Lesbók Morgunblaðsins - 20.04.1996, Blaðsíða 2

DRÁP Ýmis. Teikning: Ómar Stefánsson.
Sköpun manna er lýst þannig að eitt sinn
er Burssynir gengu með sjó fram fundu þeir
tvö tré rekin á ströndinni: Gaf inn fyrsti önd
ok líf, annarr vit ok hræring, þriði ásjónu,
mál ok heyrn ok sjón. Þau nefndust Askur
og Embla og frá þeim eru menn komnir.
LlFANDI JÖRÐ
í formála sínum að Eddu (prologus) útskýr-
ir Snorri uppruna heiðninnar og setur fram
skemmtilega tilgátu um þær hugmyndir fom-
manna að jörðin væri lifandi vera. Hann
nefnir einkum þijár ástæður:
Þat hugsuðu þeir ok undruðust, hví þat
myndi gegna, er jörðin ok dýrin ok fuglarnir
höfðu saman eðli í ýmsum hlutum ok þó ólík
at hætti. Þat var eitt eðli, atjörðin vargrafin
í hám fjalltindum ok spratt þar vatn upp,
ok þurfti þar eigi lengra at grafa tii vatns en
í djúpum dölum. Svá er ok dýr ok fugiar,
a t jafnlangt er til blóðs í höfði ok fótum.
Önnur náttúra er sú jarðar, at á hverju ári
vex á jörðunni gras ok blóm, ok á sama ári
fellr þat allt ok fölnar, svá ok dýr ok fuglar,
at vex hár ok fjaðrar ok fellr af á hverju
ári. Þat er hin þriðja náttúra jarðar, þá er
hon opnuð ok grafin, þá grær gras á þeiri
moldu, er efst er á jörðunni. Björg og steina
þýddu þeir móti tönnum ok beinum kvik-
enda. Af þessu skilðu þeir svá, at jörðin
væri kvik ok hefði líf með nokkrum hætti [...]
Þessi tilgáta verður að teljast nokkuð rök-
rétt og erfitt að hafna henni, enda finnast
samsvaranir sem styðja þessa kenningu Snor-
ra í goðsögum annarra trúarbragða — m.a.
frá Persíu og Indlandi.
Heimildir Snorra Og
Túlkanir Fræðimanna
Við mat á áreiðanleika Gylfaginningar sem
heimildar um sagnaheim norrænnar heiðni
ber margt að varast. Snorri hefur að öllum
líkindum bætt sínum eigin túlkunum og hug-
myndum inn í sjálfan textann þar sem hann
skorti heimildir, enda er bókin rituð röskum
20_0 árum eftir að ásatrú var formlega aflögð
á íslandi. Rétt er í þessu sambandi að hafa
í huga að heiðin trú var ávallt lifandi meðal
fólksins: Engin trúarrit voru til og því barst
vitneskjan munnlega frá manni til manns.
Með tímanum hafa því ýmsar goðsögur glat-
ast eða breyst í munnlegum meðförum
manna.
Til að fá fram sem heillegasta mynd af
sagnaheimi heiðninnar hafa fræðimenn rann-
sakað og borið saman heimildir þar sem því
verður við komið. Oft er þó erfitt um vik því
þær eru fáar og jafnvel sundurleitar. Stund-
um er þá gripið til þess ráðs að áiykta út frá
efninu þar sem heimiidir skortir en um leið
er alltaf viss hætta á oftúlkunum:
59. Sköpunheimsins. Löngu áður
en himinn ogjörð urðu til, var tómt rúm, sem
kallað var Ginnungagap. Þar var lengst í
norðri heimur myrkurs og kulda, sem hét
Niflheimur (þ. e. Þokuheimur). Þaðan komu
ár þær, er hétu Elivogar [...] Úr Elivogum
mynduðust mörg íslög hvert yfir öðru og
fylltu allan norðurhluta Ginnungagaps.
Þannig kemst Ólafur Briem að orði í bók
sinni Norræn goðafræði. Þessi stutta klausa
veldur nokkrum heilabrotum því að í Gylfa-
ginningu er hvergi minnst á það berum orðum
að Élivágar eigi upptök sín í Niflheimi. Við
nánari athugun verður ekki betur séð en að
þetta sjónarmið sé einnig að finna í öðrum
seinni tíma ritum tengdum norrænni goða-
fræði: / Niflheimi miðjum er brunnur sá er
Hvergelmir heitir. Þegar árnar Elivogar, sem
frá honum streyma til suðurs, [...] (sbr. Goð
og hetjur í heiðnum sið.)
