Þjóðviljinn - 13.10.1957, Blaðsíða 7

Það var liðirin réttur mánuð-
ur ,frá þVí hugleiðingar
mína'r út af hausnum sem fór
til tunglsins birtust hér í Þjóð-
viijanum, þegar svargrein Jó-
hannesar Heiga kom. Ætli
hann' hafi tteyst því að les-
endur væru þá búnir að gleyma
því sém ég sagði? Eða var
hann -sjálfur búinn að gleyma
því? Eða hafði hann ekki skil-
ið þáð sem ég sagði? Eg veit
ekki. En þess vegna spyr ég,
að uppistaðan í grein hans er
að stórum hluta útúrsnúning-
ar við ummælum mínum, en
margt helber ósannindi.
Til dæmis segir Jóhannes:
„í kappræðum sínum við sjó-
mennina man hann (J.Á.) ekki
eftir nema einum höfundi og
einni bók til að benda sjó-
mönnunum á, sjálfum sér og
bók sinni Sjór og menn“.
' Þessar „kappræður" áttu
sér- stað fyrir þrem sumrum;
það tók ég skýrt fram í upp-
hafi hugleiðinga minna. Þá
yar ekki komin út nein bók
eftir mig, enginn hafði leyft
sér að kalla mig rithöfund svo
ég vissi, allra sízt ég sjálfur;
þegar þær áttu sér -stað þgssar
„kappræður“ þar sem ég að
sögn Jóhannesar hampaði sér-
staklega bók minni Sjór og
rnenn var ég sem sé ekki far-
inn að skrifa stakt orð af
efni þeirrar bókar.
Og Jóhannes heldur áfram:
„. . . hann (J.Á.) man ekki
eftir neinum öðrum höfundi
né neinni annarri bók sem
veigur er í“.
Tilefni þesarar fullyrðingar
Jóhannesar munu vera þessi
orð mín: „En ég hafði því mið-
ur ekki við hendina (þ.e. um
borð í síldarskipinu) neitt af
verkum ungra skálda".
Síðan telur Jóhannes upp
langa röð af verkum ungra
skálda og rithöfunda sem ég
hafði ekki munað eftir. Sum
þeirra eru prýðileg og sum
ágæt verk sem ég mundi vel
eftir og saknaði einmitt að
hafa ekki við hendina til að
tefla fram gegn þeim vondu
ritum sem féiagar mínir sökktu
sér niður í að þreyja þannig
brælurnar. En ég skal játa að
mörgum þeirra mundi ég ekki
eftir. Það var vegna þess að
þau voru, þegar þetta gerðist,
ósamin með öllu eða höfðu
ennþá ekki birzt almenningi.
Já, ég mundi eftir ágætum
verkum ungra skálda og rit-
höfunda. Það er nefnilega líka
rangt með farið hjá Jóhannesi
þegar hann segir: ,,í grein
sinni dregur Jónas alla ung-
skáldahjörðina, að sjáifum sér
undanteknum, í ejnn og sama
dilkinn og gefur í skyn að þau
séu öll skrifborðsrithöfu-ndar og
kaffihúsaiýður".
Vissulega þurfti enginn sem
las hugleiðingar mínar að vera
í vafa um að ég hef lítið
álit á þeim skáldum sem eyða
tíma sínum í að sitia yfjr
molakaffi og vera gáfuð hvert
framan í annað. En siík
spesímen eru til, og bví mið-
ur fieiri en eitt og tvö. í hóni
íslenzkra ungskálda. Það veit
Jóhannes Helgi-iítídfffitHfífrTi"ai-1'
veg é!ns vél 'ðgf jSg.. Kn“KTt:T'er‘
uppspuni að ég hafi dregið
alla ungskáldahjörðina í einn
og' sama dilkinn. Ég saeðist
hafa „haft spurnir af bví að
ýmsir hinna yngri skálda og
rithöfunda vævu orðn:r fuvðu
seigir við molakaffið á Skál-
anum og Laugavegi ll“, og ég
fullvrti líka: „aUtof mikið af
verkum ungra skálda og rit-
höfunda eru skrifborðsbók-
menntir“. (Leturbr. hérV. Þess-
ar tvær ívitnanjr hv“g ég vera
það sem næst verður komizt
að finna stað nefndri fullvrð-
ingu Jóbannesar. og mun hver
maður sjá að fjarri fer því
að fundinn sé.
