Dagblaðið Vísir - DV - 12.12.2000, Qupperneq 6

22
ÞRIÐJUDAGUR 12. DESEMBER 2000
-------------------Ht^gBiaag--------------
BVwlWiWr
túlvui ttkní og vísínda
Nýfundin vetrarbraut ekki lengur fjarlægust allra þekktra fyrirbæra:
Sharon nær okkur en talið var
Vetrarbraut ein
nærri stjörnu-
merkinu Stóra
birni, sem
menn töldu til
skamms tima
að væri lengra frá okkur en nokk-
uö annað sem við þekktum, er víst
nær móður jörðu en upphaflega
var álitið.
Sharon hefur umrædd vetrar-
braut verið kölluð í hópi vísinda-
manna og stafar af henni daufri
skímu. Hennar varð fyrst vart í
fyrra, á myndum sem teknar voru
af hinum víöfræga Hubble geim-
sjónauka bandarísku geimferöa-
Nýjar athuganir á
Sharon þykja hins veg-
ar sýna að hún sé nær
okkur en talið var, eða
í 10 milljarða Ijósára
fjarlægð. Visinda-
mennírnir við JPL
byggja þessar niður-
stðður sínar á endur-
mati á rauðvikum vetr-
arbrautarinnar.
Hubble-geimsjónaukinn hefur enn á ný aukiö viö þekkingu okkar á alheim-
inum. í fyrra fann hann nýja vetrarbraut sem þar til nýlega var talin fjariæg-
asti þekkti hluturinn t alheiminum.
stofnunarinnar NASA, segja vís-
indamenn við Jet Propulsion
Laboratory (JPL) rannsóknar-
stofnunina. Þeir segja frá rann-
sóknum sínum í nýlegu hefti tíma-
ritsins Nature.
Vísindamennirnir ályktuðu á
sínum tima að Sharon væri í um
það bil 12,5 milljarða ljósára fjar-
lægð frá jörðu og þar með fjarlæg-
asta þekkta fyrirbærið í alheims-
geimi. Ef það skyldi nú hjálpa ein-
hverjum aö gera sér grein fyrir
fjarlægðinni þá segja vísinda-
menn JBL að það jafngildi því að
horfa aftur í tímann og staðnæm-
ast um það bil 600 milljónum ára
eftir sköpun heimsins i Mikla-
hvelli. Þá voru aðeins liðin um
fimm prósent af núverandi aldri
alheimsins.
Nýjar athuganir á Sharon þykja
hins vegar sýna að hún sé nær
okkur en talið var, eða í 10 millj-
arða ljósára fjarlægð. Vísinda-
mennirnir við JPL byggja þessar
niðurstöður sínar á endurmati á
rauövikum vetrarbrautarinnar.
Svo er kallaður hraðinn sem vetr-
arbrautin ferðast á í burt frá jörðu
við útþenslu alheimsins, að sögn
Jane Platt, talsmanns JPL.
Því hraðar sem hlutur fjar-
lægist þeim mun meira fer ljósið
frá honum yfir í rauða hluta lit-
rófsins, þar sem bylgjulengdirnar
eru meiri. Stjörnufræðingurinn
Edwin Hubble uppgötvaði á þriðja
áratugnum að því hraðar sem
hlutur viröist íjarlægjast þeim
mun lengra er hann í burtu.
Fjarlægasti hluti alheimsins nú,
þegar búiö er að steypa Sharon af
stóli, er vetrarbraut eöa dulstirni
sem stjarnvísindamenn staöfestu
tilvist á í september síðastliðnum.
Frábær tíðindi fyrir þá sem vilja halda heilsunni:
Mikið kynlíf á við besta skokk
Góðar fréttir
fyrir þá sem
ekki eru í að-
stöðu til að
hlaupa og
skokka úti um
hávetur. Karlar geta
nefnilega dregið
um helming úr
líkunum á því
að fá alvarlegt
hjartaáfall eða
heilablóðfall
með því að
hafa samfarir
þrisvar til íjórum
sinnum í viku.