Við lestur Gylfaginningar er mikilvægt að
hafa í huga að sagan sem slík er að öllum
líkindum hugarsmíð Snorra: Hann dregur
saman þann fróðleik sem hann býr yfir varð-
andi tiltekið efni og fléttar það síðan á listileg-
an hátt inn í ákveðna rammafrásögn. Hann
hefur að langmestu leyti stuðst við Völuspá,
Vafþrúðnismál og Grímnismál, en tilfærir
einnig vísubrot úr öðrum Eddukvæðum, frá-
sögninni til stuðnings. Stíifræðileg umgjörð
Gylfaginningar er vel þekkt í bókmenntasög-
unni — spurningakeppni og leikur með sjón-
hverfingar var vinsælt form í mörgum latínu-
bókmenntum. Fýrirmynd Snorra að Gylfag-
inningu gæti því sem best verið fenginn úr
kennslubókum þeirrar tíðar svo sem Elucidar-
ius og Viðræðum Gregoríusar.
En hvað segir í Gylfaginningu um Éli-
voga? Það er einmitt hér sem vert er að
staldra aðeins við og líta örlítið nánar á skrif
Snorra:
Ár þær, er kallaðar eru Élivágar, þá er
þær váru svá langt komnar frá uppsprettum,
at eitrkvika sú, er þar fylgði, harðnaði svá
sem sindr þat, er renn ór eldinum, þá varð
þat íss. Ok þá er sá íss gaf staðar ok rann
eigi, þá hélði yfir þannig, en úr þat, er af
stóð eitrinu, fraus at hrími, ok jók hrímit
hvert yfir annat allt í Ginnungagap.
Af lýsingunni verður vart annað ráðið en
að Élivágar séu fljót enda hallast flestir fræði-
menn að þessari skoðun Snorra. Það er hins
vegar athyglisvert að þær rituðu heimildir
sem hann virðist styðjast við, Vafþrúðnismál
og Hymiskviða (orðið Élivágar kemur ekki
fyrir í öðrum Eddukvæðum!), nefna aldrei
berum orðum að hér sé um að ræða fljót —
þó vissulega megi skilja það þannig:
Vafþrúðnismál:
31. Ór Élivágum
stukku eitrdropar,
svá óx, unz ór varð jötunn;
þar eru órar ættir
komnar allar saman;
því er þat allt til atalt.
Hymiskviða:
5. Býr fyr austan
Élivága
hundvíss Hymir
at himins enda;
á minn faðir
móðugr ketil,
rúmbrugðinn hver,
rastar djúpan.
Það verður því að gera ráð fyrir því að
annaðhvort hafi Snorri haft aðgang að öðrum
heimildum, sem í dag eru glataðar, eða að
hér sé um að ræða persónulega ályktun hans
og stílfærslu út frá óljósri sögn. Gæti hugs-
ast að Élivágar séu dæmi um brenglaðan
hluta goðsagnar eða rangtúlkun Snorra?
Voru Élivogar fljót eða gegndu þeir öðru
hlutverki í sagnaheimi heiðninnar?
Brunnurinn Hvergelmir stendur í miðjum
Niflheimi (sbr. Gylfaginningu) og Snorri telur
upp einar ellefu ár sem þaðan falla. í Grímnis-
málum eru öll vötn talin eiga sér upptök í
Hvergelmi:
26. Eikþymir heitir hjörtr,
er stendr höllu á
ok bítr af læraðs limum;-
en af hans hornum
drýpr í Hvergelmi,
þaðan eigu vötn oll vega
í næstu þremur erindum Grímnismála er
svo nafngreint 41 fljót (þar með taldar þær
ellefu ár sem Snorri tilgreinir í Gylfaginn-
ingu). Athygli vekur að þar eru Élivágar
hvergi nefndir á nafn. Það verður að teljast
ákaflega ólíklegt að í allri þeirri upptalningu
fljóta sem koma úr Hvergelmi sé ekki minnst
á Élivága ef þeir eiga þar upptök sín. í bók
sinni Hugtök og heiti í norrænni goðafræði
bendir Rudolf Siemek á að hugsanlega sé
orðið Élivágar samnefni þeirra ellefu fljóta
sem Snorri telur upp í Gylfaginningu og að
Éli- sé þá einhvers konar afieiðsla af töluorð-
inu ellefu. Sú tilgáta er nokkuð vafasöm því
Élivágar eru nefndir í Vafþrúðnismálum og
Hymiskviðu án nokkurrar tengingar við ell-
efu fljót. Bæði þessi kvæði eru eldri en Snor-
ra-Edda, — Vafþrúðnismál frá fyrrihluta 10.
aldar og Hymiskviða frá síðari hluta 11. ald-
ar.
Frumhaf Þar Sem
ÖldurMynda Él
E.F. Halvorsen kom fram með þá tilgátu
að hugsanlega geti nafn Élivága verið
samsétt af orðunum él og vágar. Orðið él var
í fornu máli ritað él og merkti vindhviða.
