Lesbók Morgunblaðsins - 20.04.1996, Blaðsíða 3

l-BSBftg
11 (ö] 0 ® 0® 1! E10 ® S tD 11B
Útgefandi: Hf. Árvakur, Reykjavík.
Indriði
G. Þorsteinsson varð sjötugur fyrirtveimur dögum
og af því tilefni skrifar Gunnar Stefánsson bók-
menntafræðingur um skáldið sem hann las ungur
heima á Dalvík og segir síðan af kynnum sínum af
verkum Indriða, allt frá Blástararsögunni til síðari
bóka hans og fullyrðir að fæstir hinna yngri manna
komist með tærnar þar sem Indriði hefur hælana í
list sagnaskáldsins.
Heims-
mynd
norrænnar trúar er hvergi sett fram í heillegri mynd
en í Snorra-Eddu. Þetta verk Snorra hefur haft
mikil áhrif á sögu og menningu Islendinga og ávalit
verið lifandi rit með þjóðinni, segir Pálmi Agnar
Franken kennari, sem skrifar um arfleifð Snorra.
Guðfinna
Halldórsdóttir var eyfirsk kona, ógift og barnlaus
og tilheyrir hinum smáu og gleymdu. Hún flutti til
Akureyrar 1862, varð lausakona þar í sífelldri ónáð
af ótta við að hún yrði baggi á borgurunum. Hún
þijózkaðist samt við; bjó i Fjörunni með móður
Nonna rithöfundar. Sögu þessarar alþýðukonu skrif-
ar Jón Hjaltason sagnfræðingur.
SNORRI HJARTARSON
Þjófadalir
- brot -
Hjarnbreiðan lykur sóllaus svöl og grá
um svartan eyðidalinn, skolug á
steypist í fossum fram um hamraþil
flughátt og dökkt í úfinn löðurhyl,
og yfir grúfa regnský rökkurgrá.
Hér grær ei blað né blóm á fljótsins leið,
það byltist niður urð og leir og snjó,
og jökulhrönnin brotnar löng og breið
við blakkan malarkamb í þungri ró,
með hola dimma hella úr sendnum snjó.
Það hnípir varða bleik sem skoluð bein
við brimgrátt fljótið, vofuföl og ein,
sem vofa manns er varðist einn í neyð
og vökin opnum faðmi í snjónum beið;
svo voveiflega vofuföl og ein.
Hér vefur móðurfaðmi hlíðin há
og hlúir ftjómild lífsins smæstu þjóð
og allt í kring er auðnin köld og grá,
ísköld og járngrá, slungin fölri glóð.
Mín blómahlíð, mitt land, mín litla þjóðl
Snorri Hjartarson fæddist á Hvanneyri 22. apríl 1906 og hefði því orðið niræð-
ur eftir tvo daga. Ljóðið er birt af því tilefni. Snorri er eitt listfengasta skáld
þessarar aldar á Islandi, meistari í túlkun náltúrumynda eins og fram kemur
í Ijóðinu sem hér birtist. Skáldferill Snorra hófst með skáldsögu á norsku,
en síðar gaf hann út fjórar Ijóðabækur og bókmenntaverðlaun Norðurlanda-
ráðs hlaut hann 1981. Snorri lézt 1986.
B
B
Um for-
gangsröðun
etta ljóta orð „forgangs-
röðun“ er nú skyndilega
á allra vörum. Ekki þarf
að ijölyrða um ástæður
þessa, þær þekkja allir.
Framfarirnar í heilbrigð-
isþjónustu virðast hafa
ýtt heiibrigðiskerfinu
fjárhagslega út á yztu nöf. Lausnarorðið er
forgangsröðun. í orðinu felst að leysa megi
vanda heilbrigðiskerfisins með því að raða
verkefnum þess í skipulega forgangsröð. Ég
er sannfærður um að forgangsröðun hefur
engan slíkan töframátt og raunar held ég að
í þessu hugtaki felist varhugaverður hugsun-
arháttur. Mér detta í hug þtjár ástæður til
þess að hafa áhyggjur af forgangsröðun.
