Helgarpósturinn - 05.06.1997, Qupperneq 10

10
FIMMTUDAGUR 5. JÚNÍ1997
HELGARPÓSTURINN
Útgefandi: Lesmál ehf.
Framkvæmdastjórí: Árni Björn Ómarsson
Ritstjóri: Páll Vilhjálmsson
Prentvinnsla: Prentsmiðjan Oddi hf.
Evrópa hikstar
John Major, formaður breska íhaldsflokksins, tapaði
þingkosningunum og stjórnarmeirihlutanum vegna inn-
anflokksdeilna um afstöðuna til Evrópusambandsins.
Alain Juppé, forsætisráðherra Frakklands, missti emb-
ættið í kosningum þar sem franska þjóðin lét í ljós
óánægju með efnahagsaðgerðir síðustu missera sem
voru undirbúningur að aðild Frakklands að Efnahags- og
myntbandalaginu, EMU. í Þýskalandi varð Helmut Kohl
kanslari að beygja sig fyrir andstöðu þýska seðlabank-
ans við áformum kanslaras um að beita bókhaldsbrögð-
um til að uppfylla skilyrðin að EMU.
Efnahags- og myntbandalagið er næsta skref í fjörutíu
ára þróun Evrópusambandsins. Ströng skilyrði fyrir að-
ild að EMU eru sett til að sefa verðbólguótta. Verðbólga
hefur aðra merkingu fyrir meginlandsþjóðir Evrópu en
íslendinga sem bjuggu við langvarandi og samfellt fall
krónunnar samtímis sem uppgangur var í efnahagslíf-
inu. Á meginlandinu er óðaverðbólga órjúfanlega tengd
falli Weimar-lýðveldisins og uppgangi öfgafullrar þjóð-
ernisstefnu sem leiddi hörmungar yfir alla álfuna.
Evrópusambandið er rökrétt niðurstaða af þráteflinu í
valdatafli evrópskra stórvelda sem hófst á miðöldum og
fékk nýjar áherslur á 19. öld með sameiningu Þýska-
lands og Iauk með þráskák og skiptingu Þýskalands í
austur og vestur eftir seinni heimsstyrjöld. Samvinna
Þýskalands, Frakklands og nágrannaríkja í vestri átti sér
almennan og víðtækan stuðning framan af. En rétt eins
og stjórnmálamenn fóru of geyst í valdataflinu á sínum
tíma fóru þeir fram úr þjóðum sínum í ákafanum að sam-
eina Evrópu.
Maastricht-sáttmálinn, sem kveður á um stofnun
myntbandalags og tilfærslu valds til yfirþjóðlegra stofn-
ana, fékk dræmar undirtektir í Frakklandi og bresk
stjórnvöld höfnuðu ýmsum ákvæðum sáttmálans auk
þess sem Danir felldu hann í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þrátt fyrir aðvaranir héldu ríkisstjórnir Þýskalands og
Frakklands ótrauðar áfram undirbúningi að gildistöku
sameiginlegrar myntar. í þingkosningunum í Frakklandi
gagnrýndu sósíalistar hraðferð stjórnvalda og sögðu
baráttuna gegn atvinnuleysi hafa orðið útundan í efna-
hagsaðgerðum stjórnarinnar. Maastricht-sáttmálinn set-
ur ströng skilyrði fyrir verðbólgu og halla í ríkisfjármál-
um en engin skilyrði eru um að atvinnuleysi megi ekki
fara yfir tiltekið mark. Þegar atvinnuleysið mælist tólf til
fjórtán prósent er ekki við því að búast að almenningur
í Evrópu sé upprifinn af tilraunum stjórnvalda til að
draga úr hallarekstri ríkissjóðs. Þær efnahagsaðgerðir
fela óhjákvæmilega í sér niðurskurð á velferðarkerfinu.
Aukin áhrif sósíalista í Frakklandi og Bretlandi munu í
sjálfu sér ekki breyta neinu um afstöðu stjórnvalda til
Evrópusamrunans. Stóru jafnaðarmannaflokkarnir í Evr-
ópu voru í öndverðu einarðir stuðningsmenn samein-
aðrar Evrópu. En ef vel tekst til þá munu ríkisstjórnir
vinstrimanna gefa nýrri þjóðfélagshugsun gaum sem
tekur mið af fleiri þáttum efnahagslífsins en gallhörðum
hagtölum og hætta að vera þrælar vafasamrar hagspeki
er t.a.m. gerir ráð fyrir stórfelldum ábata af sameiginleg-
um gjaldmiðli.
Milliríkjafriður í Evrópu verður ekki keyptur með inn-
anlandsófriði milli sífellt stækkandi þjóðfélagshópa sem
hafa orðið útundan í samfélaginu og hinna betur meg-
andi sem búa við efni til að nýta sér kostina sem fylgja
falli gömlu landamæranna.
