Alþýðublaðið - 16.03.1988, Blaðsíða 5

Miövikudagur 16. mars 1988
5
ÁTÖKUM TEKJUSKIPTINGU
UMRÆÐA
Birgir Árnason,
hagfræðingur skrifar.
„/raun má líta á að kröfur verkafólks nú séu tilraun til að rétta
hlut þess gagnvart þeim sem ekki lúta lengur kjarasamningum.
Það er að sama skapi augljóst hvernig fiskverð ræður kjörum
sjómanna. Sjómenn eru á hiut þannig að laun þeirra ráðst af því
hversu mikið fœst fyrir aflann. Það sama má auðvitað með
nokkrum sanni segja um tekjurútgerðarinnar en þó er sá munur á
að útgerð og vinnsla eru í flestum tilvikum reknar af sama aðila, “
segir Birgir Árnason ígrein sinni.
Um þessar mundir eiga sér staö
veruleg átök um skiptingu þjóðar-
tekna. Helstu vióburðir á sviði efna-
hagsmála á undanförnum vikum —
kjarasamningar, gengislækkun krón-
unnar, ákvörðun fiskverðs — tengjast
þessum átökum beint eða óbeint.
Ágreiningur um efnahagsmál snýst
fyrst og fremst um tekjuskiptingu.
Þessi ágreiningur er nú kominn á það
stig að verkfall er hafið á einum stað
þegar þetta er skrifað og stefnir í fleiri
á næstunni. Það kemur ekki á óvart
að einmitt nú skuli skerast í odda. Is-
lendingar hafa búið við óvenjulegt
góðæri undanfarin þrjú ár og hafa allir
notið góðs af því þótt i mismiklum
mæli hafi verið. Nú eru hins vegar
horfur á þvi að þjóðartekjur aukist
ekki á þessu ári þannig að átök um
tekjuskiptingu snúast að þessu sinni
um það að skipta jafnstórri köku og
verið hefur en með öðrum hætti en
áður. í þeim átökum vill að sjálfsögðu
enginn láta sinn hlut.
Kjarasamningar og fiskverð
Það liggur í augum uppi með hvaða
hætti kjarasamningar hafa áhrif á
skiptingu þjóðartekna. í fyrsta lagi
ráða þeir miklu um skiptingu tekna
milli launafólks annars vegar og fyrir-
tækja hins vegar. í öðru lagi hafa
kjarasamningar mikil áhrif á tekju-
dreifingu meðal launafólks. Því er þó
ekki að neita að launakjör virðast ráð-
ast í vaxandi mæli utan formlegra
kjarasamninga. í raun má lita svo á að
kröfur verkafólks nú séu tilraun til að
rétta hlut þess gagnvart þeim sem
ekki lúta lengur kjarasamningum. Það
er að sama skapi augljóst hvernig
fiskverð ræður kjörum sjómanna. Sjó-
menn eru á hlut þannig að laun þeirra
ráðast af þvi hversu mikið fæst fyrir
aflann. Það sama má auóvitað með
nokkrum sanni segja um tekjur út-
gerðarinnar en þó er sá munur á að
útgerð og vinnsla eru í flestum tilvik-
um reknar af sama aðila. Hvað fyrir-
tækin varðar felur því breyting á fisk-
verði fyrst og fremst I sér tilflutning á
peningum úr einum vasa í annan.
Gengisskráning
og tekjuskipting
Áhrif gengisskráningar krónunnar á
tekjuskiptingu í landinu verða með
óbeinni hætti en áhrif kjarasamninga
og fiskverðs. Gengi krónunnar er ekk-
ert annað en verð á erlendum gjald-
eyri. Það eru því þeir sem afla gjald-
eyris sem hafa hag af því að gengi
krónunnar sé lágt — það er að segja
að erlendur gjaldeyrir sé dýr — og
það eru þeir sem eyða gjaldeyri sem
hafa hag af því að gengiö sé hátt. Hér
rekast margs konar hagsmunir á: í
fyrsta lagi hagmunir útflutnings- og
samkeppnisgreina annars vegar og
hins vegar greina sem byggja á inn-
flutningi. i öðru lagi hagsmunir lands-
byggðar og höfuðborgarsvæðis. í
þriðja lagi hagsmunir ólíkra hópa
launafólks. Þannig er Ijóst að útflutn-
ingsfyrirtæki geta borgað þeim mun
hærri laun sem gengið er lægra. Aðrir
hópar launafólks njóta hins vegar hás
gengis einkum í lágu verði innflutn-
ings. Það er athyglisvert að þann tíma
sem fastgengisstefnan svonefnda hef-
ur verið við lýði hefur ágreiningur af
tvennu tagi ágerst í landinu. í einn
stað ágreiningur milli landsbyggðar
og höfuðborgarsvæðis og í annan
stað ágreiningur milii ýmissa hópa
launafólks. Hér er þó ekki gengis-
stefnunni um að kenna heldur því að á
sama tima og genginu var haldið
föstu fóru almennar verðhækkanir hér
innanlands langt fram úr því sem
gerðist i helstu viðskiptalöndum.
Fastgengisstefna
eða frjálst gengi
Samningar um kaup og kjör og
gengisskráning hafa auðvitað áhrif á
fleira en tekjuskiptingu. Þannig var
víxlgangur launahækkana og gengis-
lækkana til skammst tíma orsök mik-
illar verðbólgu hér á landi. Af þessum
sökum hefur því löngum verið haldið
fram að fast gengi krónunnar væri for-
senda stöðugleika i verðlagsmálum.