I fyrsta lagi virðist það felast í hugmynd-
inni um forgangsröðun að sumir sjúklingar
muni eiga greiðari aðgang að meðferð en
aðrir. Það virðist við fyrstu sýn vera eðlilegt
og skynsamlegt. Þannig sé sjálfsagt að láta
meðferð á lífshættulegum sjúkdómum á borð
við bráða hjartabilun ganga fyrir meðferð á
langvinnum sjúkdómum eins og gigt eða
bakveiki sem kreijast ekki aðgerðar þegar
í stað. Vandinn er hins vegar í því fólginn að
í umræðunni um forgangsröðun er oft gefið
í skyn að þeir sjúklingahópar sem lenda aft-
ast í forgangsröðinni eigi alls enga meðferð
að fá. Þetta viðhorf hefur valdið ótta hjá
almenningi, einkum hjá hópum sem standa
höllum fæti í samfélaginu, svo sem meðai
aldraðra og fatlaðra. Þótt flest rök hnígi að
því að þessi ótti sé að mestu ástæðulaus,
þá er það mikilvægt markmið að haga um-
ræðunni þannig að þegnum samfélagsins
standi ekki ógn af.
Þetta bendir til þess að sjálf raðarhug-
myndin sé villandi. Þessi línulega hugsun
gefur í skyn að aðgengi manna að heilbrigð-
isþjónustunni verði sett upp í eina allshetjar
biðröð. Sumir muni fá toppþjónustu þegar í
stað, aðrir þurfi að bíða mislengi í röðinni
og enn aðrir munu aldrei ná í hús. Fyrir
utan það að gefa algjörlega ranga mynd af
því verkefni sem framkvæma þarf, felur
þessi hugmynd í sér slæmar viðmiðanir fyr-
ir heilbrigðisstefnu yfirleitt. Hún elur á þeirri
ríkjandi hugsun að þau bráðatilfelli sem
liggja vel við tæknilegri heilbrigðisþjónustu
eigi að hafa skilyrðislausan forgang miðað
við bæði heilsuvernd og heilbrigðisþjónustu
við þá sem þarfnast einkum umönnunar og
endurhæfingar. Þetta er bæði óskynsamlegt
ogóréttlátt.
í öðru lagi kann forgangsraðarhugsunin
að beina sjónum okkar frá vandamálum sem
brýnast er að leysa, en þar á ég við með-
ferð íjármuna í heilbrigðiskerfinu og skipu-
lag heilbrigðisþjónustunnar. Mér finnst það
út af fyrir sig athyglisvert að þeir sömu
læknar og hafa barizt hatrammlega gegn
breyttu skipulagi heilbrigðisþjónustu - svo
sem til að efla heilsugæzluna en draga úr
þjónustu sérfræðinga - ganga fúslega í lið
með stjórnvöldum þegar ræða skal forgangs-
röðun. Þessi afstaða virðist benda til þess
að læknar vilji frekar styðja aðgerðir sem
kunna að bitna á sjúklingum heldur en skipu-
lagsbreytingar sem kynnu að hrófla við for-
réttindum þeirra sjálfra. Sé gengið út frá
þeirri forsendu að hlutverk heilbrigðisþjón-
ustu sé að efla heilbrigði og betjast gegn
sjúkdómum, fer vart á milli mála að leita
verði allra leiða til þess að endurskipuleggja
heilbrigðiskerfið og hagræða í rekstri þess
áður en farið er að neita lasburða fólki um
heilbrigðisþjónustu. Þetta felur það í sér að
ekki má ganga útfrá því að spilin séu rétt
gefin áður en farið er að forgangsraða. Ef
vitlaust er gefið er upphafsstaðan röng og
því verður að huga að möguleikum þess að
stokka kerfið upp áður en settar eru fram
tillögur um hvaða sjúkdómstilvik eigi að
hafa forgang.
