Dagur - 18.09.1999, Qupperneq 7

Krafan um að íslenska ríkiö ætti meirihluta í nýrri stóriðju var hávær á vinstri kanti stjórnmálanna hér áður fyrr, en náði ekki fram í Straumsvík þar sem álverið er aifarið í eigu erlends fyrirtækis.
Annað er uppi á teningnum í viðræðunum við Norsk Hydro. - mynd: gva
Yffrráð og áhætta
ELIAS
SNÆLAND
JÓNSSON
SKRIFAR
Engan þarf að undra þótt skiptar
skoðanir séu um fyrirhugað álver
í Reyðarfirði og virkjanir þeim
tengdar. Ný stóriðjuver hafa
alltaf verið pólitískt hitamál á Is-
landi. Aherslurnar í þeirri um-
ræðu hafa hins vegar breyst
nokkuð frá því tekist var á um
byggingu álvers í Straumsvík á
miðjum sjötta áratugnum. Sum
þau stjórnmálaöfl sem lögðust
ákveðið gegn þeim framkvæmd-
um á sínum tíma eru nú ákaft
fylgjandi stóriðju. Efnahagslegt
og pólitískt umhverfi hefur
breyst verulega og haft áhrif á af-
stöðu stjórnmálamanna.
Nú, þegar harkalega er tekist á
um fyrirhugaðar stórfram-
kvæmdir fyrir austan, er forvitni-
Iegt að líta aðeins til baka og átta
sig á því um hvað átökin hafa
einkum snúist.
Ruksemdir á móti
Þeir sem settu sig mest á móti
samningunum um álverið í
Straumsvík á sfnum tíma, en það
voru einkum Framsóknarflokk-
urinn og Alþýðubandalagið, ótt-
uðust áhrif erlendra auðhringa í
íslensku atvinnuh'fi. Þeir settu
ýmislegt fyrir sig. I fyrsta lagi að
álverið væri alfarið í eigu og und-
ir stjórn útlendinga sem gætu
hagað rekstrinum að eigin vild. í
öðru lagi deildu þeir hart á orku-
verðið til álversins, en mörgúm
þótti það alltof lágt (þetta var
áður en stjórnmálamenn settu
lög á Alþingi um að þjóðin mætti
alls ekki fá að vita á hvað hún
selur stóriðjufyrirtækjum orkuna
sína). I þriðja Iagi var deilt um
áhrif álverksmiðjunnar á um-
hverfið - það er um mengunina.
Sumar þessara röksemda hafa
gengið aftur í umræðum um þau
stóriðjuáform sem upp hafa
komið síðustu áratugina, svo
sem járnblendið í Hvalfirði,
harmkvælasöguna miklu um fyr-
irhugaða málmblendiverksmiðju
á Reyðarfirði og svo stórbrotnar
fyrirætlanir Atlantsálshópsins
sem allar runnu út í sandinn.
Telja má víst að nú verði enn á
ný deilt um orkuverðið þótt það
sé leyndarmál - enda liggur íyrir
að forsenda þess að Norsk Hydro
komi yfirleitt hingað til lands er
afar Iágt orkuverð. Fyrir því höf-
um við orð Norðmannanna
sjálfra. Flestum ber saman um
að mun betur hafi tekist að
hemja mengun frá álverinu í
Straumsvík en útlit var fyrir í
upphafi. Þar hafa ekki orðið þau
miklu umhverfisspjöll sem sumir
óttuðust fyrirfram, en hræðsla
við slíkt setti einnig mikinn svip
á umræður um hugsanlegt álver
við Eyjafjörð og á Keilisnesi fyrir
nolduum árum. Enda er áber-
andi að þessi þáttur - mengunin
frá sjálfu álverinu - er tiltölulega
lítið inni í umræðunni um álver
á Austurlandi, nema almennt
séð í tengslum við deilur um svo-
nefnda Kyoto-bókun. Flestir
virðast gera ráð fyrir að sú tækni
sem fyrir hendi er dugi til að
halda mengun nokkurn veginn í
skeQum. Þess í stað hafa áhyggj-
ur umhverfisverndarsinna, sem
kunnugt er, beinst að áhrifum
nýrra stórvirkjana á landið norð-
an Vatnajökuls.
íslenskt fjármagn?
Sú krafa að íslenska ríkið ætti
meirihluta í nýrri stóðiðju var
hávær á vinstri kanti stjórnmál-
anna hér áður fyrr, en náði ekki
fram í Straumsvík. Það fyrir-
komulag varð hins vegar ofaná
þegar gengið var til samninga
um Járnblendiverksmiðuna í
Hvalfirði. Sá rekstur var hins
vegar óhagkvæmur um langt ára-
bil. Þá þurfti ríkið að leggja fram
verulega fjármuni tif að halda
verksmiðjunni gangandi. Þótt
síðar hafi birt til í þeim efnum,
má fullyrða að þessi reynsla hafi
sannfært marga um að það væri
alltof áhættusamt fyrir Islend-
inga að eiga sjálfir hlut í stóriðju-
fyrirtækjum sem hingað kæmu.
Best væri að erlendu fyrirtækin
ættu sjálf og rækju slíkar verk-
smiðjur.
í þeim viðræðum sem staðið
hafa yfir við Norsk Hydro í tvö ár
eða svo, er hins vegar gert ráð
fyrir að víkja aftur frá Straums-
víkurstefnunni. Að vísu ætlar rík-
ið ekki að koma inn í álverið á
Austurlandi sem hluthafi, heldur
eiga það að vera svokallaðir fjár-
festar. Þótt ekki sé enn ljóst ná-
kvæmlega við hverja er átt, þá
koma lífeyrissjóðir landsmanna
fyrst í hugann - einfaldlega
vegna þess að þeir eiga mikla
peninga og þurfa að ávaxta þá
með öruggum og arðbærum
hætti.
