Vísir - 10.09.1968, Side 8

8
V í SIR . Þriðjudagur 10. september 1968.
VÍSIR
Otgefandi: Reykjaprent h.t.
Framkvæmdastjóri Sveinn R. Eyjólfsson
Ritstjóri: Jónas Kristjánsson
Aðstoðarritstjóri: Axel Thorsteinson
Fréttastjóri: Jön Birgir Pétursson,
Ritstjómarfulltrúi: Valdimar H. Jóhannesson
Auglýsinpastjöri: Bergþór Olfarsson
Auglýsingar: 'Vðalstræti 8. Simar 15610 11660 og 15099
Afgreiðsla: Aöalstræti 8. Simi 11660
Ritstjóm: I augavegi 178. Sfmi 11660 (5 línur)
Áskriftargjald kr. 115.00 á mánuði innanlands
1 lausasölj kr. 7.00 eintakið
Prentsmiðja Visis — Edda h.f.
Á elleftu stund
garáttan um álbræðsluna í Straumsvík var einhver
harðasta stjórnmálahríð, sem gengið hefur yfir landið
á síðustu árum. Margir góðir menn unnu heiftarlega
gegn samningunum um hana. Ýmis skálu létu ekki á
séi- standa og í háði var kyrjað: „Bráðum færðu allt
þitt úr / alúmín’ og kísilgúr“. Á endanum var baráttan
svo hörð, að forvígismenn stóriðjunnar voru titlaðir
landráðamenn.
En stóriðjumenn náðu samt naumum sigri á elleftu
stund. Ef málið hefði verið örfáum árum síðar á ferð-
inni, hefðu ekki náðst samningar um byggingu ál-
bræðslu á íslandi. Kjarnorkan er að verða vatnsaflinu
yfirsterkari í samkeppninni um verð. Það var því ör-
lagarík gæfa þjóðarinnar að missa ekki af strætis-
vagninum í málinu.
Málin horfa allt öðru vísi við nú, þegar framkvæmd-
ir við stóriðjuna eru hafnar. Yfirgnæfandi meirihluti
þjóðarinnar er nú fylgjandi stóriðjustefnunni. í skoð-
anakönnun, sem Vísir gekkst nýlega fyrir, og náði til
alls landsins, kom í Ijós, að fjórir af hverjum fimm,
sem skoðun höfðu á málinu, vildu halda áfram á sömu
braut stóriðju á íslandi. Svo alger er sigur stóriðju-
stefnunnar orðinn, þrátt fyrir allt fyrra þref.
En við erum enn í tímahraki í stóriðjunni. Þjóðinni
fjölgar ört og oft reynist erfitt að iinna verkefni handa
öllum. Efnahagsáföll síðustu tveggja ára hafa sann-
fært allan almenning um það, sem framsýnir menn
vissu áður, að þjóðinni er lífsspursmál að hefja sem
mesta stóriðju og verksmiðjuiðnað í náinni framtíð.
Við þurfum að herða róðurinn í þeim efnum, ef hindra
á atvinnuleysi og lífskjararýrnun í framtíðinni.
Senn líður að því, að framkvæmdum í Straumsvík
og við Búrfell ljúki. Þá vantar okkur ný verkefni til
að glíma við. Ráðamenn og vísindamenn vinna nú af,
kappi að undirbúningi næsta stórverkefnis, stóriðju
í vinnslu sjávarefna. Gerð hefur verið áætlun um að
reisa fyrir 2000 milljónir króna fullkomnar verksmiðj-
ur til framleiðslu á matarsalti, kalí, magnesíum og fleiri
efnum, og er reiknað með, að framleiðsluverðmætið
verði um 1000 milljónir króna á ári. í tengslum við
þetta er bygging vítissótaverksmiðju hugleidd.
