Dagur - 28.11.1998, Síða 7

LAUGARDAGUR 28. NÓVEMRER 1998 - 7
XWmi-.
RITSTJÓRNARSPJALL
„Svartmimkar“
í Hveragerdi
BIRGIR
GUÐMUNDS-
SON
SKRIFAR
Ég minnist þess að hafa sem
ungur og róttækur menntaskóla-
nemi flutt margar ræður um
hversu ómanneskjuleg uppfinn-
ing einkunnir væru. Við félag-
arnir töldum menntun snúast
um allt annað en einkunnir og
töluðum okkur hása fyrir því að
einkunnakerfi yrði aflagt í
Hamrahlíðinni og skólakerfinu í
heild, en raunveruleg menntun
innleidd þess í stað. Sérstaklega
minnisstæð eru rök sem við not-
uðum gjarnan í þessu samhengi,
um að einkunnakerfið hafi verið
innleitt af svartmunkum þegar
þeir sáu að hýðingar dyðgu ekki
lengur til að troða staðnaðri
heimsmynd sinni inn í nemend-
ur. Hvort þetta er sagnfræðilega
rétt eða ekki veit ég satt að segja
ekki, enda skiptir það ekki öllu
máli - hugmyndin var augljós:
Einkunnir voru teknar upp til að
brýna bitið í því kerfi refsinga
(og umbunar) sem menn höfðu
áður stuðst við, kerfi sem byggði
á því að nemendur lærðu ekki
síður fyrir tilstilli utanaðkom-
andi aðhalds en af eigin áhuga
eða löngun.
Undanfarin misseri hefur átt sér stað gríðarleg breyting í íslenskum grunnskóla.
Góðnr og vondur skóli
Aldarfjórðungi síðar hefur þessi
menntaskólaróttækni dofnað
talsvert þó enn sé ég þeirrar
skoðunar að gildi einkunna sem
námsmats eða menntunarmats,
sé stórlega ofmetið í þjóðfélag-
inu almennt. Sérstaklega held
ég þó að varasamt sé að setja
samasem merki milli meðalein-
kunna nemenda í einhveijum til-
teknum grunnskóla annars vegar
og yfirlýsinga um hvort viðkom-
andi skóli er „góður“ eða „vond-
ur“ hins vegar. Að sjálfsögðu eru
tengsl þar á milli, en svo margt
annað íeikur þar líka stórt hlut-
verk. Samsetning nemenda og
ýmsar félagslegar aðstæður geta
t.d. verið þannig að meðaleink-
unn er lág þrátt fyrir frábært
skólastarf. Nemendur geta verið
að fá fjölbreytta menntun í skól-
anum þó svo að það mælist ekki
endilega á einhverju skriflegu
prófi eins og til dæmis sam-
ræmdu prófi. Sumir skólar eru
meira að segja sagðir ýta frá sér
„óæskilegum“ nemendum til
þess að þeir dragi ekki niður
meðaltalið á meðan aðrir bjóða
slíka nema velkomna. A hinn
bóginn geta meðaleinkunnir að
sjálfsögðu líka verið vísbending
um slakt skólastarf.
Mikil breyting
Undanfarin misseri hefur átt sér
stað gríðarleg breyting í íslensk-
um grunnskóla. Tvennt gefur til-
efni til að taka upp þessa gömlu
umræðu um gildi einkunna. I
fyrsta lagi er það yfirfærsla
grunnskólans til sveitarfélaga.
Sú staðreynd að grunnskólinn er
nú rekinn af sveitarfélögunum
þýðir að líkur hafa aukist á mis-
mun milli skóla. Öll aðstaða,
kjör kennara, námstilboð og sér-
kennsla er nú ólík eftir því hvar á
landinu menn eru. Þetta skapar
sumum sveitarfélögum ákveðinn
vanda vegna þess hve dýr
fræðslumálin eru. En þetta skap-
ar sveitarfélögum líka mjög
mikilvæg sóknarfæri og gæti
auðveldlega orðið eitthvert öfl-
ugasta stýritæki raunhæfrar
byggðastefnu. Meðalstórt sveit-
arfélag á landsbyggðinni, sem
nær með afgerandi hætti að
skapa sér nafn fyrir góða skóla
mun sjálfkrafa stækka og blómg-
ast. Þangað flytur hugsandi ungt
barnafólk, sem vill hvoru tveggja
í senn barnvænt umhverfi og
góðan skóla fyrir krakkana sína.
Birting einkunna
Hin breytingin sem orðið hefur
er útvíkkun á samræmdum próf-
um í grunnskóla og ákvörðunin
um að birta opinberlega ein-
kunnir einstakra skóla á þessum
prófum. Viðstöðulaust og nánast
án umhugsunar hefur hinn al-
menni Islendingur dregið skól-
ana í dilka og sett þá í fyrsta,
.annan, þriðja og fjórða flokk.