En það er meira blóð í
kúnni: „Þá er Jónas þungt
haldinn af beirri firru. að
skáldum sé það lífsnauðsyn
að vinna að staðaldri strit-
vinnu með albýðunni til að
gie'mna ekki unoruna sínum“.
Á hverju skyldi nú Jóhannes
byggja þessa fuilyrðingu? Sagði
ég kannski: „Skáld getur sá gengist, liti niður á það sem
einn orðið sem stendur í leiðinlegan og óupplýstan pöp-
skurði skítugur uppfyrir ul.
haus?“ eða „Rithöfundur verð- En sem sagt, ég sagði aldrei
ur að vaða slor upp í axlir að ungum skáldum væri það
til að geta skrifað?" Eða: lífsnauðsyn að vinna að stað-
„Sannur íslendingur er sama aldri stritvinnu með alþýð-
og sveittur íslendingur?" Nei. unni. En ég sagði að ung skáld
Ég sagði ekkert af þessu. En og rithöfundar þyrftu að um-
ég -sagði þetta:- „Ég hef satt • gangast alþýðuna, og þá auð-
að segja oft furðað mig á Því vitað án hroka og yfirlætis,
hvað ung skáld og rithöfund- kynnast lífi hennar og hugsun-
ar vjrðast gera sér lítið far arhætti, ef þeir ættu að geta
um að kynnast þessu fólki“. skapað sannar íslenzkar bók-
Ég sagði þetta í sambandi við menntir.
þá nauðsyn sem ég tel vera á f framhaldi af þessum síð-
því að ung skáld og rithöfund- astnefnda útúrsnúningi sínum
ar þekki sem bezt líf, hugs- þykist svo Jóhannes Helgi
unarhátt og hjartalag íslenzkr- heldur betur klekkja á mér
ar alþýðu, ef þeir eiga að með því að benda á Halldór
geta skapað sannar íslenzkar Kiljan sem „aldrej hefur unnið
bókmenntir. handtak með íslenzkri alþýðu
! svo vitað sé“ og samt fengið
★ nóbelsverðlaun. Með þessu af-
Jóhannes telur upp hóp sannar Jóhannes sem sé það
ungra skálda og rit- sem ég sagði ekki. Nú ætla ég
höfunda sem ýmist hafi unn,ið líka að vitna í Kiljan ef það
um tíma eða vinni nú með is- mætti enn auka nokkuð skiln-
' lenzkri aiþýðú. Að því er ing fólks á því sem ég raun-
suma þeirra snertir hljómar verulega sagði. Eitt sinn
sú upptalning reyndar sem snemma á rithöfundaferli sín-
lúmskt grín. En það skiptir um ávarpaði hann íslenzka al-
ekkj máli; hitt er, satt, gð í þýðu á þessa lejð: „Ég þakka
r~— --—--——
Jónas Árnáson:
,Hvnð
ttusft?"
->
þeim hópi eru ýmsir sem hafa
unnið góð verk, og sumir ágæt,
en einnig ýmsir sem ég tel
að hafi, hingað til að minnsta
kosti, verið litlir þurftarmenn
íslenzkum bókmenntum. Samt
má vel vera að .hver einn og
einasti þessara manna sé snill-
ingur eða efni í snilljng. En
aðalatriðið er að ég þykist
hafa ástæðu. til að æ.tla að ýms-
ir þeirra hafi ekki eins mik-
inn áhuga á fólki. og efni. standa
þó til. Þessi skoðun æin er að
sjálfsögðu mótuð persónuleg-
um smekk. Annars væri hún og tók sér í munn það sem hið
heldur ekki skoðun mín. í þýzka skáld mælti við unn-
hópi alþýðu hef ég nefnilega ustu sína: „Ó, þakka þú mér
kynnzt miklum fjölda af ekki þessi ljóð. Mér ber að
skemmtilegum manneskjum, þákka þér. Það varst þú er
eiskulegum ...,inap»eskjum, og,; gafst, — ég sá er geld. Öll
oft mjö'? gáfiiðum manneskjum þessi ljóð eru ljóð þín. Allt
sem bjuggu yfir miklum sem ég gerði var að lesa þau
þroska og menningarverðmæt- út úr bjarma augna þinna“.
