Þjóðviljinn - 02.02.1954, Page 7

•it ■:»gtgrggiaLfjvi u æt*-;
■ ----- - Þriðjudagur 2. febrúar 1054 — ÞJÓÐVILJINN — (7
ÞJÓÐLEIKHÚSIÐ:
eftir Ludvig Holberg
Leikstjóri: LárusPálsson
Fyrir tvö hundruð árum lézt
mikill andlegur forystumaður
suður í Kaupinhöfn, sjötugur að
aldri og saddur lífdaga. Andlát
hans vakti ekki mikla athygli og
iítinn trega, hinn látni fyrirmað-
ur var einmana og ókvæntur
alla æfi og eignaðist fáa vini,
enda skapstór og óvægiim í orð-
um, og ól aldur sinn í fram-
andi landi. Ludvig Holberg var
Norðmaður, fæddur og uppal-
inn í Björgvin sem þá var merk-
ust verzlunarborg á Norður-
löndum og alþjóðlegust i snið-
um, hann varð snemma mun-
aðarlaus og lagði ungur út í
heiminn með tvær hendur tóm-
ar, ferðaðist oft og víða um
lielztu lönd álfunnar og kynnt-
ist hámenningu sinnar tíðar.
Hann varð kennari við Hafnar-
háskóla, samdi mikil og merk
rit um sagnfrœði og heimspeki,
átti oftlega stríðum andbyr að
mæta, en varð þó auðugur og
víðfrægur og þáði aðalstign úr
hendi konungs. En það er skáld-
skapur hins djúpvitra baróns
sem Iengst mun halda á lofti
nafni hans, háðkviður og gleði-
leikir, en Ludvig Holberg er
réttnefndur faðir danskra bók-
mennta og sá er skóp leikhúsið
danska; leiksaga Dana er tengd
nafni hans allt fram á þennan
dag. Þjóðir hans minnast hans
með mikilli virðingu og einlægu
þakklæti, fáum eiga þær meira
upp að inna.
Ludvig Holberg var mikill
brautryðjandi og fyrstur nú-
tímamaður í andlegu lífi Norð-
urlanda, hann gerðist lærimeist-
ari sinna þjóða, flutti þeim hið
bezta úr menningu Evrópu.
Hann var ekki frelsissinni í eig-
inlegum skilningi, heldur sann-
ur fulltrúi hins upplýsta ein-
veldis en allra manna skarp
skyggnastur á bresti sjálfs
sín og samborgara sinna,
gaKldur leiftrandi skopgáfu
og hafði hláturinn að vopni.
Margt var honum á móti skapi;
hégiljur og hjátrú, lærdóms-
hroki og steinrunnin vanafesta,
tilgerð og smásmygli — öll yfir-
borðsmennska, hégómi og
heimska. Skopleikir hans voru
ekki til þéss eins ætlaðir að
koma fólki til að hlæja, sjálfur
taldi hann það eðli sitt „að
segja sannleikann á gamansam-
an hátt“, og hann „tætti sundur
lesti og ódyggðir og skemmti
mönnum um leið“. Þó að sjónar-
mið nútímans og Holb. geti ekki
alltaf farið saman, eru mann-
legir breyzkleikar samir við sig,
og enn njótum við gleðileikja
hans í ríkum mæli. En enginn
horfir á þá lengur til þess að
draga af þeim siðferðilega lær-
dóma, heldur blátt áfram vegna
þess að þeir eru ágæt listaverk
þegar bezt lætur og leikrænir
með afbrigðum, mannlýsingarn-
ar sterkar og lifandi, orðsvörin
markviss og djörf, kímnin
gróskumikil og heillandi. Og þó
Leónarö (Jón Aðils)
eru verk þessi samin á svo
skömmum tíma að furðu sætir,
það tók Holberg ekki nema einn
mánuð að jafnaði að semja leik-
rit auk annarra starfa.
Frumlegt leikskáld var Hol-
berg ekki í þröngsýnum skiln-
ingi okkar daga, hann sótti oft-
lega efnivið og persónur til ann-
árra höfunda, til rómversluj
skáldanna Plátusar og Terentí-
usar, í grímuleikina ítölsku, til
Moliéres hins franska meistara.
Sumar persónur hans voru þó
nýjar af nálinni, og á meðal
þeirra helztu æðikollurinn og
konan hviklynda, sem í§Jenzkir
leikhúsgestir fá að kyhnast á
ártið skáldsins; og Hölberg lét
þess getið með talsverðum drýg^
indum að hann vissj. ekki
til þess að neinn hefði áður lýst
slíku fólki. Og ef alls er gætt
var Holberg frumlegt skáld, allt
sem hann snerti á ber svipmót
hans sjálfs, persónur og orðsvör
gædd auðugri ímyndun hans og
lifandi ratmsæi, heilbrigðu viti
og ómótstæöilegri kímni; og lifa
góðu lífi enn í dag.
Einhver kann að spyrja hvort
okkur íslendingum beri skylda
til að heiðra minningu Ilolbergs,
hins dansk-norska skálds. Jú,
við eigum honum líka skuld að
gjalda. Fýmstu tilraunir Islend-
inga til leikræns skálaskapar,
veikburða og fálmandi, bera í
ýmsu merki hans, og á nítjándu
öld var Holbcrg vinsælast allra
leikskálda hér á landi. Leikir
hans voru fluttir á dönsku og
siðan íslenzku, og til cru þýð-
ingar fcoa stælingar á átján
þeirra að minnsta kosti og ærið
margar af sumum. En íslenzk
leiklist varð ekki til fyrr en á
tuttugustu öld og hefur litla som
enga rækt lagt við sjónleiki
Holbergs, og hafa þó ýmsir af
helztu lei’turum okkar numið í
borg hans og kjmnzt verkum
hans af eigin raun, á meðal
þeirra Haraldur Björnsson og
Lárus Pálsson; hér skortir ekki
góð skilyrði, frjóan jarðveg.