Óþarfi er að minna á að skólar á
höfuðborgarsvæðinu hafa lengi
komið best út úr þessum próf-
um. Einkunnabirtingar á sam-
ræmdum prófum hafa því haft
heilmikil fælingaráhrif á fólk
sem annars hefði hugsanlega
getað hugsað sér að búa úti á
landi (eða í ákveðnum borgar-
hlutum í Reykajvík). Fólk vill
einfaldlega ekki fara með börnin
sín inn í slík menntunar „gettó“.
Bæjarstjórn Hveragerðis
Frétt um að bæjarstjórn Hvera-
gerðis hafi samþykkt tillögu um
að gefa 10. bekkingum 250 þús-
und krónur í sjóð, ef þeir næðu
því að vera yfir meðallagi á sam-
ræmdu prófunum í vor, hefur
vakið verðskuldaða athygli. Sum-
ir eru hneykslaðir en aðrir hrifn-
ir. Eðlilega. Mér sýnist bæjar-
stjórnarmenn vera með þessari
tillögu að reyna að bregðast við
fyrrnefndum breytingum á
grunnskólanum. Þetta er eins
konar framhald af „svartmunka-
heimspekinni" - bitið í ein-
kunnagjöfinni var eitthvað farið
að slævast þannig að það er
brýnt með því að bæta við pen-
ingaverðlaunum. Umbunin verð-
ur stærri ef vel tekst til, en refs-
ingin að sama skapi þungbærari
ef krakkarnir missa af peningun-
um - ekki síst fyrir þá ógæfu-
sömu einstaklinga sem draga
meðaltalið niður. Um leið og
þetta er aðgerð, sem gæti hækk-
að einkunnir barnanna, þá er
þetta aðgerð til að auka aðdrátt-
arafl Hveragerðis fyrir ungt
barnafólk. Ef skólinn í bænum
kemur vel út á samræmdu próf-
unum verður bærinn álitlegri
valkostur að búa í. Að þessu
leyti er viðleitni bæjarstjórnar-
innar fullkomlega rökrétt og
skiljanleg. Hitt verð ég þó að
segja að það er óneitanlega frek-
ar ógeðfellt að þurfa að kaupa
börnin til að gera það sem ætti
að vera sjálfsagður hlutur. Hvaða
skilaboð er verið að senda til
barnanna1? Það á þó eftir að
koma í ljós hvernig þessi tilraun
er útfærð í skólanum sjálfum og
erfitt að fella dóma yfir henni
áður en það liggur fyrir.
Pissað í skóinn
En jafnvel þó þetta fari allt á
besta veg og kennarar og skólayf-
irvöld nái að spila þannig úr mál-
inu að tilraunin heppnist og
verði gagnleg, hlýtur maður að
spyrja hvort svona lausn sé ekki
svipuð því og að hlýja sér með
því að pissa í skóinn. Hlýtt fyrst,
en skelfilega kalt og miklu verra
eftir smá stund. Sannleikurinn
er sá að tillagan kann að ná upp
meðaleinkunn í einhvern tíma,
en hver veit hversu lengi bitið
helst í þessari peningalegu
umbun? Það hefur ekki heyrst
að samhliða því að setja verð-
launafé í nemendasjóð standi til
að bæta aðstöðu, auka náms-
framboð, sérkennslu eða styrkja
kennslufræðilega þætti í skólan-
um. Þetta er patentlausn, og þó
Islendingar séu yfirleitt yfir sig
hrifnir af sh'kum lausnum, þá
eru þær þess eðlis að menn eru
að svindla dálítið á sjálfum sér.
Bæjarstjórnin er að fara stuttu
leiðina að því að gera bæinn eft-
irsóknarverðan fyrir barnafólk
með því að ná góðu skori á sam-
ræmdu prófunum.
TómleiM
Það er hins vegar ekki verið að
styrkja eða bæta skólastarfið
sjálft með því að byggja það upp
umfram það sem verið hefur eða
það sem tíðkast annars staðar.
Þetta er þvert á móti aðgerð sem
undirstrikar takmarkanir þess og
tómleika að einblína bara á eink-
unnir. Þó maður gangi ekki svo
langt að segja að einkunnir eigi
ekki rétt á sér, eins og mennta-
skólaróttæknin hélt fram á sín-
um tíma, þá stendur það engu að
síður, að einkunnir eru ekki það
sama og menntun eða gott skóla-
starf. Það er hægt að brýna bitið
í umbuninni og refsingunni að
hætti svartmunka í einhvern
tíma, en það kemur að þ\á að
skynsamlegast er að skipta alveg
um verkfæri. Ef bæjarstjórn
Hveragerðis samþykkti að fara út
í metnaðarfulla uppbyggingu á
skólastarfinu sjálfu og aðbúnaði
öllum með álíka frumlegum
hætti og þeir hafa gert varðandi
þessi verðlaun, þá yrði útkoman
næstum örugglega betri útkoma
á samræmdu prófunum. Það
væri líka miklu varanlegri leið.
Hún yrði að vísu margfalt dýrari,
seinfarnari og krefðist miklu
meiri vinnu. En það yrði alvöru
leið. Það er raunar sú leið sem
bæjarfélög á landsbyggðinni
hljóta að fara og verða að fara -
fyrr en síðar.