Íslendingaþættir Tímans - 31.08.1972, Side 20

Jón Þorbjörnsson
járnsmiður
K. :t0. október 1005.
I). :10. deseniber 1071
Á Gamlárskvöld siðastliðið heyrði
ég tilkynnt i Rikisútvarpinu að Jón
Þorbjörnsson járnsmiður væri látinn.
Þetta mannsnafn lét mér svo
kunnuglega i eyrum, að mér fannst
endilega, að ég hefði einhverju sinni
haft nokkur samskipti við einhvern
þann. sem hafði borið það, enda þótt
ég myndi ekki i svipinn með hvaða
hætti það hefði orðið og hvenær.Þetta
skýrðist svo fyrir mér við nánari um-
hugsun og athugun á minnisblöðum
minum. Fyrir ellefu árum, eða þvi
sem næst, hafði ég verið gestur á
heimili hans, Kleppsmýrarbletti 1 við
Elliöaárvog og rætt við hann nokkra
stund i tilefni af þvi, að ég var þá að
safna öllum tiltækum upplýsingum um
þróun bifreiðanotkunar hér á landi, og
einhvern veginn hafði mér borizt sú
vitneskja, að Jón Þorbjörnsson hefði
fyrstur manna ekið bifreið i kringum
Hvalfjörð. Þetta reyndist rétt. Ferð sú
varð gerö 20.-21. september 1930 og er
lýsing á henni nú i minum höndum,
skráð af mér eftir frásögn Jón Þor-
björnssonar. Sú saga verður ekki rak-
in hér, nema aö litlu leyti, en tildrög
hennar voru þau, að viku áður, eða 14.
september 1930, missti Jón af tækifæri
til þátttöku i könnunarferð i bifreið á
svo torveldri leið, að hún mun ekki
hafa verið reynd þannig fyrr né siðar.
Jón missti af þessu tækifæri sakir lof-
orös sins um hjálpsemi við náungann.
Hann fylgdi þeirri reglu, að ,,orö skulu
standa”. En hann ákvað þegar i stað,
að bæta sér upp tapið á þann hátt, að
kanna aðra órudda leið, og valdi til
þess Hvalfjarðarleiðina.
Þeir voru fjórir ungir járnsmiðir og
samstarfsmenn er lögðu upp i þessa
ferð á slitnum gamla Ford. Af þeim
fjórum er nú einn eftir á lifi, Gunnar
Baldvinsson, Hæðargarði 16. Um leið-
ina og erfiðleika,sem þar var að mæta
verður hér litið sagt, að öðru leyti en
þvi að frá Hálsi i Kjós að Ferstiklu var
hvorki lagöur né ruddur vegur, heldur
einungis örmjór götutroðningur undan
hestafótum, viðast hvar utan i snar-
bröttum hliöum og þar með hliðar-
halla fyrir bilinn svo þess varö vand-
lega að gæta, að hann félli ekki á hlið-
ina. Brýr á leiðinni og vegur aö þeim
voru ekki heldur neitt leikfang við að
fást. Fossárbrúin var svo mjó að þeir
neyddust til að taka af henni handrið-
ið annars vegar til þess að rúm yrði
fyrir bilinn. Þar mátti ekki skeika um
handarþykkt. ætti vel að fara. Undir
Múlafjalli varð að gripa til þess ráðs
að skrúfa hjólkoppana af bilnum til
þess að geta smeygt honum áfram á
milli óviðráðanlegs stórgrýtis. Það tók
þá félaga um 12 klukkutima að komast
frá Reynivallahálsi að Ferstiklu og
nutu þeir þó til þess mikilvægrar
hjálpar margra manna, bæði frá Hálsi
og Þyrli. Sumir höföu það að gaman-
máli siðar, að þeir hefðu hálft i hvoru
borið bilinn kringum fjörðinn. Hjá
Ferstiklu tók við ruddur og lagður
vegur um Ferstikluháls, Svinadal,
Geldingadraga, Skorradal og Hvitár-
brú til Borgarness. Til baka var leiðin
lögð um Borgarfjarðarhérðað, Kalda-
dal og Þingvöll til Reykjavikur.
Á þriðja áratug þessarar aldar, eins
og reyndar jafnan siðan, var vakandi
almennur áhugi á vegagerð og brúa-
smiði hér á landi, til þess að unnt yrði
að hagnýta sem bezt bilana til sam-
gangna og flutninga. Mikið hafði þegar
á unnizt i þeim efnum, er hér var kom-
ið, en hitt var þó miklu meira, sem
ógert var og aðkállandi nauðsyn að
framkvæma. Meðal annars var sú
gáta óráðin, á hvern hátt og með hag-
felldasta móti mætti opna vegarsam-
band árið yfir milli Reykjavikur og
Borgarfjarðarhéraðs, og þar með
tengja saman akvegakerfi Suður-
Vestur- og Noröurlands. Búið var að
ryöja Kaldadalsleið fyrir bila, en
vegna snjóalaga gat hún ekki komið til
greina sem alfaraleiö, nema nokkrar
vikur að sumrinu. Aðrar úrlausnir á
þessu vandamáli sýndust þvi vera:
vegarlagnir i kringum Hvalfjörð eða
bilferja á firðinum milli Kjósar að
sunnanverðu og norðurstrandarinnar.
Það duldist engum, að þessar úrlausn-
ir. hvor fyrir sig, hlutu að kosta mikið
fé og fyrirh.. En um sinn þótti samt
bilferjan álitlegri, sennilega einkum
vegna þess. að liklegt sýndist að hún
gæti með timanum skilað i ferjutolli
meira eða minna af útlögðum stofn-
kostnaði. og i samræmi við þann
möguleika voru af hálfu hins opinbera
einhver undirbúningsverk.
Þannig stóðu þessi mál haustiö 1930
þegar Jón Þorbjörnsson og félagar
hans gerðu sina frægu og fyrstu bilferð
á Hvalfjarðarleið og hafði þau áhrif.
að innan eins árs frá þeim tima var
hún orðin rudd sumarleið fyrir bila, og
tveim til þrem árum þar á eftir gátu
bilar gengiö þar allt árið, væri
veörátta hagstæð og snjóalög ekki til
baga. Við þau umskipti féll bilferjan i
skugga og við þaö situr enn. Fram-
haldið er á almannavitorði: betri ak-
braut á Hvalfjarðarleið ár frá ári og
vaxandi umferð að sama skapi i þvi
friða og svipmikla náttúruumhverfi,
er ég held að engum geti oröiö leiði
gjarnt - jafnv. ekki i slæmu veðri. Hér
veröur ekki um það dæmt. hvort
undirrótin að umræddri bilferð var
æfintýraþrá ungra manna, áhugi á
samgöngumálum eða hvort tveggja.
íslendingaþættir
20