Frjáls þjóð - 20.09.1958, Blaðsíða 4

4
— FRJALS rjJDÐ
HreiH<JbjrAAla(furiHH í þiHý-
tiallai'étt hauAtií ISS4
i nítjándu öld var margt
bænda í Þingvallasveit, og
voru sumir þeirra miklir fyrir
sér og vildu ógjarnan láta sinn
hlut. Þeir áttu jafnvel til a'ð
bjóða yfirvöldunum byrginn og
fara sínu fram, hvað sem taut-
aði og raulaði. Á fyrri hluta
aldarinnar voru þar bændur,
sem áttu fjölda barna með
vinnukonum, sem þeir héldu
á heimilum sínum í trássi við
yfirvöldin, og höfðu í lengstu
lög að engu umvandanir, hót-
anir og stefnur andlegra og
veraldlegra yfirboðara. En þar
kom að síðustu, að sjálfur
hreppstjóri sveitarinnar var
dæmdur til hýðingar fyrir brot
sín og mótþróa, og hafði hann
þó á seinni árum skýlt sumum
þvílikum syndum sínum undir
skikkjulafi annarra.
Eirin þeirra bænda, sem yfir-
völdin áttu í miklum útistöðum
við fyrir slíkar sakir, var Grím-
ur Þorleifsson, er þá bjó að
visu að Nesjavöllum í Grafn-
ingi. Hafði hann átt þrjú börn
með Hallgerði Þórhalladóttur
frá Hækingsdal í Kjós, en kom
þó að lokum svo ár sinni fyrir
borð, að hann fékk konungs-
leyfi til þess að kvænast herini.
Áður hafði hann búið að Brúsa-
stöðum í Þingvallasveit, átt
þrjú börn fram hjá konu sinni,
Katrínu Gísladóttur frá Úlf-
ljótsvatni, með annarri vinnu-
konu, Sesselju Runólfsdóttur
frá Hrísakoti í Brynjudal. —
Fyrsta barnið átti Grímur
með Sesselju árið 1832, er hún
var vinnukona í Svai’tagili. Var
það drengur, sem skírður var
Grímur í höfuðið á föður sín-
um.
•
ú víkur sögunni fram til
ársins 1854. Grímur Þor-
leifsson var þá fyrir löngu flutt-
, ur aðNesjavöllum og hafði fyrir
skömmu fengið því framgengt,
að hann mætti eiga Hallgerði
Þórhalladóttur. Grímur yngri
I var aftur á móti orðinn vinnu-
; maður austur í Grímsnesi, þetta
ár að Syðri-Brú.
í Þingvallasveitinni voru
mestir fyrirmenn Árni Björns-
I son, hreppstjóri á Fellsenda, og
séra Símon Bech á Þingvöllum,
; er þar gegndi prestsembætti í
nær fjörutíu ár. Árni var son-
ur séra Björns Pálssonar á
Þingvöllum og Þórunnar
Björnsdóttur prests í Hítardal.
Var það mikið prestakyn í báðar
ættir. Árni átti að konu Sal-
; vöru Kristjánsdóttur frá Skóg-
arkoti, systur Jóns bónda þar,
efnamanns og mesta framfara-
manns sveitarinnar um þetta
leyti. Fellsenda hafði Árni
reist úr auðn, og á þessum sömu
áratugum hafði Halldór Jóns-
son tekið upp byggð í Hraun-
túni og Sigurður Þorkelsson í
Selkoti og gerðust báðir sæmi-
lega efnaðir bændur. Enn höfðu
verið reist nýbýli í Arnarfelli
og Móakoti, en á þeim stöðum
báðum var hokrað við fátækt.
•
T Grímsnesi voru sauðbændur
mikfir, og leitaði geldfé
Grímsnesinga mjög á afrétt
Þingvallasveitar. Voru menn úr
Grímsnesinu sendir í haust-
leitir með Þingvallasveitar-
mönnum. Haustið 1854 var
Grimur Grímsson einn Gríms-
nesinga, er í leitirnar fóru. Bar
}nú svo til, að hann fann á af-
réttinum hreindýr, sem þar var
á beit með hrútum. Tókst hon-
um eftir nokkurn eltingaleik að
koma hreindýrinu, ásamt hrút-
unum, sarnan við safnið, og var
það síðan rekið til réttar í Bola-
bás undir Ármannsfelli, þar
sem vakað var yfir safninu um
nóttina, en réttað daginn eftir.