Þetta er sú hugsun sem býr að baki
tillögum sem nú eru á döfinni um að
binda gengi krónunnar fast við ein-
hverja tiltekna körfu erlendra mynta.
Það má vissulega til sanns vegar færa
að verðhækkanir verða minni ef geng-
inu er haldið föstu en sé það lækkað
með reglulegu millibili. Jafnljóst er að
genginu verður ekki haldið föstu til
lengdar nema verðlag sé sæmilega
stöðugt. Þetta tvennt — fast gengi og
stöðugt verðlag — getur því haldist í
hendur en bresti annað er víst að fyrr
eða seinna brestur hitt lika. í raun
bendir reynsla síðustu tveggja ára af
fastgengisstefnu samfara mikilli verð-
bólgu — einkum áhrif hennar á út-
flutningsgreinar og þar með lands-
byggðina i heild - til þess að vert sé
aö huga að kostum og göllum frjálsrar
gengisskráningar krónunnar, það er
að segja að gengi hennar á hverjum
tíma ráðist af framboði og eftirspurn
eftir gjaldeyri. Auðvitað yrði að fara
hægt I sakirnar i þessum efnum til að
stofna ekki almennum stöðugleika i
voða. Það má hins vegar ætla að frjáls
gengisskráning krónunnar gæti reynst
því folki sem býr á landsbyggöinni
ekki síðri nokkurri byggðastefnu sem
samkomulag getur tekist um i ríkis-
stjórn og á Alþingi.
Hjöðnun verðbólgu
En hvað sem líður föstu eða frjálsu
gengi er það sem fyrr verðbólga hér
innanlands sem veldur vandræðum.
Stefnan í gengismálum geturekki
gegnt nema aukahlutverki i baráttunni
við hana. Forsenda hjöðnunar verð-
bólgu til frambúðar er jafnvægi milli
þjóðarútgjalda og þjóðartekna. Fyrir
löngu varð Ijóst að rót verðbólgu er að
finna í átökum um tekjuskiptingu þar
sem enginn vill láta sinn hlut á hverju
sem dynur. Það er vissulega i verka-
hring stjórnvalda að stuðla að hjöðn-
un verðbólgu en miklu fleiri eiga hlut
að máli, einstaklingar, félög og fyrir-
tæki. Það brýtur í bága við almenna
siðferðiskennd að jafnt sé látið yfir
alla ganga þegar á móti blæs óháð því
hvernig menn eru i stakk búnir til að
mæta áföllum. Verðbólga er ekki síður
siðferðilegt vandamál en efnahags-
legt.
ERLENDAR BÆKUR
Economics in Per-
spective by John K.
Galbraith, Hamish
Hamilton, £ 14,95
í bók þessari ræðir John
K. Galbraith hagfræðileg við-
horf og kenningar allt aftur
úr fornöld til þessa dags. í
ritdómi í Economist 29. nóv-
ember 1987 sagði: „Sá er
hinn ekki ómarkverði boð-
skapur bókarinnar, að hag-
fræðilegar kenningar spretti
ekki upp úr andlegum hrær-
ingum, heldur séu þær af-
sprengi félagslegra og sögu-
legra kringumstæðna. Af
þeim sökum er rétttrúnaöur
klassískrar markaðshyggju
aftur kominn i tisku. Og kveö-
ur Galbraith hagsmuni há-
skólastofnana valda því (eink-
um í Bandarikjunum, þar sem
þær búa að fjárgjöfum stór-
fyrirtækja), og hitt, að hann
er málsvörn fyrir misbeitingu
valds af hálfu stórfyrirtækja.
Galsbraith spáir þvi, aö veru-
Out of the Wilderness
by Tony Benn, 592 pp,
Hutchinson, £ 14,95.
Einn fyrrverandi ráðherra
Verkamannaflokksins, Tony
Benn, hefur birt kafla úr dag-
bókum sínum 1963-1967. í rit-
dómi í Economist 31. október
1987 sagði: „Ef (Tony Benn)
leikinn muni smám saman
segja til sln... Það hefur alltaf
verið rétt hjá Galbraith, að
hagfræði samtíðarinnar búi
hefði fallið frá 1960 eöa verið
óötull málafylgjumaóur,
hefðu (breytingar) á lögum
um aðalsmenn ekki náð fram
að ganga fyrr en slðar, svo að
Home lávarður hefði ekki orð-
ið forsætisráðherra. Né hefði
þjóðaratkvæðagreiðsla farið
fram um aðild Bretlands að
Efnahagsbandalagi Evrópu
ekki yfir neinum markverðum
hugmyndum, sem ekki verði
settar fram i mæltu máli.“
H.J.
ellegar um sjálfsstjórn til
handa Skotlandi og Wales.
(Nálega einn sins liðs knúði
Tony Benn Verkamannaflokk-
inn til að láta þá atkvæða-
greiðslu fara fram). Né hefði .
Verkamannaflokkurinn heldur
færst eins hrapalega til
vinstri á áttunda áratugnum
og á varð raun.“ H.J.
HAGFRÆÐIN
FYRR UG NÚ
HORFT UM ÖXL