um. Jóbannes Helgi heldur því Það má vera að Kiljan hafi
frám að sáma geti öll íslenzk aldrei unnið handtak með ís-
ungskáld og rlthöfundar sagt. lenzkri alþýðu, en. hitt liggur
Ef svo er. þá er hitt að alveg ljóst fyrir: viðurkenn-
minnsta kosti víst, að sumir ing hans á því að hún hafi
þeirra gæta þess vandlega að unnið handtak með honum.
láta ðhrif bessara kynna
hvergi koma fram í verkum ★
sínum. Það er heldur ekki Tj.egar hér er komið
sama hvernig menn umgang- Sr held sé réttast ég
ast fólk; og má vera að ég ræði ofurlítið um sjálfan mig
hafi ekki íagt næga áherzlu persónulega. Mér finnst það
á bað atrjði í hugMiðingum reyndar heldur óviðkunnan-
mínum út af tunglhausnum. legt, en er neyddur til þess vegna
Ungt skáld gæt.i til dæmis lif- þeirrar persónulegu ádeilu' sem
að innan um alþýðufólk árum ég mátti sæta í grein Jóhann-
gaman, „stundað sjómennsku, esar Helga.
algenga verkamannavinnu, Jóhannes heldur því sem sé
járnsmíði. trésmíði, múrverk, fram, að mont og sjálfsánægja
landbúnaðarstörf, verið bíl- hafj skinið út úr öllum skrif-
stjóri og sit.t hvað fleira“, án um mínurn í tilefni tunglhauss-
þess að hafa af því nokkurn ins, ég álíti engan ungan ís-
þroska. ef hann værj allan tím- lenzkan rithöfund nokkurs
ann uppblásinn af hroka og virði nema Jónas Árnason.
merkilegheitum, teldi sig haf- Mér er að vísu hulin ráðgáta
inn yfir fólk sem hann um- hvernig hann kemst að þessari
yður fyrir allt sem þér hafið
gert mér gott. Ég þakka yður
fyrir allt sem þér hafið sagt
mér. Ég þakka yður bæði fyr-
ið þau sjónarmið sem þér haf-
ið kennt mér og þær fjarvíddir
sem þér hafið opnað mér, ekki
aðeins með hversdagsathugun-
um yðar, sem voru jafnan
mjög djúpar í yfirlætisleysi
sínu, heldur einnig með kurt-
eisi yðar og göfugu hjartalagi".
Oe þegar hann kom heim með-
nóbelsverðlaunin ávarpaði
hann enn þessa sömu alþýðu
Summdagur 13. október 1957 — ÞJÓÐVILJINN _ (7
niðurstöðu; -en sé þetta raun-
veruleg skoðun hans, þá finnst
mér mjög eðlilegt að hann
hneykslist, enda hef ég heyrt
að Jóhannes Helgi sé einkar
hæverskur maður og.hafi mjög
takmarkað áiit á sjálfum sér
sem Hthöfundi, og kemur það
reyndar skýrt fram í grein
hans þar sem hann lýsir því
yfir að smásögur hans sjálfs
(„bók sem kom út í vor sem
mér leyfist sennilega ekki að
nefna“) séu ekki nema „ögn
meira en eins konar segul-
bandsupptaka á samtölum
Færeyinva, krakka og íslenzkra
sjómanna“.
Ég er gamall blaðamaður.
