Lesbók Morgunblaðsins - 18.08.2001, Blaðsíða 8

8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 18. ÁGÚST 2001
SUMARRÓMANTÍK
E F T I R Ú L F H I L D I D A G S D Ó T T U R
„Því ekki má gleyma að sögur hennar hafa allar á
að skipa eftirminnilegum kvenhetjum í aðalhlutverki,
kvenhetjum sem á einn eða annan hátt brjóta gegn
fastskorðuðum hegðunarreglum samfélagsins
– og með því að tefla fram slíkum kvenhetjum
kemur Austen einnig á framfæri gagnrýni á
viðteknar hugmyndir þessa tíma um konur sem
hugsunarlausar, ósjálfstæðar og óæðri verur.“
Þ
EGAR Bridget Jones hittir Mark
Darcy í nýársdagskalkúnahlað-
borði hefur hann dregið sig út
úr partýinu og gaumgæfir bóka-
skápa og Bridget finnst „hálf-
fáránlegt að heita herra Darcy
og standa svo einn með snobb-
svip í boði“. Það er ekki fyrr en í
október, undir lok bókarinnar – sem spannar
ár – sem minnst er á sjónvarpsþáttaröðina
Hroka og hleypidóma, þar sem aðalkarlhetjan
heitir einnig Darcy. Þó er þessi persóna þátt-
anna – sem byggðir eru á 19. aldar skáldsögu
Jane Austen – hvergi útskýrð frekar: það er
greinilega hægt að gera ráð fyrir að lesendur
þekki söguna nægilega vel til að kveikja á vís-
uninni: persóna Mark Darcy er algerlega mót-
uð eftir persónu Austen, og ástarævintýri
þeirra, og sjálf skáldsagan, Dagbók Bridget
Jones, fylgir línum þessarar frægustu skáld-
sögu Austen.
Á undanförnum áratug hafa 5 af 6 skáldsög-
um Austen verið kvikmyndaðar eða færðar
upp í sjónvarpsþætti, og samhliða voru skáld-
sögurnar endurútgefnar með tilheyrandi kvik-
myndakápum – íslenska kiljuútgáfan af þýð-
ingu Silju Aðalsteinsdóttur á Hroka og
hleypidómum skartaði til dæmis aðalleikurum
nefndra sjónvarpsþátta, Jennifer Ehle og
blautbolsmanninum Colin Firth. Enn á ný tók
ég fram skáldsögur Austen og velti fyrir mér
hvað það væri við hennar skrif sem hefði
svona eilíft aðdráttarafl.
I
Æviágrip Jane Austen:
(ástin, hver er hún eiginlega?)
Jane Austen fæddist 16. desember árið
1775 og lést 18. júlí 1817, 41 árs, úr taugasjúk-
dómi. Það þarf ekki sagnfræðing til að sjá að
Austen var uppi á miklum róstutímum, tímum
frönsku byltingarinnar og upphafs heims-
valdastefnu Englendinga: þó sjást ekki mikil
merki þessa í skáldsögum hennar, allavega
ekki á yfirborðinu. Hún var prestdóttir – ein
af 8 systkinum – og taldist því til millistéttar,
eða lágaðals, en sú stétt var á tímum Austen
óðum að styrkja stöðu sína innan hins þrönga
stéttasamfélags Englands, og þess sjást víða
greinileg merki í skáldsögum Austen. En
þrátt fyrir að þessari millistétt yxi fiskur um
hrygg hvað varðaði fjárhag og pólitísk völd,
þá var skáldkonan sjálf illa efnum búin, að
hluta til vegna bágs fjárhags foreldranna og
að hluta til vegna þess að hún neitaði að
ganga í hjónaband, sem var á þeim tíma eina
viðurkennda leiðin fyrir konu til að öðlast
stöðu og eitthvað sem líktist fjárhagslegu
sjálfstæði. Því var Austen alltaf upp á fjöl-
skyldu sína komin, aðallega þó bræður sína,
sem notuðu hana sem ráðskonu og barnapíu í
skiptum fyrir húsaskjól. Einn bræðranna
kvæntist sérlega vel – upp fyrir sig, en hann
var tekinn í fóstur af örlítið æðra fólki – og
það var hann sem að lokum sá Jane, systur
hennar Cassöndru og móður þeirra, fyrir end-
anlegu athvarfi, litlum kofa eða smáhýsi,
Chawton Cottage í Godmersham. Það er úr
þeim kofa sem goðsögnin um Austen kemur,
goðsögnin um skemmtilegu og elegant frænk-
una sem skrifaði, sjálfri sér og öðrum til
skemmtunar og yndisauka – og helst í felum.
Sagan segir að þar sem hún deildi svefn-
herbergi með systur sinni hafi hún ekki haft
aðra aðstöðu til skrifta en dagstofuna, og þar
hafi hún setið við skriftir á morgnana, eða
þangað til sá tími dagsins hófst er gesti gat
farið að bera að garði. Önnur útgáfa sögunnar
hermir að hún hafi skrifað alveg þangað til
gestina dreif að, og hafi notað marr í hurð
sem aðvörunarbjöllu: að þær mæðgur hafi
passað upp á það að hjarirnar væru aldrei
smurðar. Í dag geta gestir í Chawton Cottage
að sögn enn lagt við hlustir eftir þessu marri.