Vágur (ft. vágar) merkti í fornu máli sjór
eða haf, sbr. Alvíssmál:
24, Sær heitir með mönnum,
en sílægja með goðum,
kalla vág vanir,
álheim jötnar,
alfar lagastaf,
kalla dvergar djúpan mar.
Með hliðsjón af þessu eru Élivágar ekki
fljót heldur sjór! — eins konar frumhaf við
upphaf sköpunarinnar. Eftirfarandi
málsgreinar úr Gylfaginningu verða því
auðskildar:
Ginnungagap, þat er vissi til norðrætlar,
fylltist með þunga ok höfugleik íss ok hríms
ok inn í frá úr ok gustr, en inn syðri hlutr
Ginnungagaps léttist móti gneistum ok síum
þeim, erflugu úr Múspellsheimi. [...] Svá sem
kalt stóð af Niflheimi ok allir hlutir grimmir,
svá var allt þat, er vissi námunda Múspelli,
heitt ok Ijóst, en Ginnungagap var svá hlætt
sem loft vindlaust.
Hér er því lýst þegar Ginnungagap fylitist
af sjó, sem fraus vegna kuldans er þar ríkti
og barst inn frá Niflheimi. Yfir frosnu
frumhafinu, Élivogum, geysuðu látlausar
stórhríðir og illviðri. En smám saman hlýnaði
vegna hitans sem streymdi inn frá Múspelli
(neistar og heitir lækir). Fyrst létti ísnum
af syðsta hluta Ginnungagaps enda næst
hitanum. Eftir því sem hlýnaði og ísinn
bráðnaði lægði vindinn og loks lygndi alveg.
í þessu hlýja frumhafi kviknaði fyrsta lífið —
jötunninn Ýmir.
Tilgangur Goðsagna
Vegna skrifa Snorra Sturlusonar geta
íslendingar gert sér nokkuð heillega mynd
af heiðnum trúarbrögðum forfeðranna. Samt
sem áður vantar mikið upp á að sú mynd
sé skýr og vegna skorts á heimildum hafa
fræðimenn stundum orðið að fylla upp í eyður.
Vera má að misskilnings gæti í túlkun á
gömlum heimildum, en hvernig getum við
vitað hvort sá skilningur sem við höfum,
byggður á skilningi manns sem lést fyrir
rúmum 700 árum, sé réttur? Við þessu er
ekkert svar, en það kemur samt ekki í veg
fyrir að við fáum í dag notið þess sem Snorri
skrifaði.
Goðsagnir eru hluti af þeim bókmennta-
arfi og þeirri sögu sem gerir íslendinga að
þjóð. í goðsögum er fólginn skilningur
forfeðranna á lífinu og tilverunni en um leið
spegla þær þann jarðveg og umhverfi sem
þær eru sprottnar úr. Þegar öllu er á botninn
hvolft er tilgangur goðsagna að marka
mönnum stað í sköpunarverkinu. í huga hins
trúaða er tími þeirra hér og nú og alltaf, þvl
þær svara spurningum um uppruna heimsins
og þeirra fyrirbæra sem stýra lífi manna.
Höfundur er kennari.
Höyer í
Hveradölum
Húsin sem sjást á myndinni stóðu
nánast á sama stað og Skíðaskál-
inn í Hveradölum. Þau koma
ugglaust ekki mörgum kunnug-
lega fyrir sjónir, enda stóðu þau ekki lengi.
Þau voru byggð 1927 og fyrir því stóð
danskur garðyrkumaður, Höyer að nafni.
Hann kom hingað vegna þeirra möguleika
sem hann taldi jarðhitann hafa og settist
að ásamt konu sinni í Hveradölum. Þar
byggði hann íbúðarhús, sem er lengst til
hægri, og tvö gróðurhús þar við hliðina.
Annað hús, lengra til vinstri, hefur hann
síðan byggt. Afurðir sínar flutti Höyer til
Reykjavíkur og seldi þær á Lækjartorgi.
Jafnframt ráku þau hjónin greiðasölu og
varð þar þá viðkomustaður áætlunarbíla.
Búskapurinn í Hveradölum stóð aðeins
til ársins 1934; þá flutti Höyer suður á
Reykjanes og bjó þar í 3-4 ár og víðar.
Skúli Helgason fræðimaður hefur verið
að safna saman þeim brotum sem_ tiltæk
eru um veru og búskap Höyers á íslandi.
Er þeirri ósk hans komið á framfæri hér,
að þeir sem luma á myndum eða öðru sem
tengist sögu Höyers, hafi samband við Skúla
I síma 551 1546.
GS.
2