Jóhann Hafstein iðnaðarmálaráðherra er um þessar
mundir í Sviss að ræða við forstjóra álfélagsins um
möguleika á því, að. stækkun álbræðslunnar verði
hraðað, og að reist verði vítissótaverksmiðja í
Straumsvík. Ef samningar næðust um þetta, mundi
það gera sjóefnavinnsluna enn hagstæðari en ella.
Of snemmt er að spá um árangur allra þessara at-
hugana. En margt veltur á því, að hann verði mikill og
skjótur. Helzt má ekkert hlé verða á uppbyggingu
stóriðju á íslandi. Atvinnuástandið og erfiðleikar sjáv-
arútvegsins kalla á það. Aftur er komið á elleftu stund
í stóriðjumálum okkar. Og við vonum, að gæfan verði
áfram með okkur, eins og hún var, þegar við lögðum
út í stóriðjuna.
i i
V
JÓNAS KRISTJÁNSSON, ritstjóri:
Menningarvitar
og aðrir vitar
TVI'eð okkur eins og öðrum þjóð-
1 um er til huldustétt manna,
sem hafa tekið að sér eins konar
andlegt forustuhlutverk vegna
menntunar sinnar, sköpunar-
verka og skoöana. Þjóðin í heild
og flestir þessara manna gera
sér ekki grein fyrir þvl, að hér
er um að ræða sérstaka þjóð-
félagsstétt, sem gegnir veiga-
miklu hlutverki til góðs eða ills
fyrir samborgarana.
Viö höfum ekki einu sinni sér-
stakt íslenzkt orð yfir þessa
stétt manna. Á erlendum mál-
um er hún oft kölluð „intelli-
genzia" eöa „intellectuals". Á
síðustu árum hefur þó verið far-
ið að kalla marga þessara manna
„menningarvita" á fslenzku.
Ekki veit ég, hvort upphaflega
hefur falizt í orðinu, að þessir
menn þættust vita allt um menn-
inguna eða að þeir vildu vera
eins og vitar á sjávarströnd, sem
lýstu upp myrkrið með ljósi
menningarinnar. Sjálfum finnst
mér síöari skilgreiningin
skemmtilegri og ætla að halda
mér viö hana.
En margir fleiri eru í intelli-
genzíu-stéttinni en menningar-
vitarnir einir. Oröinu menning-
arviti fylgir sá blær, að þar sé
fyrst og fremst átt við norrænu-
fræðinga, rithöfunda og lista-
menn. Þess vegna vil ég sleppa
„menningar-“ framan af orðinu
og tala um VITA, þégar ég á við
intelligenzíuna í þjóðfélagi okk-
ar. Hugsun mín er þá sú, að
þessir menn vilji vera eins kon-
ar vitar, er lýsi upp myrkriö í
þjóölífinu, ekki aöeins í menn-
ingarlífinu, heldur einnig í efna-
hagslífinú, þjóömálunum og öðr-
um greinum þjóðlífsins.
Hverjir eru þá þessir vitar i
þjóðlífi íslands og hvaða spor
hafa þeir skiliö eftir sig? í þess-
ari grein ætla ég að gefa nokkur
sýnishom af hvoru tveggja. í
greinum þeim, sem fylgja í kjöl-
far þessarar, verður svo rætt á
fræðilegum grundvelli um vita,
skýrt frá athugunum, sem er-
lendir félagsfræðingar hafa gert
á þessari stétt manna, sagt frá
þeirri gagnrýni á menningarvita,
sem hefur fylgt i kjölfar þess-
ara athugana, og loks fjallað um
nútíð og framtíð islenzkra vita.
Þessir komust
á listann
1%/Tikill hluti vita eru frekar litt
kunnir menn. Þar í hópi eru
ýmsar tegundir kaffihúsaspek-
inga og kverúlanta og einnig
þeir vitar, sem láta sér nægja
að lýsa upp næsta nágrenni sitt,
ættingja sína og kunningja.
