Vísbending - 03.09.1999, Blaðsíða 3

ISBENDING
Hvað tafði myndun í slensks hlutaíj ármarkaðar?
v Elín Guðjónsdóttir
. viðskiptafræðingur
[ %
rátt fyrir að hlutafélög og h lutafj ár-
markaðir hafi verið til um aldir í
mörgum ríkjum myndaðist ekki
virkur hlutafjármarkaður á Islandi fyrr
en á árunum eftir 1991. í grein þessari
verður fyrst lýst í fáum dráttum fyrstu
sporum markaðarins og síðan vikið að
hugsanlegum skýringum þess að
hlutafjármarkaður hér á landi varð ekki
virkur fyrr en raun ber vitni.
Undirstöður
ikilvægar undirstöður íslensks
hlutafjármarkaðar voru lagðar á
árunum 1984-1985 með lögum um
frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna
fjárfestingar manna í atvinnurekstri og
tilkomu svokallaðra hlutabréfasjóða i
kjölfar þeirra. í október árið 1985 hóf
Hlutabréfamarkaðurinn hf. að kaupa og
selja hlutabréf í nokkrum fyrirtækjum
fyrir eigin reikning. Framtak þetta var í
raun frumraun hér á landi í að koma á fót
skipulögðum viðskiptum með hlutabréf.
Upphaflega var Hlutabréfamarkaðurinn
hf. með „viðskiptavakt“ fyrir hlutabréf
fjögurra fyrirtækja. „Viðskiptavaktin"
var þó ófullkomin og t.d. ekki í samræmi
við skilgreiningu Verðbréfaþings
íslands (VÞÍ) á viðskiptavakt í dag. Arið
1987 íjölgaði „viðskiptavökunum" og
sama ár hófu þeir að auglýsa kaup- og
sölugengi hlutabréfa nokkurra
fyrirtækja í dagblöðum. Arið 1990
auglýstu þannig fimm aðilar reglulega
gengi bréfa í um 20 félögum. Með
viðskiptum þessum varð orðinn til
markaður sem fellur undir gerðina
tilboðsmarkaður (e. over the counter
market).
Opni tilboðsmarkaðurinn
Dagblaðaauglýsingunum var hætt
er hinn svokallaði Opni tilboðs-
markaður með hlutabréf (OTM) hóf
starfsemi í maí 1992. Um var að ræða
samstarf stærstu verðbréfafyrirtækja
landsins um skipulagðan tilboðsmarkað
fyrir hlutabréf. í grein í Hagtölum
mánaðarins i mars 1996 sagði m.a.: „Með
stofnun OTM lauk tímabili ófullkom-
innar verðskráningar hlutabréfa sem
hófst árið 1985, því með tilkomu hans
byggðust skráð verð hlutabréfa á
raunverulegum tilboðum og viðskipt-
um.“ Við upphaf OTM mátti telja
hlutafélög á VÞÍ á fingrum annarrar
handar en fjöldi fyrirtækja á OTM var
þó nokkur (sjá töflu 1). Lögformlega
telst OTM þó ekki vera skipulegur
tilboðsmarkaður, engar reglur gilda urn
hlutabréf hans og neytendavernd er
engin. Síðustu ár hefur dregið verulega
úr umfangi OTM og er þessi markaður
sem áður var blómlegur nú að renna sitt
skeið á enda.
r
Verðbréfaþing Islands
ÞÍ var stofnað árið 1985, ári eftir að
fyrsta skrefið að vaxtafrelsi var
stigið, og höfðu forsvarsmenn þess
mikinn áhuga á því að koma á fót
skipulegum h lutafj ármarkaði hér á landi.