Breskir læknar eru nú
Breskir læknar segja aö
karlar hafi mjög gott af
því aö hafa samfarir
þrisvar til fjórum sinn-
um I viku. Líkurnar á al-
varlegu hjartaáfalli og
•: heilablóöfalli minnka
um hvorki meira né
minna en helming.
þeirrar skoðunar að hressilegt
kynlíf sé jafngild líkamsrækt og
til dæmis veggjatennisleikur eða
langt skokk.
Shah Ebrahim, prófessor við
háskólann í Bristol á Englandi,
segir að hjartasérfræðingar hafi
orðið að endurskilgreina tengslin
milli iíkamsræktar og forvarnar-
starfs gagnvart hjartasjúkdómum
eftir rannsókn á 2.400 karlmönn-
um í bænum Caerphilly í Wales.
„Áður fyrr töldum við að menn
þyrftu að hamast að minnsta
kosti þrisvar í viku, tuttugu mín-
útur eða lengur í senn, og svitna
og verða móðir,“ segir Ebrahim
prófessor í samtali við frétta-
mann Reuters. „Það eru all-
hraustleg átök. Flestir karlar
telja auðvitað að þannig sé kynlíf
en flestar konur telja að það
standi aöeins yfir í nokkrar mín-
útur.“
Karlarnir sem tóku þátt í tíma-
mótarannsókninni í Caerphilly
þurftu að svara alls kyns spurn-
ingum, meðal annars um hvort
þeir stunduðu kynlíf einu sinni,
tvisvar, þrisvar eða oftar í viku.
Breskir læknar eru nú
þeirrar skoðunar að
hressilegt kynlifsé
jafngild líkamsrækt og
tll dæmis veggjatennís
eða langt skokk.
Enginn karlanna hafði fengið al-
varlega sjúkdóma.
„Við komumst að raun um það,
þegar við fylgdumst með körlun-
um næstu tíu árin á eftir, að
helmingi minni líkur voru á því
að þeir sem höfðu fengið kynferð-
islega fullnægingu þrisvar eða
oftar í viku fengju hjartaáfall eða
heilablóðfall," segir Ebrahim.
Prófessorinn greindi frá niður-
stööum rannsóknarinnar á
heimsþingi um heilablóðfall sem
haldið var í Ástralíu í síðasta
mánuði.
Vísindamenn gera gagnlega uppgötvun:
Skopskyn á heima í framheila
Það skyldi þó
aldrei vera að í
heilanum á okk-
ur sé einhvers
konar brandara-
hom ef svo má
að orði komast. Allavega telja vís-
indamenn sig hugsanlega hafa fund-
ið skýringuna á því hvers vegna
sumir heilablóðfallssjúklingar
missa skopskynið.
„Lítill hluti í framheila okkar
virðist gegna lykilhlutverki þegar
geta okkar til aö skilja brandara er
annars vegar," segir Dean Shibata í
læknadeild háskólans í Rochester í
Bandaríkjunum.
„Enda þótt tilgangur skops og
hláturs sé enn að miklu leyti
óþekktur, þrátt fyrir vangaveltur
þar um í tvö þúsund ár, er skop-
skynið lykilþáttur í persónuleika
okkar og það getur getur gegnt mik-
ilvægu hlutverki í að vega upp á
móti neikvæðum tilfínningum, eins
og ótta,“ segir Shibata enn fremur.
„Enda þótt tilgangur
skops og hláturs sé
enn að miklu leyti
óþekktur, þrátt fyrir
vangaveltur þar um í
tvð þúsund ár, er
skopskynið lykilþáttur (
persónuleika okkar."
Á þingi röntgensérfræðinga á
dögunum greindu Shibata og sam-
starfsmenn hans frá rannsókn þar
sem þeir notuðu segulómtæki til að
kortleggja virkni í heila þrettán
manna sem fengu að kynnast skopi
á íjóra mismunandi vegu.
“Fáar rannsóknir hafa verið gerð-
ar á vistarveru skops í heilanum en
líklegt er að jafnmikilvægt verði að
skilja grundvöll jákvæðra tilfinn-
inga og hinna neikvæðu," segir Shi-
bata.