Mennirnir, sem hér verða nefnd-
ir, eru hins vegar allir kunnir
og þess vegna ekki dæmigerðir
fyrir stétt vita í heild. En þeir
eru valdir þannig, að það sýni,
hve fjölbreyttur bakgrunnur og
vettvangur vitanna getur veriö.
Halldór Laxness er ef til vill
áhrifamesti viti íslands. Hann
er ekki aðeins kunnur sem verö-
launaður skáldsagnahöfundur.
Hann hefur farið langt út fyrir
þaö sérsvið. Sú mynd, sem þjóð-
in gerir sér af fortíð sinni og nú-
tíð, skapgerð sinni og huaarfari.
er aö töluverðu leyti frá hon-
um runnin. Bjartur í Sumarhús-
um, Salka Valka, Jón Hreggviðs-
son og Ugla hafa verið og eru
áhrifamiklar persónur í íslenzku
þjóðlífi sem þær væru raunveru-
legar og áþreifanlegar. Og Hall-
dór hefur einnig gerzt meiri-
háttar þjóðfélagsgagnrýnandi
með greinum sínum og ræðum
um stöðu Islenzkrar menningar
og skyldur þjóðarinnar við hana.
Ragnar Jónsson I Smára er
helzti framkvæmdamaður í hópi
þeirra vita, sem kallaðir hafa
verið menningarvitar. Hann er
útgefandi hugverka flestra
þeirra og driffjöður 1 ýmsum vel-
heppnuðum aðgerðum þeirra á
sviðum þjóðmála og menningar-
mála. En Ragnar er einnig I ann-
arri stétt manna, sem einnig
hafa mikla sérstöðu I þjóðlffinu,
stétt forstjóra. Margir félags-
fræðingar telja þá stétt burðarás
hvers þjóðfélags. Þess vegna er
hún forvitnilegt athugunarefni
og væri áhugavert að taka hana
til meðferðar sfðar, þegar tlmi
vinnst til, á sama hátt og vit-
amir eru teknir fyrir í þessum
greinaflokki.
Sigurður A. Magnússon er ef
til vill sá íslenzkra vita, sem
hreinasta rækt hefur lagt
við hlutverk sitt. Hann hefur
hvað eftir annaö gengið fram
fyrir skjöldu af mikilli hug-
dirfsku og stungiö á ýmsum kýl-
um í þjóðfélaginu. Ekkert mann-
legt er Sigurði óviökomandi,
hvorki saga aldamótaáranna né
val embættismanna. Hins vegar
hefur Sigurður haft þann Akkill-
esarhæl að hafa þörf fyrir að
gagnrýna að of lítt athuguöu
máli.
Þorsteinn Valdimarsson er
rómantískt ljóðskáld, sem stund-
um yrkir í gagnrýnum tón um
þjóðfélagsmál og tekur einnig
þátt I mótmælaaögerðum af
ýmsu tagi eins og margir aðrir
menningarvitar.
Sigurður Líndal er lögfræðing-
ur og ritari Hæstaréttar. Hann
er einnig einn hinna íslenzku
vita, einkum á sviði þjóöemis-
mála og menningarvarðveizlu.
Hann blómstraði sem slíkur,
þegar hann flutti hina sögufrægu
ræðu sína 1. desember 1965. Um
tíma var hann einnig forustu-
maður I 40 vita klúbbi, sem nú
mún vera liðinn undir lok.
Jónas H. Haralz er höfundur
orðanna: „Eigi íslendingar sér-
stöku hlutverki að gegna í ver-
öldinni, þá er þaö ekki að vera
verðir I safni dauðra hluta, held-
ur lifandi sönnun þess, að
draumur og raunvéruleiki geti
orðið eitt, einnig við þær aðstæð-
ur, sem öðrum þjóðum finnst
örðugar.” Þótt hann sé kunnast-
ur sem efnahagsstjóri landsins,
er hann einnig framarlega I hópi
vita. Hann hefur flutt ræður og
skrifað greinar um önnur mál
en sérgrein slna, m. a. skrifað á
beittan hátt um stöðu íslands í
umheiminum.
