Lesbók Morgunblaðsins - 18.08.2001, Síða 9

LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ˜ MENNING/LISTIR 18. ÁGÚST 2001 9
eigin fávisku þar sem hún er á gangi með ung-
um manni sem hún dáir mjög. Það er kannski
þessi tilhneiging skáldsagna Austen til rósa-
máls sem gerir femínistum og öðrum félags-
legum túlkendum svo erfitt fyrir að draga
fram ákveðna pólitík, og þegar háðskur tónn-
inn bætist við – eins og í athugasemdinni um
fáviskuna – þá getur orðið erfitt að marka
skáldkonunni stefnu. Hún er jafnháðsk í lýs-
ingum sínum á eigin kvenhetjum og á höf-
uðandstæðingum þeirra, hún lætur oft hörð-
ustu gagnrýnina koma úr munni óvinsælustu
persónanna – eins og lafði Catherine de
Bourgh í Hroki og hleypidómar, og frú Norris
í Mansfield Park – og svo er það þessi óleyfi-
lega góði endir alltaf, þessi hamingjuslaufa
sem hnýtt er á alla þræði sagnanna og fer
ekki lítið í taugarnar á fræðimönnum. Því góð-
ur endir, hann minnir um of á afþreying-
arframleiðslu og ekki nóg á margræða fag-
urmenningarafurð. Það er svo margt að
varast.
IV
Og?
(ástin, hvað er hún þá?
afturhald eða ekki?)
Ef ég man rétt þá var niðurstaðan af þess-
um vangaveltum um Austen að hún væri
bæði: afturhaldssöm og framsækin. Í lýsing-
um hennar á hinu stéttskipta samfélagi Eng-
lands á ofanverðri 19. öld er erfitt að finna
merki þess að hún sé gagnrýnin á það sam-
félag: hún einbeitir sér vissulega að mögu-
leika millistéttarinnar, lágaðalsins eða hefð-
arfólksins til að færast ofurlítið ofar í
virðingarstiganum, en slík tilfærsla er mörg-
um skilyrðum háð, siðprýði og iðjusemi fyrst
og fremst, og staða vinnufólks eða verkafólks
var henni greinilega ekki ofarlega í huga – svo
neðarlega reyndar að fátt af því fjölmarga
vinnufólki sem heldur setrum persóna hennar
gangandi er nefnt með nafni. Á hinn bóginn er
hún vissulega gagnrýnin á hið tvöfalda sið-
ferði aðalsins, og sjálfgefið vald hans, þessi
gagnrýni birtist kannski fyrst og fremst í því
hvernig karlmenn hegða sér gagnvart konum,
og feður gagnvart börnum eða skjólstæðing-
um sínum – dæmi um þetta er meiningarlaust
en afdrifaríkt daður Captain Tilney í North-
anger Abbey og harðstjórn Sir Bertram í
Mansfield Park. Og í beinu framhaldi af því er
hún gagnrýnin á stöðu kvenna í því formfasta
samfélagi sem hún lýsir. Því ekki má gleyma
að sögur hennar hafa allar á að skipa eft-
irminnilegum kvenhetjum í aðalhlutverki,
kvenhetjum sem á einn eða annan hátt brjóta
gegn fastskorðuðum hegðunarreglum sam-
félagsins – og með því að tefla fram slíkum
kvenhetjum kemur Austen einnig á framfæri
gagnrýni á viðteknar hugmyndir þessa tíma
um konur sem hugsunarlausar, ósjálfstæðar
og óæðri verur. Þessi gagnrýni Austen birtist
stöðugt á ísmeygilegan hátt, allt frá háðskri
athugasemdinni um að konum sé best að sýna
fávisku, til alvarlegra umræðna um valdið til
að skrifa – en það er sá kafli sem oftast er
vitnað til þegar pólítísk gagnrýni Austen er
rædd. Í lok Persuasion, sem er líklega róm-
antískasta skáldsaga Austen og var hennar
síðasta, er kvenhetjan að ræða, að því er virð-
ist, almennt við kunningja sinn; en orðum
hennar er í raun beint til mannsins sem hún
elskar og situr skammt undan. Inn í þetta
rósamál elskenda fléttar Austen sína hvöss-
ustu gagnrýni á stöðu kvenna í feðraveld-
issamfélagi 19. aldar og segir: Karlmenn hafa
alltaf haft meiri tök á því að segja sína eigin
sögu en konur. Menntunin hefur verið þeirra í
ríkari mæli; penninn hefur verið í höndum
þeirra.
