Lesbók Morgunblaðsins - 07.06.1980, Page 12

Fiskvinnsla á
Svendborgarstööinni.
Efst: Krakkarnir höföu
sérstakar börur og
unnu oft meö mæör-
um sínum. í miöju:
Járnbrautin hlykkjast
um fiskreitina, en fjær
er þurrfiskshús.
Neöst: Konur viö sam-
antekt.

hressilega í spilum á ísafiröi. Ég
sagöist ekki setjast aö boröum án
vélstjórans og fór og sótti hann í klefa
sinn og þaö endaöi meö fullum sáttum
og þeir sigldu saman allt stríöiö, þessir
tveir. Svona kritur gat sem sagt komið
upp, en ég man ekki eftir neinum
meiriháttar átökum um borð í skipun-
um.
Bryggjur voru víöa gamlar og fyrir
kom aö fisktökuskipin yllu bryggju-
skööum. Fyrir kom einnig aö landar
mínir vildu þá eigna skipunum sitt
hvaö, sem umdeilanlegt gat verið
hvort þau heföu valdið. Þaö var í
mörgu aö snúast viö þennan flota og
fiskkaupin almennt og ég þurfti alltaf
aö vera viðlátinn. Einnig haföi ég meö
aö gera bryggjuskemmdir sem frægt
skip hersins olli.
Þaö fórust ein 10 af þeim skipum,
sem á mínum vegum voru, en mann-
tjón var ekki mikiö. Ef tundurskeyti
hæföi í fisklest á stóru fisktökuskipi,
var eins og þaö heföi lent í sandhrúgu,
skipiö splundraöist ekki, heldur gliön-
aöi sundur og var nægjanlega lengi aö
sökkva til þess aö áhöfnin haföi
möguleika á aö komast á fleka eöa í
báta. Hins vegar man ég aö þaö fórust
8 menn af norsku fisktökuskipi, sem
haföi fengið tundurskeyti í ketilrúmið.
Fyrir utan þetta starf mitt viö
fisktökuna og flutningana, sá ég um
alla fyrirgreiöslu fyrir nær 40 brezka
togara. Þaö voru litlir Noröursjávar-
togarar, sem Bretar höföu ekki tekið til
stríösþarfa. Allir togarar yfir 130 fet og
reyndar margir aörir voru teknir í
stríðið. Þessir litlu togarar gátu ekki
flutt með sér nægar kolabirgðir í
veiöitúr hér upp viö ísland. Hinsvegar
komu þeir meö nægan ís meö sér í
túrinn. Af þessum sökum varö ég aö
hafa hér kolabirgöir fyrir þessi skip á
einum þremur stööum á landinu,
Seyðisfirði, Patreksfiröi og Hafnarfiröi.
Ég haföi mikla snúninga viö þessa
togara alla, sá um alla fyrirgreiöslu
fyrir þá meö umboösmönnum mínum í
fisktökuhöfnunum.
Einu sinni voru 12 togarar inni, sem
vanhagaöi um eitt eöa annaö. Þaö var
eitthvert sinni, þegar ég var staddur
um borö í fisktökuskipi á Reykja-
víkurhöfn, aö inn á höfnina kom
brezkur togari, sem þurfti einhverrar
viðgeröar. Ég fór á tollbátnum að
togaranum, til að kynna mér hvaö aö
væri. Tollbáturinn keyrði svo hressi-
lega upp aö síöu togarans, aö báturinn
lagöist á hliöina. Eg átti þessa ekki
von, en haföi staðiö tæpt og andvara-
laus bakborösmeginn á bátnum og við
hiö snögga fiögg og halla skutlaðist ég
fyrir borö. Ég synti undir bátinn til aö
lenda ekki á milli hans og skipsins og
var innbyrtur á hitt boröiö. Ég lauk
erindi mínu viö togaramenn og fór
síöan í land en fataskipti haföi ég ekki
fyrr en ég kom suöur til Hafnarfjarðar,
en þar átti ég heima í þennan tíma.
Mér varö þó ekki meint af volkinu, því
ég var sjónum vanur, sem fyrr segir.
Þaö féllu margir í freistni
Brezk-íslenzki fiskkaupasamningur-
inn var endurnýjaöur áplega. Misjafn-
lega þótti mér nú stundum landar
mínir halda á spilunum. I samningun-
um 1944 kom Owen Helleyr, sem alltaf
haföi samið fyrir The Ministry of Food,
ekki hingaö upp sjálfur, heldur kom í
hans staö, maður aö nafni Anderson.
Honum gekk áfallalaust aö semja viö
íslenzku viöskiptanefndina og þaö
höföu náöst samningar um alla vöru-
flokka, nema eftir var aö semja um
síldarmjöl- og lýsi. Samningafundurinn
um þá vöruflokka varö skammur og
olli því einn íslendinganna meö oröa-
lagi, sem Bretinn gat ekki meö nokkru
móti fellt sig viö.