Langflest ritverka minna hafa
verið samin með vinnubrögð-
um blaðamanns. Ég lít sem sé
á ritstörf mín sem vissa teg-
und blaðamennsku fyrst og
fremst, ég lít ekki á mig sem
rithöfund í þrengri merkingu
orðsins, sízt af öllu hefur mér
til hugar komið að kalla mig
skáld. Þetta er þó ekki sagt
til að afsaka það að ég skuli
láta í ljós ákveðnar skoðanir
á islenzkum bókmenntum. Ég
mundi að sjálfsögðu hafa full-
an rétt til þess, jafnvel þó ég
Iiti á sjálfan mig sem rithöf-
und eða skáld. „Það er ekkert
smáræði sem maðurinn hefur
forfarmazt á Norðfirði“, segir
Jóhannes. Já, svo sannarlega
tel ég mig hafa forframazt á
Norðfirði. Og ég er viss um að
sams konar frömun og sú sem
ég hef haft þar af nánum
kunningskap við óbreytt ís-
lenzkt alþýðufólk gæti orðið
efniviður ágætra íslenzkra
bókmennta í höndum ungra
skálda og rithöfunda sem betur
kunna tjl listrænna verka, en
skortir siíka forfrömun. Þeir
sem lásu hugleiðingar mínar
út af tunglhausnum munu
skiija hvað ég á við með þessu.
Og ég veit að mörg ung skáld
og rithöfundar eru mér sam-
mála í öllum meginatriðum.
En þeir þegja. Kannski er ein
orsök þeirrar þagnar óttinn við
„að híað verði á þá sem bók-
menntalega sveitalubba", eins
og ég komst að orði í hugleið-
ingum mínum út af tungl-
hausnum, óttinn vjð útskúfun
þeirra manna sem eru stíl- og
formdýrkendur fyrst og fremst
en leggja minna upp úr ein-
földum mannlegum verðmæt-
um í bókmenntum, óttinn við
ofríki þeirra manna er hafa
hlotið forfrömun sína á þeim
stöðum sem sunnar liggja en
Norðfjörður, og þar á meðal
Paris. En ég neita að vjður-
kenna það, að bókmenntalegur
sveitalubbi, forframaður á
Norðfirði, sé endilega skyldug-
ur að þegja af auðmýkt við
öllu athæfi þeirra sem hafa
forframazt í París. Ég vona að
menn skilji að hér tala ég
um Norðfjörð og París í tákn-
rænni merkineu, en ekki endi-
lega sem ákveðna staði á
hnettinum. En það er sem sé
skoðun mín að sannleikurinn
sé ekki endilega allur suðrí
París, hann geti líka verið
austur á Norðfirðj.
★
En hvað er þá það sem
ég tel að ekki rnegi
lengur þegja við? Það er fyrst
og fremst sú tilgerð í formi og
stíl sem "einn býsna áhrifamik-
ill hópur ungra skálda og rit-
höfunda leggur fyrir s:g.
Reyndar þykir mér rétt að
tnota hér orðið „stíll“ með
nokkrum fyrirvara. Ég álít
nefnilega að Bernard Shaw
hitti naglann á höfuðið þar
sem hann segir að stíll sé
sama og einlægni. En einlægni
er andstæða tilgerðar. Stíll og
tilgerð eru því tvær andstæð-
ur. Þar með er auðvitað ekki
sagt að menn geti alveg látið
vera að þjálfa. stíl sinn. Vissu-
lega þurfa menn að þjálfa stíl
sinn, en e'nungis vegna þess að
mönnum er yfirleitt ekki tamt
að vera einlægir. Hér er einnig
fólgin skýringin á því að sá
rithöfundur sem er ejnlægast-
ur allra ísl. rithöfunda er jafn-
framt rnestur stilsnillingur
þeirra. Það er Þórbergur
Þórðarson. Hann bar líká gæfu
til að marka tímamót í íslenzk-
um bókmenntum. Óg .sýnist
mér að dæmið um ÞÍrberg
mætti verða nokkurt umhugs-
unarefni ýmsu því ungfekál'di
og rithöfundi sem virðist ganga
með bókmenntalegan tímai
mótamann í maganum. Menn
marka ekki bókmenntaleg
tímamót með tilgerð, heldur
einlægni.