Það þarf enginn að efast um að þarna er
það skáldkona sem talar, skáldkona sem er á
sinn hátt að reyna að skrifa sig inn í hefð
karla, sem hafa alltaf haft meiri möguleika en
hún til að láta rödd sína heyrast. Þetta eru
kannski ekki orð sem boða byltingu, en á sinn
hljóðláta hátt hafa þau bergmálað í gegnum
bókmenntasöguna og eiga jafn vel við í dag og
þau áttu þá.
V
(en ástin, hvernig fór
þetta hjá þeim?)
Ó, og rósamálið og yfirlýsingarnar höfðu sín
áhrif: penninn var akkúrat þá stundina í hönd-
um elskhugans sem fylltist eldmóði við þessar
yfirlýsingar konunnar, og skrifaði henni eld-
heitt ástarbréf og allt fór vel að lokum.
K OG SÉRHERBERGI
ræður þessa tíma, talsmáta og málsnið, sem
einkenndist oftar en ekki af því að allt sem
skipti máli var vandlega falið undir rósablöð-
um málsnilldar, orðaleikja, hnyttni, og því fól
samræðulistin ekki aðeins í sér hæfileikann að
halda jafnvægi milli þess að dylja og skiljast,
heldur þurfti einnig hæfni í því að greina og
grípa. Í bók sinni um tungumál Austen frá
árinu 1972, bendir Norman Page á það að á
19. öld urðu samræður hreinlega að meirihátt-
ar iðn, því fólk sem hafði ekkert (annað) að
gera – aðall og lágaðall eða hefðarfólk – varð
að finna sér eitthvað til dundurs, og því varð
samræðulistin fyrir valinu. Samræður þjón-
uðu ekki aðeins því hlutverki að skemmta
fólki, heldur var fólk einnig skilgreint eftir því
hvernig það talaði og hversu fimlega það hafði
samræðulistina á valdi sínu. Þetta mikilvægi
samræðna birtist vel í verkum Austen og hún
notar samræður mjög markvisst til að kynna
persónur sínar, skilgreina þær og meta, auk
þess sem hún varpar ljósi á mikilvægi sam-
ræðulistarinnar í því samfélagi sem hún lýsir.
Hinsvegar er mjög vafasamt að sjá tök Aust-
en á eðlilegum stíl samtala í ljósi einhverrar
einfaldrar endurspeglunar, eða endurgerð á
‘raunverulegum’ samræðum þess tíma.
Þrátt fyrir að strax árið 1929 hafi Woolf
gert Austen að fyrirmynd kvenrithöfunda í
Sérherberginu, þá var það ekki fyr en á átt-
unda áratugnum sem femínísk umræða um
verk hennar hófst að ráði; það er, á sama tíma
og femínísk bókmenntaumræða tók á sig
skýrari mynd. Síðan þá hefur Austen verið
eign fræðikvenna, og kvenna almennt, jafn-
framt því sem áhugi karla, leikra sem lærðra,
á henni hefur dvínað. Þó ekki horfið: fyrir
nokkrum árum frétti ég af doktorsritgerð
ungs karlmanns sem fjallaði um samkyn-
hneigt kynlíf karla í verkum Jane Austen. Í
femínískri umræðu hefur togstreitan milli
hefða og róttækni haldist og nú með sérstakri
áherslu á stöðu kvenna innan sagna hennar.
Bera verk Austen merki um gagnrýni á stöðu
kvenna, eða fela hin eilífu ástarsöguplott
hennar í sér samþykki á þeirri stöðu?
III
Viðfangsefni:
(ástin, um hvað skrifaði hún þá?)
Ástin er aðalviðfangsefni sagna Jane Aust-
en. Plottið – sem síðar varð að formúlu –
gengur út á það að ung stúlka hittir fyrir ung-
an mann, sem er yfirleitt örlítið ættmeiri en
hún og á meira undir sér, ef svo má að orði
komast. Þau hrífast hvort af öðru og eiga
langar samræður undir rós, þar sem þau
leggja sig fram um að kynnast hvort öðru og
tjá hvort öðru tilfinningar sínar. Þessar sam-
ræður fara alltaf fram innanum aðra, í hinum
endalausu kaffisamsætum, kvöldverðarboðum
og dansleikjum sem einkenna daglegt líf per-
sóna bókanna, og því eru tökin á rósamálinu
enn mikilvægari en annars. Atburðir, orð og
(mis)gjörðir af ýmsu tagi verða til þess að
tefja fyrir því að elskendurnir nái saman, en
að lokum fer allt vel og unga parið hefur alla
burði til að ganga á rósum það sem eftir lifir
ævinnar.