Helgarpósturinn
Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Simi: 552-2211 Bréfasími: 552-2311
Bein númer: Ritstjórn: 552-4666, símbréf: 552-2311,
fréttaskotið: 552-1900, tæknideild: 552-4777,
auglýsingadeild: 552-4888, símboði (augl.) 846-3332,
dreifing: 552-4999.
Netfang: hp@this.is
Áskrift kostar kr. 800 ú mánuði efgreitt er með
greiðslukorti, en annars kr. 900.
Stundum berast fjölmiðlum
hér athyglisverðar skýrsl-
ur um land og þjóð utan úr hin-
um stóra heimi (eins og sagt er
á hátíðlegum stundum).
Ef þessar skýrslur eru mjög
neikvæðar birtast þær almenn-
ingi sjaldnast, nema þá fyrir
slysni.
Þannig var um pistil Krist-
ins Ólafssonar á dögunum.
Hann greindi frá því að spænsk
stjórnvöld hefðu haft útlend-
ingaofsóknir Háskóla íslands
til meðferðar og beint athuga-
semdum til íslenskra stjórn-
valda varðandi þau mál.
Þessi lausmælgi Kristins
hefur bersýnilega verið slys.
Altént hefi ég ekki orðið var
við að Fréttastofa Ríkisút-
varpsins hafi fylgt þessari al-
varlegu ásökun eftir með fyrir-
grennslun hjá íslenskum (eða
spönskum) stjórnvöldum.
Ekkert blaðanna hefur held-
ur verið að grafa neitt frekar
upp um þetta mál.
Víðast hvar mundi frétt um
það að útlendingaofsóknir í há-
skólastofnun landsins hefðu
komið til umræðu í milliríkja-
samskiptum þykja fréttaefni.
En nóg um það að sinni. ís-
Ienskir fréttamenn þekkja sín
takmörk að vanda.
Og þetta uml mitt átti líka að
vera um allt aðra hluti.
Önnur og „jákvæðari“
skýrsla barst nýlega frá ein-
hverri frjálshyggjustofnun úti í
heimi (eins og sagt var hér áð-
ur fyrr).
Hún fjallaði um frammi-
stöðu þjóðanna í einkavæð-
ingu.
Þar hafði Landinn heldur
betur verið að standa sig, gott
ef við vermdum þar ekki
fimmta sæti á heimslistanum
(eins og í handbolta).
Við höfðum semsé hækkað
okkur um fjölmörg sæti á þess-
um einkavæðingarlista.
í lok skýrslunnar var þess
getið með stolti, að við hefðum
náð alla leið á toppinn og hlot-
ið eitthvert verðlaunasætanna
í einkavæðingarkapphlaupinu,
ef ekki væri hér svona dýrt vel-
ferðarkerfi og svona mörg rík-
isfyrirtæki.
Ég man ekki lengur hvort
Ungverjarnir lentu fyrir ofan
okkur á þessu sviði líica.
En við sækjum á veraldar-
Þorgeir
Þorgeirson
skrifar
toppinn eins og Everestfararn-
ir, sem heldur voru ekki beint
ritskoðaðir, því fréttastofurnar
okkar tíunda hvert skref sem
íslendingar stíga upp á við.
Sem vonlegt er.
En var það ekki velferðar-
kerfið sem ég ætlaði að skrifa
um?
Jú, að vísu, en einn útúrdúr
verð ég samt enn að leyfa mér:
Um það bil sem handbolta-
og einkavæðingarstrákarnir
okkar voru að sækja upp
heimslistana sína greip ég eitt-
hvert gljátíkaritanna af borði
rakarans míns og las þar þessi
orð:
„Lífið hefur svo margar hlið-
ar og dauðinn er eðliiegur hluti
þess ferils sem hefst þegar líf
kviknar."
Þetta segir stúlka, sem nýt-
ur þeirra forréttinda hér í vel-
ferðinni að mega daglega vera
í návist dauðans.
Ég sagði forréttinda.
Fyrir nærri tuttugu árum
komu (gott ef ekki sama árið)
út tvær bækur, önnur í Dan-
mörku, hin í Svíþjóð.
Þessar bækur slógu öll
þekkt sölumet, hvor í sínu
landi.
Vitaskuld er ég að tala um
Vinterborn eftir Deu Trier
Mprch og Babels hus eftir Jer-
sild.
Á sínum tíma velti ég því
ögn fyrir mér hvað mundi
valda því að lesendur tveggja
mestu „velferðarríkja" heims-
ins urðu svona bandbrjálaðir í
þessar tvær bækur.
Báðar gerast þær eiginlega á
spítölum.
Önnur á dauðadeild (Babels
hus) hin á fæðingardeild (Vint-
erborn).
Út frá þessum staðreyndum
var ég á sínum tíma að hugsa
bæði eitt og annað.
Velferðarríkið hafði flutt
bæði fæðingu og sóttdauða út
af heimilinu, inn á stofnanir.
En fyrstu spítalafæddu kyn-
slóðirnar, sem einnig höfðu
misst af því að sjá afa og
ömmu kveðja þessa veröld
heima í rúmum sínum, voru
svona yfirvættis sólgnar í tvær
skáldsögur, sem önnur gerðist
á fæðingardeild en hin á
dauðadeild.
