Dagur - 22.05.1999, Side 7

\ t 't, tc SHOMl', HHU.1 • í>
LAUGARDAGUR 22. MAÍ 1999 - 7

RIT STJÓRN ARSPJ ALL
\
Hugsjónin lifir
ELÍAS
SNÆLAND
JÓNSSON
ritstjóri
skrifar
Þótt samvinnumenn hafi vanist
ýmsum alvarlegum áföllum hin
síðari ár, svo sem gjaldþroti
stærsta kaupfélagsins (KRON-
Miklagarðs) og sundurlimun
Sambands íslenskra samvinnufé-
Iaga, komu hin slæmu tíðindi af
Kaupfélagi Þingeyinga sem köld
vatnsgusa framan í marga. Það
þurfti að segja sumum það
tvisvar að hið sögufræga forystu-
félag og flaggskip samvinnu-
hreyfingarinnar væri í reynd
gjaldþrota.
Það var líka fátt um svör þegar
félagsmennirnir, sem mættu á
aðalfund Kaupfélags Þingeyinga
í vikunni, spurðu hvað hefði eig-
inlega gerst - hvernig þessu stóra
félagi hefði verið komið á hné og
hver bæri ábyrgð á því. Enda hef-
ur hrun Kaupfélags Þingeyinga
dregið ljóslega fram í dagsljósið -
eins og reyndar Miklagarðsævin-
týrið um árið - þann alvarlega
veikleika sem felst í því valda-
kerfi sem þróast hefur á löngu
árabili innan íslenskra sam-
vinnufélaga. Sem sagt að fólkið
sem á félögin hefur í reynd ekk-
ert með rekstur þeirra að gera.
Valdið er allt í höndum örfárra
manna, eins og best sést af því að
jafnvel stjórnarmenn í KÞ segjast
lítið sem ekkert hafa vitað hvað
var að gerast fyrr en allt var um
seinan. Fulltrúalýðræðið, sem
samvinnuhreyfinginn byggir á,
hefur því enn einu sinni brugðist
hrapalega.
Og þegar upp er staðið ber
enginn ábyrgð á ósköpunum.
Eða eins og lögmaður KÞ orðaði
það svo snyrtilega; það er ekki
Iögbrot að taka rangar ákvarðan-
ir. Búið mál?
Breyttir tíinar
Samvinnuhreyfingin hefur löng-
um átt hatramma andstæðinga.
Sumir þeirra hafa á orði að með
hruni elsta kaupfélags landsins
sé samvinnuhugsjónin endanlega
dauð í íslensku viðskiptalífi.
Ganga jafnvel svo Iangt að halda
þvi fram að það sé eðlileg niður-
staða á þeim tímum þegar mark-
aðurinn hefur verið tekinn í
guðatölu.
Auðvitað neitar því enginn að
flest er breytingum háð í heimi
hér og ekkert varir til eilífðar. Og
á þeim langa tíma sem Iiðinn er
frá landnámi samvinnuhugsjón-
arinnar á Islandi hefur íslenskt
þjóðfélag vissulega tekið algjör-
um stakkaskiptum.
í stað dreifbýlisþjóðfélags er
komið bæjarsamfélag. Langflest-
ir íbúar landsins búa í þéttbýli og
hafa atvinnu af öðru en landbún-
aði og sjósókn.
í stað einangrunar og erfiðra
samgangna eru komnar beinar
brautir milli Ianda og athafna-
frelsi sem fært hefur Island í
þjóðbraut alþjóðlegra viðskipta.
I stað fátæktar og einhæfs at-
vinnulífs er komin velmegun og
velferð í þjóðfélagi þar sem fram-
leiðsla og þjónusta er með fjöl-
breyttum hætti. Þjóðin er orðin
v ; L S' ' t A U áí
m m
Slæmu tíðindin af Kaupfélagi Þingeyinga komu sem köid vatnsgusa framan í marga. Það þurfti að segja sumum það tvisvar að hið sögufræga forystufé-
lag og flaggskip samvinnuhreyfingarinnar væri í reynd gjaidþrota.
vel menntuð. Hún er fljót að til-
einka sér tækninýjungar sem eru
forsenda framfara. Einstakling-
arnir eru frjálsir til athafna og
ákvarðana.
Grundvallarstefnux
Þjóðfélagsbaráttan, átökin milli
ólíkra hugsjóna og stefna í þjóð-
málum, hagsmunabaráttan milli
þjóðfélagshópa, hefur einnig
breytt um svip á þessari öld.
Hlutföll valda og áhrifa í þjóðfé-
laginu eru önnur. Svipmót um-
ræðunnar hefur líka breyst; á
ótrúlegustu stöðum þykir það til
dæmis ekki fínt lengur að tala
um aðrar hugsjónir en að græða
peninga.
En á bak við þetta snoppufríða
andlit markaðshyggjunnar eru
lykilatriði í samskiptum og sam-
keppni ólíkra hópa í þjóðfélaginu
enn hin sömu - þrátt fyrir breytt
svipmót og breyttar aðstæður.
Það er enn tekist á um arð
framleiðslunnar milli þeirra sem
ráða yfir fjármagninu og hinna
sem gera það ekki.
Það er enn tekist á milli þeirra
sem telja fjármagnið skipta höf-
uðmáli og hinna sem vilja setja
manngildið, manninn sjálfan, í
öndvegi.
Það er enn tekist á um hug-
sjónir. Um það hvort stefna beri
að því að efla hér þjóðfélag jafn-
aðar og samvinnu, þar sem jafn
mikil áhersla sé Iögð á hag og rétt
hins smæsta sem hins voldug-
asta, eða fylgja meira og minna
óheftri markaðshyggju þar sem
frumskógalögmál hins sterka
verði smám saman allsráðandi.