Við fyrstu sýn virðist þessi formúla ekki
bjóða upp á mikla samfélagslega gagnrýni,
hvorki á femínískum forsendum né öðrum. Á
yfirborðinu virðast sögur Austen vera einfald-
ar endurspeglanir á fremur ídealíseraðri
ímynd 19. aldar samfélags, í mesta lagi má
þar sjá ákveðna greiningu á því samfélagi, en
gagnrýni virðist víðs fjarri. Áherslan er á
sveitasamfélagið, fjarri áhrifum iðnbyltingar
og breyttrar borgarmyndar. Allir eru á sínum
stað í þessu samfélagi, stéttaskiptingin við-
heldur sér, utan að konurnar færast ofurlítið
upp á við í samfélaginu, þjónustufólkið er
ósýnilegt og aðrir kynþættir eru ekki til stað-
ar. Pólitísk átök, líkt og þau sem fylgdu í kjöl-
far frönsku byltingarinnar, eiga sér ekki stað
og áhrif heimsvaldastefnunnar með tilheyr-
andi umræðu um kynþætti virðast víðs fjarri.
Það er æðsta hlutverk kvenna að giftast körl-
um og giftast vel: helsta róttæknin er kannski
sú að Austen predikaði að til hjónabands
skyldi stofnað af ást en ekki hagkvæmnis-
ástæðum.
Þessi greining tekur ekki til greina að Aust-
en var ekki aðeins fær í því að endurskapa
rósamál samræðulistarinnar, heldur notaði
slíkt mál sjálf: stíll hennar einkennist af því að
segja sem minnst og gefa sem mest í skyn. Og
það sem hún segir beint út er yfirleitt vand-
lega falið í sakleysislegum lögum samræðna,
umhverfislýsinga eða vangaveltna söguper-
sónanna. Þetta gerir það að verkum að texti
Austen býður upp á endalausa gleði í end-
urlestri, skáldsögur hennar má lesa aftur og
aftur og alltaf bjóða þær upp á nýja og nýja
ánægju.
Ánægju segi ég, ánægju sem er tvöföld, því
ég játa, góðir lesendur, að markmið mitt þeg-
ar ég hef eina af skáldsögum Austen með mér
í rúmið snemma kvölds, með spánskt brandý í
staupi og símann vandlega múlbundinn, þá er
ég fyrst og fremst í leit að ánægjulegri róm-
antík. En mitt í gleði minni yfir léttfættum og
hnyttnum ungmeyjum og dálítið vandræða-
legum og klaufalegum piltum rekst ég á nýja
og nýja snilli frá Austen: upphafsorð Hroka
og hleypidóma eru fræg, en þau hljóða svo í
þýðingu Silju: „Það er kunnara en frá þurfi að
segja að piparsvein í góðum efnum hlýtur að
vanta eiginkonu.“ En Austen heldur þessari
línu áfram og bendir á að vegna þessa líti ná-
grannarnir strax á slíkan mann sem „lögmæta
eign einhverrar heimasætunnar“. Þessi setn-
ing kemur skemmtilega þvert á þá staðreynd
að Austen bjó í samfélagi þar sem konur voru
einmitt í þeirri stöðu að vera lögmæt eign eig-
inmanna sinna. Í Northanger Abbey stingur
hún því að lesandanum að ef fólk óski eftir því
að vera aðlaðandi, þá sé best að sýna fáfræði:
að kona, sérstaklega ef hún er svo óheppin að
vita eitthvað, ætti að dylja það sem best hún
kann. Þetta er reyndar óvenju skýr yfirlýsing
hjá Austen, og er vandlega smeygt inn í
vangaveltur aðalsöguhetjunnar Catherine um Höfundur er bókmenntafræðingur.
Teikning/Andrés
ur stóðu yfir í dagstofunni og hefði svo jafnóðum falið skrif sín af hógværð undir þerriblöðum.“