Þetta var athyglisvert.
Og þegar ég fór að rifja það
upp hvernig fæðing og dauði
voru sífelldlega nálæg í heima-
húsum áður en velferðarkerfið
með öllum sínum sjúkrastof-
um og líkhúsum helltist yfir
okkur eins og lýsólangan, sem
vefur sig um allt og alla, þá
vöknuðu spurningar, sem lengi
vel leituðu á mig.
Var það kannski ómetanlegt
verðmæti að vaxa upp við að
heyra angistina í fæðandi móð-
ur gegnum þunnan timbur-
vegg? Hafði það orðið manni
vegarnesti að horfa á eðlilegan
dauða gamals fólks, sem yfir-
gaf veröldina hægt og fallega?
Á ungum aldri, heima hjá
„Og þegar ég fór að rifja
það upp hvernig fæðing og
dauði voru sífelldlega ná-
læg í heimahúsum áður en
velferðarkerfið með öllum
sínum sjúkrastofum og lík-
húsum helltist yfir okkur
eins og lýsólangan, sem
vefur sig um allt og alla, þá
vöknuðu spurningar, sem
lengi vel leituðu á mig.
Var það kannski ómetan-
legt verðmæti að vaxa upp
við að heyra angistina í
fæðandi móður gegnum
þunnan timburvegg? Hafði
það orðið manni vegar-
nesti að horfa á eðlilegan
dauða gamals fólks, sem
yfirgaf veröldina hægt og
failega?"
sér, með fjölskyldu (sinni eða
annarra).
Hvernig getur sá sem elst
upp í heimilishaldi þar sem
upphaf og endir lífsins eru fjar-
verandi gert sér raunverulega
grein fyrir því sem þarna er á
milli?
Lífinu sjálfu.
Um tíma fannst mér jafnvel
að velferðarsamfélagið gæti
aldrei orðið þroskavænlegur
uppeldisstaður. Ekki fyrir heil-
legar, raunhæfar manneskjur.
Nú hef ég löngu vanist því,
að fæðingar og heiftarleg
gróska sé fjærri mínum hús-
um. Og dauðinn komi ekki hér í
stofuna mína nema í styrjald-
artíðindum og umferðarslysa-
fregnum sjónvarpsins.
En frekjuleg síbernsk öskrin
í fertugum óvitum, sem kölluð
eru tónlist nútímans, láta mér
ekki vel í eyrum.
Sumu af því má þó venjast.
Eiginlega var ég búinn að
gleyma þessum efasemdum
mínum um velferðarríkið.
Var hættur að velta því fyrir
mér hvernig það bæri dauða
sinn í sér.
Því uppeldi mitt segir mér
að allir og allt beri dauðann í
sér.
Það segir líka stúlkan í gljá-
tíkaritinu: „... og dauðinn er
eðlilegur hluti þess ferils, sem
hefst þegar líf kviknar."
Spítalafæddir þegnar nútím-
ans þurfa sérfræðinga til að
segja þetta við sig.
Fyrir mér rifjast þetta allt
saman upp þegar ég heyri
landkynningaróða fréttakonu
sjónvarpsins, ljómandi af von-
arbirtu, lesa þá fregn að við
gætum orðið heimsmeistarar í
einkavæðingu, ef við bara
snerum af braut velferðarríkis-
ins.
Þá mundum við þurfa að
flytja bæði fæðingu og dauða
inn á heimilin á ný.
Er ég að manna mig upp í
það, vegna komandi kynslóða,
að fórna velferð minni og ann-
arra fyrir einkavæðinguna,
sem að sínu leyti er jafn óum-
deilanleg og hin forræðishyggj-
an?
Hvorugri grillunni kemur
manneskjan raunar neitt við.

1 jmja mwmmar u n ih
I Starfsmaður Iíknarsamtaka
hringdi til að spyrjast fyrir um
mann sem var til umfjöllunar í
HP fyrir hálfu öðru ári. Maður-
inn er orðinn sölumaður og
starfsmaðurinn vildi vita
hvers eðlis umfjöllunin hefði
verið.
:Lögfræðingur sendi inn afrit
af grein sem Ástráður Har-
aldsson hæstaréttarlögmaður
skrifaði í maíhefti Lögmanna-
blaðsins. Þar gagnrýnir Ástráð-
ur lögmenn fyrir að grafa und-
an tiltrú á dómstólunum með
því að fara með dómsniður-
stöður í fjölmiðla og gera lítið
úr þeim.
■ Kona sem var gift lands-
þekktum manni sendi ritstjórn
bréf þar sem hún fór ófögrum
orðum um eiginmanninn fyrr-
verandi og óskaði eftir því að
//P fletti ofan af viðkomandi.
■ Nokkrar fyrirspurnir hafa
borist vegna dulnefnisins
Gerts Fröbe. Viðkomandi er
íslenskur í húð og hár og ber
alíslenskt nafn en kýs að skrifa
undir þessu dulnefni.