Það er með öðrum orðum enn
tekist á um þau grundvallarvið-
horf til þjóðfélagsþróunarinnar
sem kenna má við sérhyggju og
samhyggju. Nöfnin sem menn
gefa þessum andstæðu stefnum
kunna að breytast í tímans rás,
og hafa verið breytileg eftir að-
stæðum og tíðaranda hverju
sinni. Fylgið við hinar ólíku
stefnur hefur sömuleiðis rokkað
til eftir aðstæðum í þjóðfélaginu.
En baráttan milli andstæðra
hagsmuna og lífsviðhorfa er enn
sú sama, og verður það á meðan
alvarlegt misrétti og óréttlæti fær
að þrífast í samfélaginu.
Vonir frumlierjanna
I viðtali sem eitt sinn var tekið
við Eystein Jónsson, einn helsta
forystumann samvinnuhreyfing-
arinnar og Framsóknarflokksins
á öldinni, rakti hann upphaf fé-
lagshyggjunnar á Islandi einmitt
til stofnunar fyrsta kaupfélagsins
- Kaupfélags Þingeyinga.
Fnímheijar samvinnuhreyfing-
arinnar trúðu á mátt samtaka til
að koma á jafnrétti fátækra og
ríkra - ekki bara í viðskiptum
heldur á öðrum sviðum þjóðlífs-
ins einnig. Eysteinn komst svo að
orði í viðtalinu að þeir framsýn-
ustu meðal frumherjanna hefðu
gert sér þær vonir að með upp-
hafi samvinnuhreyfingarinnar
hér á landi væri stigið fyrsta
skrefið til byltingar í öllu því sem
Iaut að jafnrétti og almennum
mannréttindum.
Þegar Iitið er yfir sögu þessarar
aldar er Ijóst að af þessum fyrstu
skrefum óx geipiöflug hreyfing
sem hafði gífurleg áhrif á þróun
samfélagsins, ekki síst úti um
hinar dreifðu byggðir landsins
þar sem samvinnufélögin hafa
hvað eftir annað ráðið úrslitum
um uppbyggingu í stað hruns. Og
þrátt fyrir margvísleg áföll er
samvinnuhreyfingin enn burðar-
ás atvinnulífs og þjónustu víða
utan höfuðborgarsvæðisins.
Sameiginlegur grunnur
Sögulega séð hefur Framsóknar-
flokkurinn verið varnarmúr sam-
vinnuhreyfingarinnar í þjóðmála-
baráttunni og afl samvinnu-
manna til áhrifa á Alþingi og í
ríkisstjórnum þar sem mikilvæg-
um hagsmunamálum er ráðið. Á
því tungutaki sem nú er algengt í
íslenskum stjórnmálum myndi
þetta heita að Framsóknarflokk-
urinn hafi annast hagsmuna-
gæslu fyrir samvinnuhreyfinguna
á hinu pólitíska sviði.
Þessi nánu tengsl Framsóknar-
flokksins og samvinnuhreyfingar-
innar eiga sér afar eðlilegar sögu-
Iegar skýringar. Samvinnuhug-
sjónin var einfaldlega sú grund-
vallarstefna sem Framsóknar-
flokkurinn byggði á engu síður
en sam\dnnufélögin sjálf.
Þegar Eysteinn Jónsson var
formaður flokksins dró hann eitt
sinn þessa staðreynd saman í fá-
einum orðum í eftirfarandi lýs-
ingu sinni á grunnstefnu flokks-
ins:
„Framsóknarflokkurinn vill
byggja upp á Islandi sannkallað
frjálst Iýðræðis- og menningar-
þjóðfélag efnalega sjálfstæðra
manna sem leysa sameiginleg
verkefni eftir leiðum samtaka,
samvinnu og félagshyggju. Þjóð-
félag þar sem manngildið er met-
ið meira en auðgildið, og vinnan,
þekkingin og framtakið er sett
ofar og látið vega meira en auð-
dýrkun og fésýsla."
Þetta er hinn sameiginlegi
stefnugrunnur samvinnuhreyf-
ingarinnar og Framsóknarflokks-
ins, þótt sumum sem nú eru þar
innan dyra finnist orðalagið ef til
vill framandi.
Fáni hugsjónanna
Þótt það þyki ekki alls staðar fínt
nú um stundir að tala á þeim nót-
um sem Eysteinn Jónsson gerði á
sinni tíð, var hann vissulega að
lýsa andstæðum sem eru enn til
staðar í íslensku samfélagi, þrátt
fyrir gjörbreyttan tíðaranda.
Það kann auðvitað að breytast
frá einum tíma til annars hver
það er sem kýs að draga fána
þessara hugsjóna jöfnuðar og
samvinnu að húni í þjóðmálabar-
áttunni. Við því er ekkert að
segja. Hitt er fullvíst, að á meðan
þeir tiltölulega fáu sem telja sig
eiga Island, og stjórnmálalegir
bakhjarlar þeirra, líta framhjá
stórfelldu misrétti og óréttlæti í
íslensku samfélagi, verða alltaf
fúsar hendur til að grípa fánann
og halda honum á lofti.
Það er nefnilega svo skrítið
með þessar hugsjónir, að þótt
þær láti undan síga um stundar-
sakir þegar sérhagsmunahyggjan
fær yfirhöndina, rísa þær gjarnan
upp aftur og aftur vegna þess að
þær höfða til hins besta í mann-
eskjunni. Hugsjónin sem Ey-
steinn Jónsson lýsti svo vel í fyrr-
nefndri grein er óneitanlega í
nokkrum dvala sem stendur. En
hún lifir.