í þriðja lagi kann umræða um forgangs-
röðun í heilbrigðiskerftnu að beina sjónum
okkar frá meðferð opinbers fjár á öðrum
sviðum þjóðlífsins. í þessu ljósi er það athygl-
isvert að sá stjórnmálaflokkur sem hæst
hefur látið um sóun almannafjár í landbúnað-
inn hafí einbeitt sér að atlögum að heilbrigð-
iskerfinu þegar á reyndi. Aður en gengið
er lengra í niðurskurði í heilbrigðiskerfínu
eða forgangsröðun innan þess verða stjórn-
málamenn að gera það upp við sig hvort
þeir ætla - svo dæmi séu tekin - að láta
sérhagsmuni bænda og útvegsmanna ganga
fyrir hagsmunum almennings. Það er óverj-
andi að draga úr gæðum heilbrigðisþjónustu
- sem ótvírætt þjónar almannahag - meðan
sóun almannafjár í þágu þröngra pólitískra
sérhagsmuna viðgengst á öðrum sviðum
samfélagsins.
Því er oft haldið fram að þjóðin geti ekki
leyft sér að eyða stærra hlutfalli útgjalda
sinna til heilbrigðisþjónustu. Ljóst er að
ákveðið verðmætamat liggur þessari afstöðu
til grundvallar. Það stendur hvergi skrifað
í skýin hversu hátt þetta hlutfall á að vera
og þjóðin - valdhaftnn í lýðræðisríki - hefur
aldrei verið spurð að því eða gert það upp
við sig. Þó eru ýmsar vísbendingar um að
þjóðin sé reiðubúin að halda uppi öflugu
heilbrigðiskerfi. Einn vandinn er hins vegar
sá að stjórnarhættir í þessu landi koma skipu-
lega í veg fyrir að lýðræði nái fram að ganga.
Stór hluti þingmanna stundar skammsýna
fyrirgreiðslupólitík sem gerir það að verkum
að fíármunum er oft sóað í verkefni sem
nýtast illa fyrir þjóðarheildina. Þetta á bæði
við um það fjármagn sem fer til annarra
málaflokka en heilbrigðisþjónustu og um
uppbyggingu heilbrigðisþjónustunnar sjálfr-
ar, þar sem margar óskynsamlegar ákvarðan-
ir hafa verið teknar.
Hér verður líka að hafa í huga að fjár-
magn til ýmissa annarra málaflokka en heil-
brigðisþjónustu geta eflt heilbrigði og dregið
úr sjúkdómum meðal landsmanna. Öflugt
atvinnulíf, öruggar samgöngur og gott
menntakerfi geta til dæmis hvert um sig
skapað skilyrði fyrir heilsuvernd með því að
draga úr atvinnuleysi, minnka slysatíðni og
upplýsa þegnana. Þetta sýnir hve erfitt getur
verið að eyrnamerkja sérstaklega þá fjár-
muni sem nýtast til heilbrigðismála. Einn
mikilvægasti þáttur heilbrigðisstefnu eru for-
varnir og þær verða ekki skipulagðar af skyn-
semi nema heildstætt rnið sé tekið af sem
flestum þáttum samfélagsins. í ljósi þessa
má segja að hæpinn ávinningur gæti orðið
af því fyrir heilbrigði þjóðarinnar ef framlög
til heilbrigðismála væru aukin á kostnað
menntamála, svo dæmi sé tekið, því fólk er
færara um að taka ábyrgð á eigin heilsu
eftir því sem það er betur menntað.
í ljósi þessara atriða legg ég til að í þeirri
umræðu sem nauðsynlegt er að fari fram
um úrbætur á vanda heilbrigðisþjónustunnar
verði fremur talað um heilbrigðisstefnu en
forgangsröðun. Og þetta er ekki bara spurn-
ing um orðalag og hugsunarhátt, því takist
okkur að móta skynsamlega heilbrigðisstefnu
getum við komizt hjá mörgum þeint óheilla-
vænlegu ákvörðunum sem forgangsröðun
fæh t ser. VILHJÁLMUR ÁRNASON
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 20. APRÍL 1996 3