11olbergssv ningum leikliúsanna
Ixíggja ber að fagna, það er bæði
rétt og skylt að gera skopleiki
hins aldna meistara að almenn-
ingseign að nýju.
II.
Þjóðleikhúsið sýndi ,n®iðikoIl-
inn" á ártíð skáldsins í ágætri
þýðingu Jakobs Bencdilctssonar
magisters, ærslamikinn skopleik
þrunginn gleði og gáska, verk
sem jafnan hei'ur notið mikiila
vinsælda. „Æðikollurinn" er
flestum leikum Holbergs full-
komnari um alla skipan, gæddur
sterkri dramatískri stígandi,
mikilli tilbreytingu og fjöri, og
röklegur og skýr frá upphafi til
enda. Holberg átti Moliére mik-
ið að þakka, og uppistöðuna I
„Æðikollinn'1 sótti hann í „í-
myndunarvciki“ meistarans —
efnaður sérvitringur ætlar að
gifta dóttur sína nauðugaómak-
legu lítilmenni, en þjónustu-
stúlkan bragðvísa leikur á hann
og voltir um koll öllum íyrir-
ætlunum hans. En æðikollurinn
er næsta ólíkur Argan hinum
ímyndunarveika, hann heitir
Vielgeschrei, það er sá sem æp-
ir hátt og mikinn, og er hald-
inn þeirri firru að hann sé sí-
íellt önnum kafinn þó að hann
Æðikollu rin n Vielgeschrei
hafi ekkert að gera í raun og
veru hann hefur ekki færri
en fjóra skrifara í þjónustu
sinni og ann sér vart svefns r.é
matar, en kemur þó aldrei neinu
til leiðar. Lýsing þessa skringi-
manns er hin kostulegasta þótt
ékki geti hún djúpstæð kallazt
eða auðug að tilbrigðum, og all-
ur er leikurinn ríkur að bráð-
fyndnum hugmyndum og snjöll-
um athugunum; og þar gefast
Ilolberg næg tækifæri til að
skopast að smásmygli, frekju og
innantómum hrok:l hinna lærðu
manna samtímans, en á því
þreyttist skáldið aldrei. Nei, það
þarf engum að leio^st sem horf ir
á „Æðikollinn“ ef ailt er með
felldu.
Og hér er aUt með felldu —
áhorfendur skemmta sér for-
kunnarvel, hlátur og lófaklapp
kveða við í salnum. Sýning þessi
er litrík og lifandi heild og leik-.
húsinu t.il sóma, enda er Lárusi
Pálssj'ni manna bezt til þess
treystandi að skilja Holberg
og gæða verk hans sönnu
'lífi, og auðsætt að hartn
hefur margt og mikið kennt
hinum yngri leikendum sem
lítt eru kunnir verkum skálds-
ins. Lárus Pálsson gengur
(Haraldur Björnsson)
rétta leið að mínu viti, sýnir
„Æðikollinn" sem ósvikinn
grínleik, þar sem gleði, ærsl og
gáski ráða rikjum án þess mann-
lýsingum sé í nokkru gleymt;
það væri bjarnargreiði við
minningu skáldsins að ætla sér
að skrýða sjónleik þennan virðu
legum hátíðaklæðum. Leikstjór-
inn notar flest tækifæri til þess
að skapa hreyfingu og líf og
skemmtileg tilbrigði á sríöinu,
og þarf ekki annað en minna
á hið ágæta upphaf leiksins eða
alla hegðun skrifaranna og'
skiíti æðikollsins við rakarann
og Krókaref; vera nrá að ein-
hverjum þyki nóg um ærslin á
stöku stað. í fyrstu þáttunuin
tveimur skortir áreiðardega
ekkert á sanna leikgleði, en síð-
asti þátturinn er varla eins
bráðfjörugur og skemmtilegur
og hinir. Búningar Lárusar Ing-
ólfssonar eru ágætir að vanda
og stofa æðikollsins gerð af
smekkvísi, vistleg og græn og
hvít á lit, en mætti vera rík-
mannlegri og rúmbetri; ánægju-
legt er að sjá hvernig leikstjór-
inn notar stofustigann til að
auka á tilbreytinguna í leikn-
um.
Sjálían æðikollinn lpikur
Karaldur Björnsson og er sann-
arlega réttur maður á réttum
stað. Haiui lýsir Vielgeschrei af
ríkum skilningi og nærfærni,
bæði sem manngerð og sérstæð-
um einstaklingi og er sjálfum
sér samkvæmur allt til loka.
Hann er verulega skringllegur
sem vera ber, en furðanlega
mannlegur um léið, góðmennska
hans dvlst ekki þrátt fyrir áll-
an afkáraskap hans og fávizku.
Hann æðir um stofuna móður
og blaðskeUandi, æpir, baðar út
öllum öngum og stjórnar skrif-
aragerpunum eins og hcrforingi
ódælum málaliðum; og frá-
munalegu minnisleysi hans,
barnaskap og trúgimi lýsir
Haraldur eins skýrt og á verour
' Framhald á ÍL ðUhk
Krókarefur Vielgeschrei og Permilla (Rúrik Haraldsson,
Haraldur Björnsson og Herdís Þorvaldsdóttir)