Daginn áður en þessi fundur var
haldinn, haföi Bretinn gert tilboö í
mjöliö og lýsið og þaö tilboð átti aö
ræöa á umræddum samninganefnd-
arfundi. Þegar fundurinn hófst tilkynnti
einn íslenzku nefndarmannanna,
væntanlega fyrir hönd nefndarinnar,
aö tilboöiö væri um helmingi of lágt.
Anderson sagöi mér eftir fundinn aö
hann heföi búizt viö aö þurfa aö
hækka sig eitthvað, en ekki í líkingu
viö þaö sem íslenzka sendinefndin fór
framá.
Hann spurði því, aö hann sagöi,
hverju sætti svo hátt gagntilboð,
hvaöa rök væru fyrir því. Þá gaf
áðurnefndur nefndarmaður honum
þaö svar, sem hann taldi sig ekki geta
unaö viö.
íslendingurinn sagöi:
— „Viö vitum, íslendingar, aö þiö
Bretar getið ekki unniö stríöiö án þess
aö fá lýsi frá okkur.“
Anderson sagöi: — Jæja, er þaö
svona. Við höldum þó áfram stríöinu.
Ef þið viljiö selja, skuliö þaö koma út til
London," og gekk síðan út af fundin-
um. Hann talaöi ekki meira viö nefnd-
ina heldur fór út til Englands meö
þessi erindislok kl. 5 morguninn eftir.
Fékk far meö herflugvél.
íslenzku nefndarmennirnir fengu
einhverja eftirþanka og klukkan 10 um
morguninn hringdi til mín starfsmaöur
nefndarinnar. Hann spurði hvort for-
maöur íslenzku nefndarinnar mætti
koma á skrifstofu mína, og haföi þaö
ekki komið fyrir áöur, og hafa tal af
Anderson. Ég sagði sem satt var aö
Anderson væri farinn til Englands.
Þegar síldarvertíðin hófst kraföist
Landsbankinn þess aö fyrir lægi verö á
síldarmjöli og lýsi áöur en flotinn héldi
til síldveiöanna. Nú varö aö semja úti í
London. Ekki skal ég fullyröa neitt um
þaö, þó ég haldi þaö sjálfur, aö
íslenzku nefndarmennirnir hafi veigrað
sér viö aö fara til Englands vegna
hættunnar sem því var samfara, nema
enginn þeirra fór og sendiherra íslands
í London var faliö aö ganga frá
samningunum. Vitaskuld var þaö and-
stætt venju aö sendiherra væri falið aö
semja uppá sitt eindæmi um svo
stóran hlut íslenzks útflutnings. Eftir
því sem Anderson sagði mér síöar þá
varö samningurinn stórum lakari fyrir
íslendinga en oröið heföi ef samiö
heföi veriö strax í Reykjavík.
Anderson kvaöst hafa verið reiöu-
búinn og haft til þess heimild aö semja
um hærra verö en samiö var um í
London. íslendingar voru þá komnir í
úlfakreppu: síldarvertíö aö hefjast og
engir samningar. Þeir uröu aö nást í
skyndi. Auk þess var sendiherrann í
óhægri aöstööu, hafandi engan sér viö
hliö vanan samningsgerö um sjávaraf-
urðir.
Owen Hellyer sagði mér aö okkar
bestu samningamenn, sem hann
kynntist, hafi veriö þeir Ásgeir Ás-
geirsson síöar forseti og Jón Árnason
hjá Sambandinu. Þeir voru kurteisir og
ýtnir og beittu lagni. Tvo aöra nefnd-
armenn sem mikiö komu viö sögu
þessi ár nafngreindi hann og taldi
alltof bráöláta og ágenga fram úr hófi,
beinlínis fráhrindandi.
Ég gat þess hér fyrr, aö landar mínir
heföu veriö því mótfallnir aö ég væri
ráöinn framkvæmdastjóri viö fisktök-
una og flutningana. Þetta snerist upp í
persónulega óvild, sem ekkert snerti
hagsmuni lands og þjóöar, heldur
einkahagsmuni. Owen Hellyer þekkti
mig af nær tveggja áratuga samstarfi
og taldi sig geta treyst því, aö ég
flæktist ekki í ýms svindlmál, sem
jafnan eru mikiö á döfinni á stríös-
tímum. Þeir eru svo margir, sem reyna
að græöa á stríöi og tækifærin oft
mörg. Þaö var líka svo hjá okkur,
íslendingum, aö viö höföum aöstööu til
aö ná okkur í aukaskilding meö
ýmsum vafasömum viöskiptum viö
hernaöarþjóðirnar. Blómatími allskon-
ar viöskipta undir boröinu rann aö vísu
ekki upp fyrr en Ameríkanarnir komu
meö fulla vasa af peningum, en þetta
byrjaöi strax, þegar Bretar settust hér
aö. Þaö er ekkert launungamál, aö ég
varö mörgum þrándur í götu um slík
viöskipti. Eg var í þeirri aöstööu aö ég
var undir smásjá beggja aöila, íslena-
inga og Breta, og heföi veriö hankaöur
af öörum hvorum aöilanum ef ég heföi
gefiö minnsta höggstaö á mér. Margir
Bretar tortryggöu mig af því aö ég var
íslendingur og margir íslendingar af
því aö ég var ráöinn af Breta. Af þeim
sökum forðaðist ég eins og heitan
eldinn að taka nokkurn þátt í þeim
leik, sem ég vissi bæöi brezka menn
og íslenzka leika Ijóst og leynt. Bretar
voru ekki síður áfjáöir í aö næla sér í
aukapening undir boröinu en íslend-
ingarnir. Mér er sérlega minnisstætt
eitt braskmál, því aö þaö gerðist fyrir
allra augum, og komst í almæli.
