þessir tveir hverir eru
alveg af sömu gerð og Geysir
hafa í upphafi myndað lág-
an garð utan um skál eða
strokk, samvaxinn hrúðurhell-
dró mjög verulega úr vatns-
magninu og hrúðurhellan þakt
ist jarðlagi að miklu leyti. Enn
síðar brutust Þykkuhverir og
líklega fleiri hverir upp í gegn
um helluna,
Ef við skyggnumst undir
hrúðurhelluna, sjáum við að
hún hvílir á moldarjarðvegi, og
þannig er þetta einnig í þver-
skurði af Geysi sjálfum, sem
sjá má f gili, er verður norð-
vestan við Geysishólinn. Jarð-
vegslagið svarar til tímabils,
þegar ekki var hér jarðhiti.
I jarðveginum koma fyrir
nokkur öskulög og með stuðn-
ingi af þeim hefur dr. Sigurður
Þórarinsson látið í ljós það álit
að neðsti hlutinn sé ef til vill
6-7000 ára gamall, en miðhlut-
inn nær 2500 árum. Nánar hef-
ur aldurinn ekki verið greind-
ur. Hugsanlegt virðist þó, að
myndun hrúðurhellunnar hefj-
ist eftir landnám, og er ekki
fráleitt, að það sé m.a. sköp-
un Geysis og Strokks, sem lýst
er í Oddaverjaannál við árið
1294. Hraði hrúðurmyndunar-
innar, eins og hægt er að at-
urinn er hærri hækkar suðu-
markið. Á 10 m. dýpi í vatni er
þrýstingurinn 2 loftþyngdir og
suðumarkið 121° C, á 20 m.
dýpi 3 loftþyngdir og suðu-
mark 134° C o.s.frv. 1 Geysi
mælist 125° C á um 20 m. dýpi
og vatnið er því talsvert undir
suðumarki þar. 10 m. ofar, þar
sem suðumarkið er 121°, er
vatnshitinn yfirleitt fallinn nið
ur fyrir það mark vegna blönd-
unar við kaldara vatn og á yfir
borði er vatnið enn kaldara eða
um 90° C og því enn undir
suðumarki.
Þannig sjáum við, að þeg-
ar jarðvatn, sem er mun heit-
ara en 100° C, streymir upp til
yfirborðs, mætir það kælingu
ofan frá og oft er kælingin það
mikil og dreifist þannig niður
á við, að vatnið nær hvergi að
sjóða. Það streymir þá upp eins
og hver önnur iind. Stundum
næst þó suðuhiti, en það fer
mjög eftir lögun hversins á
hvaða dýpi það verður og auk
þess er það auðvitað háð
veðri sem ræður mjög yfirborðs
kælingunni. I Geysi næst stund
sjást stundum merki að suða
fari fram djúpt niðri. Gufuból-
urnar, sem þar myndast, stíga
upp í kaldara vatn, springa þar
og eyðast að meira eða minna
leyti. Hér er aðeins um rólega
suðu að ræða eins og í potti
og hún hefur ekki gos í för
með sér.
Af þessu ■ má ljóst vera, að
skýring á hveragosum liggur
ekki alveg í augum uppi.
Þetta er ástæðan fyrir því, að
margar mismunandi skýringar
hafa verið settar fram, allt frá
1810, er skotinn Mackenzie
gerði fyrstu tilraunina eftir ferð
sína hingað til lands. Það
mundi verða æði langdregið og
tyrfið, ef ég ætti hér að fara
að rekja margar gosaskýringar
og kryfja þær til mergjar, en ég
tel þó rétt að ræða nokkrar
þeirra.
Mackenzie hugsaði sér, að
undir eða tii hliðar við þann
20 m. djúpa strokk, sem nær
niður úr Geysisskálinni, væri
allmikið holrúm, sem svo hefði
samband við strokkinn. Milli
Framh. á bls. 10.