Lesbók Morgunblaðsins - 18.09.1982, Blaðsíða 4

Trausti Jónsson
veöurfræðingur
VEÐUR
Efni þessarar greinar er eig-
inlega bara ein mynd. Myndin
sýnir hitafar í Stykkishólmi allt
frá því að mælingar hófust þar
haustið 1845. Hún sýnir ekki
hitafar einstakra mánaða held-
ur öllu fremur einstakra ára —
og meira en það — líka allra
ára.
Þegar meðalhiti ársins er
reiknaður er lagður saman hiti
mánaðanna tólf, frá janúar til
desember og síðan deilt með 12 í
útkomuna. Einnig má gera þetta
fyrir önnur tólf mánaða tímabil,
t.d. er hægt að reikna meðalhita
ársins apríl 1981 til mars 1982,
það eru tólf mánuðir líka. Mynd-
in sýnir niðurstöðu slíkra út-
reikninga. Fyrst er reiknaður
meðalhiti ársins nóvember 1845
til október 1846, síðan desember
1845 til nóvember 1846, því næst
janúar 1846 til desember 1846 og
þannig koll af kolli. Svona með-
altöl eru gjarnan kölluð keðju-
meðaltöl eða rennandi meðaltöl
og er það orð notað á myndinni.
Við sjáum að fyrsta ártalið sem
birtist á myndinni er 1847. Þar
beint fyrir ofan stendur meðal-
tal tímabilsins febrúar 1846 til
janúar 1847. Ártölin standa sem
sagt þar sem janúarmánuður
ársins kemur inn í meðaltalið.
Línuritið sýnir dali og tinda. Því
hærri sem tindarnir eru, því
hlýrra hefur verið, því dýpri
dalir, því kaldara.
Hitafar síðustu ára
Lítum nú fyrst neðst á línurit-
ið. Þessi hluti sýnir hitafar und-
anfarinna ára eða allt frá 1965
eða svo. Kuldaskeiðið frá 1965
til 1971 kemur þar allvel í ljós.
Meðalhiti í Stykkishólmi allt frá
1845 er um 3,5 stig og hitinn var
undir því öll þessi ár. Síðan
hlýnaði að nýju og hiti var ná-
lægt meðallaginu allt fram til
1979, en þá kólnaði hastarlega
eins og marga rekur minni til.
Fljótt hlýnaði aftur, en 1981 fór
hitinn nærri því eins langt
niður, þó það sjáist raunar ekki
á þessari mynd, þar sem ekki er
enn búið að gefa þessi meðaltöl
opinberlega út. Kuldaköstin
1979 og 1981 eru þau mestu síð-
an um 1920.
Um og eftir miöja
síðustu öld
Lítum nú aftur efst á línurit-
ið. Það byrjar á miklum tindi,
sem er hærri en flestir aðrir.
Þarna hefur sem sagt verið
mjög hlýtt. Tindurinn á einkum
við um árin 1846 og 1947. í annál
4
Millibilsástand
í veðurfari núna
Lítið eitt um hitafar í Stykkishólmi frá 1845—1981
Eins og viö er aö búast, er Island hvítt yfir aö líta á gerfihnattarmynd frá 17. marz 1979, en þaö
ár er kaldast allra ára síöan 1918.
Hér fóru mælingarnar fram: Stykkishólmur 1868, ein elzta mynd Sigfúsar Eymundssonar. Þetta
ár fór hlýnandi eftir hroöalegan kulda áriö áöur og síöan versnaöi aftur áriö eftir.
19. aldar segir m.a. um árferði
þessi ár:
1846: „Eftir nýár hjeldust
snjóþyngsli, er komin voru yfir
allt Noröurland, og var skorpa
sú talin 13 vikur. En meö miöj-
um þorra kom ágæt hláka, er
varaði í 12 daga. Meö einmán-
uði kom þar þá aftur fannfergi,
er hjelst fram á sumar. Vestan-
lands var vetur kallaður góður
frá þorralokum, og um allt Suö-
urland einhver hinn besti, og
var útigangspeningur í góðum
holdum um sumarmál ...
... Vorið var svalt og storma-
samt; brá síöan til rigninga, er
vöruðu fram um sólstöður.
Gerði þá þurrt veður og hag-
stætt um nokkurn tíma og varð
grasspretta í betra lagi yfir alt
land. Með miðjum slætti gekk
aftur í rigningar með kalsa og
varð bág nýting á heyjum
manna, einkum syðra, því að
fæstir náðu þar útheyjum í garð
fyr en eftir höfuðdag ... Haust-
ið var hið ágætasta og oft þíð
jörð norðanlands, svo að rista
mátti torf til 20. nóvember.
Hjeldust úr því hæg frost og
kyrrviðri tij ársloka."
1847: „Ár þetta hófst með
hinum sömu frostleysum og
blíðviðri, er áður hafði gengið,
svo að baldursbrá og sóley
blómguðust syðra á þorra, en
það dó út af aftur við fáa kulda-
daga seint í febrúar. Var þá
frost 10—12 stig á R, sem eigi
komst hærra um veturinn. Eigi
spilti mars heldur um, því að þá
var heldur sumartíð en vetrar
og mundu eigi elstu menn jafn-
góöa tíð um það leyti árs, og
furöaði útlenda menn, er þó
höfðu vanist góðu, mjög á slíku.
Var þá túnvinna og garðyrkja
viða byrjuö með einmánaðar-
komu. I april var veðrátta
nokkru óbliðari. Framan af maí
gengu norðan næðingar og kom
nokkur kyrkingur í gróður
þann, er kominn var. En þegar
lengra leið, gekk tíð til batnaðar
með hlýjum sunnanvindum.
Kigndi þá og töluvert og var
gróður um þann tíma árs vel í
meðallagi. Sumarblíða hjelst
um júní og júlí og voru tún víða
þegar til sláttarins kom, venju
betri. Nyrðra höfðu reyndar
hret um vorið gert meira vart
við sig; var þar þó æskilegur
gróður ...
... en þrjá síðustu mánuðina
var umhleypingasamt og vot-
viðri í meira lagi. Gengu þá
nyrðra gaddhörkur öðru hvoru.“
Eftir þessi hlýindi kólnaði
mikið en ekki var þó beinlínis
kvartað yfir árferðinu. Fyrir
1850 hlýnaði aftur og 1952 voru
aftur öndvegishlýindi. Ekki var
mikið kvartað undan tíðarfarinu
fyrr en 1855, en þá er líka tals-
verður dalur í línuritinu — ekk-
ert mjög ólíkur 1979. Næsti dal-
ur er svo 1859 og 1860 enda mikil
harðindi (veturinn Álftabani og
svokölluð harðafasta). Á Norð-
urlandi var sagt að veturinn
1859 hefði verið sá harðasti síð-
an 1802, ekki ætla ég að dæma
þar um. Það er athyglisvert þeg-
ar litið er á þessa harðinda-
skorpu áratuginn 1860 til 1870,
að hitasveiflur eru mjög miklar
og miklu meiri en venjulegt hef-
ur verið síðustu áratugi. Megin-
kuldaköstin eru fjögur (1859,
1863, 1866 og 1869) og voru
fyrsta og þriðja kastið sérlega
siæm. Síðan komu svona bæri-
leg ár á milli. Sem dæmi um
harðindi 1866 eru hér tveir kafl-
ar úr annál 19. aldar:
„Fyrstu dagana í júlí kom
stórhríð Norðanlands, alsnjóaði
ofan í ár og sjó, fyilti þá Eyja-
fjörð meö hafís að kalla inn að