Lífeyrissjóðirnir eru í eigu nú-
verandi og væntanlegra lífeyris-
þega, ekki þeirra sem sitja í
stjórnum sjóðanna. Ef þessu fé
er ráðstafað í rekstur sem mis-
tekst þá er afkoma einstakling-
anna í húfi. Fjárfesting sjóðanna
verður því að vera í senn örugg
og arðbær. Stjórnendur lífeyris-
sjóða hafa einfaldlega ekkert
leyfi til að nota þá peninga
launafólks, sem þeim er falið að
ávaxta, til að kaupa hlutabréf í
fyrirtækjum sem ekki eru örugg-
lega ábatasöm fyrir hluthafana.
Hér skal ekki dæmt um hvort
ný álbræðsla á Islandi verði ör-
ugg og/eða arðbær fjárfesting.
En í því sambandi er óneitanlega
forvitnilegt að velta fyrir sér
breyttri afstöðu Norsk Hydro til
eignar í nýja fyrirtækinu.
Miiina og iniiina
Það vekur nefnilega sérstaka at-
hygli að fyrirhugaður eignarhlut-
ur Norsk Hydro í ráðgerðum
framkvæmdum á Austurlandi er
sífellt að verða minni og minni.
Lítum aðeins til baka.
Þegar viðræður fóru fyrst í
gang fyrir alvöru við samninga-
menn norska fyrirtækisins - fyrir
rúmum tveimur árum - voru
uppi áætlanir um stórfellda þátt-
töku Norsk Hydro, ekki aðeins í
álverinu heldur einnig í virkjun-
um norðan Vatnajökuls.
Þessi „viðskiptahugmynd" eins
og hún var kölluð gerði ráð fyrir
að stofnuð yrðu tvö fyrirtæki -
annað um álverið og hitt um
orkuverið - og að Norsk Hydro
ætti verulegan hluta í báðum
þessum fyrirtækjum. Landsvirkj-
un fór í könnunarviðræður við
Norðmennina á þessum nótum
og urðu um það snarpar pólitísk-
ar deilur hér á landi sumarið
1997, eins og þeir muna sem
hafa skammtímaminnið í lagi.
Ari síðar, sumarið 1998, var
hins vegar komið í ljós að Norsk
Hydro ætlaði sér einungis að
eiga minnihluta í álverinu. I júní
það ár efndu stjórnvöld til kynn-
ingarfundar með fulltrúum líf-
eyrissjóða, verðbréfafyrirtækja,
skiptafélaga og tryggingarfélaga
og kynntu þar stöðu viðræðn-
anna við Norsk Hydro. Dagur
skýrði frá þessum niðurstöðum í
forsíðufrétt fyrir nær fimmtán
mánuðum. Þar kom fram að
Norsk Hydro ætlaði aðeins að
leggja fram 40% af eigin fé nýja
fyrirtækisins ef farið yrði í 118
þúsund tonna verksmiðju, en
35% ef álverið yrði stærra. Gert
var ráð fyrir að „íslenskir Ijárfest-
ar“ legðu fram mest af því sem á
vantaði. Þá var enn reiknað með
því að stofnað yrði nýtt orkufyrir-
tæki til að virkja fyrir austan.
í þeim áætlunum sem nú hafa
verið kynntar er hlutur Norsk
Hydro orðinn enn minni. Þeir
ætla einungis að eiga um fjórð-
ung í nýja álverinu fyrir austan.
Þar til viðbótar kemur fram í yf-
irlýsingu sem undirrituð var af
fulltrúum íslenskra stjórnvalda
og Norsk Hydro að norska fyrir-
tækið ætlar ekki einu sinni að
leggja allan þennan minnihluta
fram í peningum - heldur verður
um að ræða framlag „í öðru
formi en beinum greiðslum."
Jafnframt var skýrt tekið fram
opinberlega að hugmyndir um
að Norsk Hydro ætti hlut í virkj-
unum væru ekki lengur á borð-
inu, heldur myndi Landsvirkjun
ein sjá um þá hlið málsins.
Þetta er vissulega athyglisverð
þróun. Ekki fer á milli mála að
Norsk Hydro er með þessu að
draga verulega úr eigin áhættu
við þessa miklu fjárfestingu.
Hvers vegna?
Undir stjóm Norsk Hydro
Alþjóðleg stórfyrirtæki reyna að
sjálfsögðu að ná hámarks árangri
með lágmarks fjármögnun. Þetta
á líka við um Norsk Hydro. Frá
þeirra sjónarmiði er auðvitað
ekkert eðlilegra en að reyna að
ná sem mestum ítökum með sem
minnstum tilkostnaði.
Fyrrnefnd yfirlýsing frá því í
sumar bendir rejmdar eindregið
til að Norsk Hydro hafi enga þörf
á að eiga meirihluta i verksmiðj-
unni til þess að hafa öll ráð
hennar í hendi sér. Þannig mun
fyrirtækið sjá um stjórn álvers-
ins, selja því hráefni og tækni-
þekkingu og annast markaðsmál
hins nýja fyrirtækis, þar á meðal
sölu afurðanna. Þetta verður allt
í reynd á þeirra hendi.
Þegar svona er í pottinn búið
þá er vel skiljanlegt að Norsk
Hydro vilji setja sem minnst af
eigin peningum í nýja álverið.
Enda þykir stórlöxum í alþjóð-
legum viðskiptum gjarnan best
að hætta peningum annarra, sé
þess nokkur kostur.