Lengi vel var álitið að skáldkonan hefði bein-
línis setið við skriftir á meðan kaffibollasam-
ræður stóðu yfir í dagstofunni og hefði svo
jafnóðum falið skrif sín af hógværð undir
þerriblöðum. Eða kannski ekki hógværð:
þessari sögu fylgir sú hugmynd að þaðan hafi
skáldkonunni komið einmitt sjálf gæði verk-
anna: hversu raunsönn þau eru, og hversu ná-
kvæm endurspeglun á daglegu lífi á ofan-
verðri 19. öld, hefðum og siðum, máli og
talsmáta, framkomu og klæðnaði. Og ef svo
var hefur hún sannlega haft aðra ástæðu en
hógværð til að fela skrifin.
Hvernig svo sem sagan er sögð þá dró rit-
höfundurinn Virginia Woolf af aðstöðu Austen
sína frægu ályktun um sérherbergi, einum
112 árum eftir dauða skáldkonunnar.
Þessi ídealíseraða mynd af Austen hefur
verið gagnrýnd nokkuð. Sumir ævisagnarit-
arar og fræðimenn hafa dregið upp í stað
hennar dökka mynd af óhamingjusamri og
biturri konu, sem átti einskis úrkosti í sam-
félagi feðraveldis þar sem eina leiðin til fjár-
hagslegs sjálfstæðis og öryggis var hjóna-
band. Aðrir hafa stillt Austen upp sem
hagsýnni og ákveðinni konu, sem var ekki
tilbúin til að gangast undir reglur 19. aldar
feðraveldisins, en fann sér í þess stað leiðir til
að öðlast einhverskonar sjálfstæði á eigin for-
sendum; til dæmis með því að skrifa. Í þessu
samhengi taka skrif Austen á sig nokkuð
breytta mynd, knúin af Mammoni en ekki
Pegasusi, eða öðrum skáldlegum goðmögnum.
II
Viðtökur:
(ástin, hvernig var þetta
eiginlega með hana?)
Í dag er skáldkonan Jane Austen orðin svo
miklu meira en bara höfundur 6 skáldsagna,
einnar hálfkláraðrar, og nokkurra stuttra
ungdómsverka, hún er orðin að heilu menn-
ingarfyrirbæri, og ætti eiginlega að vera
treidmörkuð: Jane Austen®. Nema aðdáend-
ur hennar gætu aldrei orðið sammála um
hvernig ætti að merkja hana: sem ‘Jane’, eins
og popúlistarnir kalla hana, svokallaðir ‘jane-
istar’, eða ‘Austen’ eins og akademónarnir
kalla hana, eða jafnvel ‘JA’ eins og innvígðir
segja. Þannig hefur baráttan um verk Austen
alltaf staðið á milli samsömunar aðdáendanna
og fjarlægingar fræðilegrar rýni, þetta er að
sjálfsögðu baráttan milli afþreyingar og aka-
demíu. Því það merkilega við JA er einmitt
þetta: hún tilheyrir báðum endum menning-
arskalans, og spilar reyndar á hann allan.
Hún höfðar til unnenda ástarsagna og róm-
antískra bókmennta.
Hún höfðar til unnenda klassískra bók-
mennta, með tilheyrandi undirtónum hefða og
fortíðarhyggju.
Hún höfðar til femínista, með tilheyrandi
undirtónum samfélagsgagnrýni og greiningar
á stöðu kvenna.
Þannig er Austen ýmist lesin sem róttækur
höfundur eða afturhaldssamur, henni er ýmist
fagnað sem framsækinni gagnrýnni rödd
klassískra bókmennta, eða íkoni horfinna
hefða og siða, hefða og siða sem hún sjálf
studdi heilshugar. Þegar skáldsögur hennar
tóku að birtast vöktu þær strax nokkra at-
hygli og vinsældir. Sú fyrsta sem var gefin út
var Sense and Sensibility 1811, síðan Pride
and Predjudice 1813, Mansfield Park 1814,
Emma 1815, og að lokum Persuasion 1817,
stuttu eftir lát skáldkonunnar, en í sama bindi
var í fyrsta sinn gefin út sú skáldsaga sem al-
mennt er talin fyrsta frágengna skáldsaga
hennar, Northanger Abbey. Sé það rétt að
hún hafi fyrst og fremst skrifað til að efla
fjárhag sinn, þá tókst henni það þó illa, því
vinsældir hennar tóku ekki verulegan kipp fyr
en eftir dauða hennar. Fljótlega öðlaðist hún
viðurkennda stöðu innan 19. aldar bók-
menntakanónunnar, og varð reyndar svo
virðuleg að hún vakti fljótlega tortryggni síð-
ari höfunda þeirrar aldar, svo sem þeirra
Mark Twain og Henry James, auk þess sem
Charlotte Bronté gagnrýndi sögur hennar
fyrir skort á tilfinningahita. En kanónan hélt
áfram að dá hana og langt framyfir miðja 20.
öldina voru það fyrst og fremst karlkyns
gagnrýnendur sem fjölluðu um verk Austen.
Áherslan var þá oft sú sem áður er lýst að
henni hefði tekist með einstæðum hætti að
fanga samtíma sinn, endurspegla samfélag
fyrstu áratuga 19. aldar, með því að skapa
míkrókosmos, eða smáheim, sem varpaði ljósi
á samfélagsgerðina í heild sinni. Skáldsögur
Austen gerast flestar í afmörkuðu rými, smá-
þorpi, smábæ eða álíka litlu samfélagi, en inn
í það byggir hún fjölbreytt úrval persóna og
aðstæðna. Sérstaklega var tekið til þess
hversu vel Austen náði að endurskapa sam-
„Lengi vel var álitið að skáldkonan hefði beinlínis setið við skriftir á meðan kaffibollasamræð