Brezkur offiseri, sem átti að sjá um
vínbirgðir fyrir herinn, bjó á Hótel
Borg, hélt einkabílstjóra og átti sér
íslenzka lagskonu. Hann barst mikið á
þessi maður og líkast til fullmikiö,
nema einn daginn komu hermenn
óvænt til aö gera birgðakönnun á
vískíinu.
Þaö voru margir enskir offiserar
jafnan á Borginni og hafa líklega veriö
orönir gáttaöir á lifnaöarháttum félaga
síns og vakið á þeim athygli. Þaö hittist
hvorki betur né verr á fyrir birgöastjór-
ann en þaö, að það voru engar
viskíbirgöir, en samkvæmt bókhaldinu
átti að vera nóg til. Þaö var sagt, og ég
held þaö fyrir satt, aö þaö hafi aö
minnsta kosti einn íslendingur veriö
búinn aö útbúa sérstakan bíl til aö
selja úr viskí fyrir Bretann. Brezki
offiserinn var sendur út og fékk
fjögurra ára fangelsisdóm. Hinir
íslenzku sökunautar hans sluppu.
Annaö dæmi langar mig til aö nefna
hér, af því aö litlu munaöi að þaö yröi
mér sjálfum dýrt. Ég átti aö fá stóran
reikning greiddan fyrir The Ministry of
Food á annarri brezkri skrifstofu hér í
Reykjavík. Mér var vísaö á íslenzka
skrifstofu, þar yröi reikningurinn
greiddur. Þar sem ég taldi mig vita,
hvaö héngi á spýtunni, neitaöi ég aö
fara þangað meö reikninginn, heldur
sendi hann út til London og baö um
fyrirmæli. Það liðu ekki nema nokkrir
dagar, þar til hringt var til mín frá
brezku skrifstofunni, sem ég haföi fyrst
farið til og ég beðinn aö koma meö
reikninginn, hann yröi greiddur þar. Ég
fór ekkert í grafgötur meö þaö, aö
þarna haföi brezki fulltrúinn ætlaö aö
afhenda íslenzka fyrirtækinu reikning
til greiöslu af því aö þaö gat fengiö
kommission af greiðslunni. Fyrirtækiö
haföi ýms viöskipti viö brezku hernað-
aryfirvöldin og fékk af þeim kommiss-
ion og svo átti líklega aö skipta í fjöru,
svo sem oft geröist. Ég held brezki
fulltrúinn hafi verið kallaöur út vegna
þessa, og kom ekki aftur.
Þaö var reynt aö koma á mig höggi
oftar en einu sinni og rægja mig úr
starfinu. Þaö er leiöindasaga og rek ég
hana því stuttlega. Þaö var sérstaklega
nærri mér höggvið í eitt skipti og þar
voru aö verki Breti og íslendingur.
Bretinn skrifaöi ráðuneytinu og sagöi í
bréfinu, aö mér væri ekki treystandi en
hins vegar öörum nafngreindum landa
mínum. Þetta var eftir aö ég var
kominn í þjónustu The Ministry of
Food. Þar eö Owen Hellyer haföi ráöiö
mig, var leitaö álits hans um ásakan-
irnar. Owen gekk í máliö og þaö var
rannsakaö til hlítar og þaö kom í Ijós,
að þaö var enginn fótur fyrir því, sem á
mig var boriö. Brezka ráöuneytið tók
óstinnt upp þetta tiltæki Bretans og
þaö varö honum dýrt. Dýrara en ég
heföi kosið.
Þaö gekk vissulega á ýmsu í viö-
skiptalífinu á stríösárunum. Viö íslend-
ingar vorum aö koma bláfátækir útúr
kreppunni og skjótfenginn gróöi blasti
viö mörgum, ef kænlega var aö fariö.
Þaö varö sumum ofraun. Alltof mörg-
um.