Arnór Hannibalsson er ef til
vill hinn menntaðasti íslenzkra
vita, langskólagenginn og víðles-
inn. Hann hefur Htt látið að sér
kveða enn sem komið er. Kunn-
ar eru þó bækur hans um Sovét-
ríkin og íslenzka sósíalistaflokk-
inn.
Marga fleiri mætti telja, en
einhvers staðar veröur upptaln-
ingunni að ljúka. Þegar allir
þessir menn. ótaldir sem taldir,
eru teknir saman i einn hóp,
geta allir séö, að þar er stórveldi
á feröinni. Ég hef verið of latur
til að kanna og rekja feril að-
gerða íslenzkra vita á liðnum
árum og áratugum. Aðeins vil ég
benda á örfá sýnishom af að-
gerðum þeirra á síðustu árum.
En þá er nauösynlegt að benda
á, að þeir koma ekki fram sem
ein heild I hverju máli, heldur
er venjulega aðeins lítill hluti
þeirra virkur hverju sinni.
Sendiorka og
60-menningar
/~Vrðið menningarviti mótaðist
^ um það leyti, er hinir frægu
60-menningar mótmæltu sjón-
varpi bandaríska hersins á
Keflavíkurvelli. Þá voru saman
undir einu plaggi nöfn lang-
flestra hinna áhrifamestu af
þeim vitum, sem kallaðir eru
menningarvitar. Þessi samstaöa
menningarvitanna 60 leiddi til
þess, að svo var dregið úr sendi-
styrk stöðvarinnar, að dagskráin
á nú aðeins að sjást á
Keflavíkursvæðinu. Þessu tókst
hinum 60 mönnum að koma til
leiðar 1 trássi við vilja almenn-
ings. Skoðanakönnun hefur leitt
I ljós, að rúmlega tveir þriðju
hlutar íbúa Suðvesturlands eru
andvígir 60-menningunum. En
hvers má sín alþýðan, þegar vit-
arnir leggja saman? Það gera
þeir hins vegar sjaldan. Venju-
lega eru þeir mjög ósammála
innbyrðis.
Vitum óx mjög ásmegin við
sjónvarpssigurinn. Enginn vafi
er á, að töluverður hluti menn-
ingarvita vann að kosningu
Kristjáns Eldjáms I embætti for-
seta íslands I sumar. Voru sum-
ir þeirra mjög áberandi I bar-
áttunni. Við þann sigur hafa
sjálfstraust og áhrif vita vaxið
enn hér á landi.
En vitar hafa oröið aö sjá af.
sigri I öörum baráttumálum í
seinni tíð. Vitarnir, sem börðust
gegn lagningu kísilgúrvegarins
nálægt bakka Mývatns, höfðu
ekki nema tæplega hálfan sigur.
Og vitunum, sem risu upp I rétt-
látri reiði gegn úthlutun sumar-
bústaðalóða við þjöögarðinn á
Þingvöllum, tókst ekki að vinna
búg á þrjózkubrynju stjómmála-
mannanna. Loks má nefna, aö
íslendingar mega þakka sínum
sæla fyrir, að vitunum tókst
ekki að hindra upphaf stóriðju
á Islandi, en þar skall hurð
vissulega nærri hælum.
Margir furða sig á, hve mikil
þögn er I röðum vita um atburð-
ina I Tékkóslóvakíu. 1 þvl máli
er á ferðinni viss spilling I röð-
um vita, sem verður betur skil-
in I ljósi félagsfræðinnar. í
næstu grein minni verður ein-
mitt fjallað um vita á fræðileg-
um grundvelli og leitazt við að
skýra hin miklu áhrif þeirra til
góðs og ills.
Næsta grein birftst
hér á morgun