Billy Crystal er heimsfrægur spaugari. Líklega er hverjum þeim hollast aö
láta kíkja á heilann í sér sem hættir skyndilega aö hlæja aö bröndurum gam-
anleikarans góökunna.
Hann segir að i framtíðinni gæti
svo farið að geðlæknar beittu
heilaskönnun reglulega við meðferð
á fólki með lyndisraskanir, eins og
þunglyndi. Slíkir sjúkdómar hafa
oft í fór með sér að sjúklingamir
glata skopskyninu.
Sá hluti heila okkar sem vinnur
úr bröndurunum sem við kunnum
að heyra tengist einnig öðrum þátt-
um i hegðun okkar, svo sem félags-
legri og tilfinningalegri dómgreind
og skipulagningu.

L j'jJlJ •jj
Karlar hlusta með öðrum
heilahelmingi
Kannski er fund-
in skýringin á því
hvers vegna kon-
um finnst karlar
þeirra aldrei
heyra þegar við þá er talað. í ljós
hefur nefnilega komið að karlar
hlusta aðeins með öðrum helrn-
ingi heilans en konur með báðum.
Hvort það þýði aftur að annað
kynið hlusti betur en hitt er enn
óútkljáð, að sögn vísindamanna
við læknadeild Indianaháskóla í
Bandaríkjunum.
Tuttugu karlar og tuttugu kon-
ur voru fengin til að hlýða á upp-
lestur úr skáldsögu. Á meðan var
heilastarf þeirra rannsakað með
segulómtæki. Hjá meirihluta karl-
anna var aðeins virkni í gagn- j
augageiranum vinstra megin en i
hjá meirihluta kvennanna var j
virkni í báðum gagnaugageirum.
Ekki er vitað af hverju þessi
munur stafar, hvort hann er til
kominn vegna uppeldis eða hvort
heilinn er þannig gerður. segir
einn vísindamannanna.
Kóngafiörildi fá stærra
svæöi
Yfirvöld í Mexíkó
hafa þrefaldað
I stærð mikilvægs
griðasvæðis þar
sem hin við-
kvæmu og fallegu kóngafiðrildi
hafa vetursetu. Svæði þetta er í
fjallaskógum í miðhluta landsins.
Um eitt hundrað milljón
kóngafiðrildi halda suður á bóg-
inn frá Kanada á hverju hausti og
láta ekki staðar numið fyrr en þau
koma til skóglendisins í Michoac-
an-héraði i Mexíkó. Nýleg rann-
sókn sýndi fram á að um 44 pró-
sent kjörlendis fiðrildanna hafði
horfið frá árinu 1971. Með sama
áframhaldi hefði kjörlendið allt
horfið á næstu fimmtíu árum.
Mexíkósk yfirvöld greindu hins
vegar frá því í nóvember að þau
hefðu stækkað griðland fiðrild-
anna úr sextán þúsund hekturum
í 56 þúsund hektara.
Ný tækni til brjósta-
skoðunarsannar sig
ILjmuaLy.iiiuiii Tækni til brjósta-
,. j , skoðunar, sem
byggist á tölvu-
notkun, greindi
•mmmrnmmm tuttugu prósent
fleiri tilfelli krabbameins í brjósti
í tilraun sem gerð var á konum
sem ekki höfðu nein einkenni.
Tækni þessi var þróuð fyrir
nokkrum árum en það er ekki fyrr
en nú sem verið er að prófa hana
á fólki.
Vísindamenn viö heilbrigðis-
stofnun í Plano í Texas leituðu að
brjóstakrabba í tæplega þrettán
þúsund konum og notuðu tölvu-
tæknina til að túlka hverja
brjóstamynd. Alls fundust 49 til-
felli krabbameins þar sem enginn
grunur var um slíkt. Þrjátiu og
tvö tilfellanna voru greind bæði af
tölvunni og röntgensérfræðingn-
um, níu tilfelli uppgötvuðust af
röntgenfræöingnum einum og
tölvutæknin greindi átta tilfelli.
Að sögn vísindamanna var
krabbameinið, sem fannst fyrir
tilstilli tölvutækninnar, á frum-
stigi þegar auðveldast er að fást
við það.