Var m.a. fyrirtækið Enskilda Corporate
Finance fengið til að skrifa skýrslu urn
það viðfangsefni. Árið 1988 setti VÞÍ
reglur um skráningu hlutabréfa, tveimur
árum síðar voru fyrstu hlutabréfm skráð
og loks á árinu 1991 fóru fyrstu
viðskiptin með þau fram. Nokkrar skýr-
ingar eru á því afhverju íslensk fyrirtæki
sem höfðu verið á hinum ófullkomna
tilboðsmarkaði á árunum 1985-1992 og
á OTM frá stofnun hans sóttu ekki um
skráningu á VÞI í fyrstu. OTM fullnægði
flestum þörfum þeirra á þeim tima og
forsvarsmenn margra félaga voru ósáttir
við reglur VÞÍ. Auk þess má nefha að
margir voru ósáttir við að hlutafjáreign
í skráðum félögum skyldi færa á
markaðsvirði í skattframtali í stað
nafnverðs. Hið síðastnefnda vó þungt
í áhugaleysi fyrirtækja á skráningu á
VÞÍ því að eignarskatturmargrahluthafa
hefði hækkað eftir skráningu. í byrjun
árs 1990 var lögum breytt þannig að
heimilt var að telja fram hlutaljáreign á
nafhvirði. í byrjun árs 1992 voru síðan
gerðar breytingar á reglum og gjaldskrá
VÞÍ. Einnig stóð VÞÍ fyrir átaki til að
fjölga skráðum hlutafélögum, rýmkaði
m.a. reglur um skráningu hlutabréfa
tímabundið og veitti tímabundinn afslátt
af skráningargjöldum. Þetta leiddi til
þess að á síðustu sjö mánuðum ársins
fjölgaði fyrirtækjum á VÞÍ unt níu og um
sex á næsta ári.
VÞI hefur unnið markvisst og
skipulega að því að koma nauðsyn-
legum stoðum undir skipulegan
hlutafjármarkað á Islandi. Segja má að í
lok ársins 1998 hafi þeirri vinnu að mestu
verið lokið og að ágætt laga-, reglu- og
tækniumhverfi íslensks hlutafjár-
markaðar sé nú í höfn.
Upphafið
Til þess að hlutafjármarkaður geti
myndast þurfa að vera til opin
almenningshlutafélög og hvatar til við-
skipta með hlutabréf. Hlutafélög og
hlutabréfaviðskipti eiga sér nokkuð
langa sögu á íslandi. Um 250 ár eru síðan
fyrsta hlutafélagið var stofnað. í byrjun
þessarar aldar starfaði hér almennings-
hlutafélag (Islandsbanki hinn fyrri) sem
skráð var í kauphöllinni í Kaupmanna-
höfn. Með stofnun Hf. Eimskipafélags
Islands varð ljóst að á Islandi gat orðið
til hlutafélag með ágætan rekstrar-
grundvöll, rnikið hlutafé og marga
hluthafa. Hlutafélagalöggjöfm frá árinu
1921 var það rúm að hún hindraði ekki
uppbyggingu opinna félaga. Árið 1934
var stofnað fyrirtæki í Reykjavík sem
sérhæfði sig í verðbréfaviðskiptum.
Árið 1936 voru mikil eltirmarkaðs-
viðskipti með hlutabréf Hf. Eimskipa-
félags íslands og það ár voru um 2,4%
hlutaljár félagsins seld. Árin 1942-1944
(Framhald á síðu 4)
Tafla 1. Opni tilboðsmarkaðurínn 1992-1999
Ár Velta í ma.kr. Markaðs- verðmœti í ma.kr.' F jöldi viðskipta F jöldi félaga í viðskiptum
1992 0,4 21,5 367 29
1993 0.3 15,5 539 27
1994 0,6 12,0 404 21
1995 0,8 15,6 460 20
1996 2,0 35,3 1.740 312
1997 3,4 39,2 4.064 262
1998 0,7 693 ll2
19993 0,5 558 24
1. M.v. fáögsangcngakcLpLmogsöluáOTM cöstcðddri.
2. Aðars deserrtoerrráxÖLr.
3. Jcrúa - cgÚBt.
3