Þarf ég að. nefna dæmi um
þessa tilgerð? Það er því mið-
ur mjög auðvelt. Það er hægt
að benda á viss ung skáld og
rithöfunda sem láta varla frá
sér fara setningu að tilgerð-
in drjúpi ekki af henni éins
og bráðið glassúr. Svo ekki
sé talað um þnð voðalega ór
ráð sem oft er henni sanjfara.
En ég vil í lengstu lög forðast
að gera þessar umræður per-
sónulegar. Og læt því að þessu
sinni nægja að benda mönn-
um á tímaritið Birting sem
aldrei kemur svo út áð fLeiri
eða færri tunglhausar svífi þar
ekki um í tómi hins hláieg-
asta hugsanaruglings. En’’ að-
standendur þessa rits teljá sig
sem kunnugt er vera helztii
frammámenn íslenzkra bók-
mennta. Og ég neita því ekki
að þeir séu það. En ég vil
endurtaka það sem ég sagði
í hugleiðingum mínum um
daginn, að það er mikil á-
byrgð að berjast fyrir viður-
kenningu nýja tímans í bók-
menntum og listum. Þeir sem
það gera verða að gre'na skýrt
á milli menningarlegra nýunga
og skrípaláta. Þegar ritstjórar
Birtings senda tunglhausafia
fyrir augu almennings með
þeirri bókmenntalegu vi&úr-
kenningu sem þeim liiýtur að
teljast veitt með birtingu í svo
virðulegu riti, þá eru þeir að
villa um fyrir fólki, leggj^
stein í þann vegg sem er að
rísa nrlli góðra bókmennta og
almennings.
Það getur verið að Birtings-
menn haldi því fram að þetta
séu að því leyti sannar bók-
menntir, að þær séu skilgetjð
afkvæmi þess sálarástands sem
ríkir með mannkyninu á þess-
um síðust’u og verstu tímum,
hin ungu skáld séu þarna á
sinn sérstaka hátt að túlka við-
horf kynsióðar sinnar, „hinn-
ar vonsviknu kynslóðar“. Því
mundi ég svara með því að
taka mér í munn orð brezka
gagnrýnandans Ivors Brown
þar sem hann talar um gildi
skýrrar hugsunar og slcipulegr-
ar framsetningar og hvílíkur
voði mundi bví samfara éf
slíkum dygðum yrði fórriáð
fyrir það sjónarmið „að við
lifum sem stendur í brjáluð-
um heimi og hljótum því að tala
og skrifa eins og brjálaðir
menn“. Siíkt mundi vera und-
anhald, uppgjöf. „Þeim mún
hávaðasamari sem hejmurinn
gerist, þeim mun æstari sem
skapsmunirnir verða, beirn
mun meiri þörfin fj’rir eðlil'eg-
an málhre'm, fyrir fullkomið
jafnvægi hugarins“.
1 »» • : 1 v - ' T v i • ' -
|g nú verð ég aftur pð
víkja snöggvast að
;jálfum mér persónulega, þó
aað sé ekki viðkunnanlegt.
Jóhannes Helgi segist hafa
„fengið nægju (sína) næstu
10 árin af færeyingasögum
(mínum) og barnasamtölum".
Mun ég taka þá yfirlýsingu
hans til grejna. Hinsvegar Hef
ég hversi nærri fensið nægju
mína af hinum hressilegu sögr
um hans, og vona ég að hanii,
fyrir sitt leyti, taki þá yfirlýs-
ingu mína tjl greina.
Hitt vona ég líka, að það
séu aðeins barnasamtöl mírt
sem hann hefur fengið næ.gju,
sina af. Eða getur það verið
að maðurinn sé búinn að fá
riæsju sína af barnas'amt'olúm'
yfirleitt?- Voðalegt væri nú- að
hugsa sér slikt, að til væri á
meðal vor ungur og efni.legiir
maður sem eklti þyldi að
hlusta á börn. „Chiidren sboftlá
be scen. not lieard“, sagði hinn
lífsþrey'i hrezki yfirstéttar-