Árni hreppstjóri á Fellsenda
kom til réttarinnar að morgni
réttardagsins, og færðist brátt
veiðihugur í hann, er hann
frétti af hreindýrinu. Tókst að
reka það í réttina í fyrsta inn-
rekstri, og lét Árni handsama
það og skipaði síðan menn til
þess að halda því, unz sundur-
drætti væri lokið. Kom nú upp
ágreiningur um það, hver dýrið
ætti, og sýndist sitt hverjum.
Árni og aðrir fyrirmenn sveit-
arinnar héldu fast fram eignar-
rétti sveitarsjóðs, sem átti all-
an óskilafénað. Sumir hölluð-
ust að því, að hrútarnir hefðu
helgað eiganda sínum dýrið, en
það var galli á hrútakenning-
unni, að enginn vissi, hver þá
átti. Loks gerði Grímur Gríms-
son, sem dýrið fann, kröfu til
þess. Sló þarna í hina hörðustu
brýnu og gerðust menn hávær-
ir og kappsfullir eins og títt er,
þegar ágreiningur verður í rétt-
um. En Árni fór sínu fram og
seldi dýrið eins og hann hafði
ætlað sér. Skildu menn með
engri blíðu.
•
eir Árni á Fellsenda og
Grímur skutu báðir máli
sínu undir úrskurð Þórðar Guð-
mundssonar sýslumanns, og
varð Grímur fyrri til þess að
skrifa honum. Skýrði hann
stuttlega frá málavöxtum og
baðst úrlausnar um það, hvort
honum bæri ,,ei dýrið með öll-
um rétti og máske nokkuð í
þóknun þeim, sem mér hjálp-
uðu með það.“
Bréf Árna var svolátandi:
,,Sökum hjáliðinna tilfella
orsakast ég til að bera fram
fyrir yðar velborinheit til úr-
lausnar eftirfylgjandi spurn-
ingar:
lsta spurn: Svo er mál vaxið:
Þegar leitað var til Þingvalla-
réttar þann 17. fyrra mánaðar,
fundust á einum stað í leitinni
tveir fullorðnir hrútar, sem
reyndar er ekki í frásögur fær-
andi. En með hrútum þessum
fannst veturgamalt hreindýr,
sem hélt sig með þeim. Dýrið
hafði verið ærið kviklátt, þeg-
ar það varð mannsins vart, en
gaf sig þó alltaf til hrútanná,
svo þeir voru orsökin til þess,
að það varð rekið til rétta og
geymt með safninu um nóttina
án minnstu fyrirhafnar. Við
fyrsta innrekstur var dýrið
handsamað. En nú urðu margs
kyns meiningarnar, hvers dýr-
ið skyldi vera. Sumir vildu, að
sá, sem fann. það og hrútana,
ætti dýrið. Sumir eignuðu
þeim, sem hrútana átti, dýrið
líka, en leitarmenn voru þó ekki
svo hirðusamir að vita, hver
hrútana átti, en í safninu
þekktust þeir ekki. Sumir héldu
(og þeirrar meiningar var ég),
að dýrið eins og óskilakind. sem
komin var til rétta, væri sveit-
arfé.
Af þessum margskiptu mein-
ingum og heldur ósamþykki tók
Þið fáið tvo árganga — 640 bls. — fyrir aðeins 55 kr.,
er þið gerizt áskrifendur að Samtíðinni.
Skemmtileg — Fjölbreytt — Fróðleg — Ódýr
Lesið kvennaþætti okkar, draumaráðningar og
afmælisspádóma.
Tímaritið SAMTÍÐIN
flytur kvennaþætti Freyju (tízkunýjungaf frá París, Lond-
on, New York. — Butterick-tízkumyndir, prjóna-, útsaums-
og heklumynztur), ástasögur, kynjasögur og skopsögur. —
Skákþætti eftir Guðmund Arnlaugsson, bridgeþætti eftir
Árna M. Jónsson, vinsælustu dans- og dægurlagatextana,
verðlaunagetraunir, ævisögur frægra manna, þýddar úrvals-
greinar, viðtöl, vísnaþætti og bréfaskóla í íslenzku allt árið.
10 hefti árlega fyrir aðeins 55 kr.,
og nýir áskrifendur fá seinasta árgang í kaupbæti, ef þeir
senda árgjaldið 1958 (55 kr.) í ábyrgðarbréfi eða póstávísun
með pöntun. Póstsendið í dag meðfylgjandi pöntun:
Ég undirrit......óska að gerast áskiáfandi að SAMTÍÐ-
INNI og sendi hér með órgjaldið fyrir 1958, 55 kr.
Nafn..............................................
Heimili ..........................................
< Utanáskrift okkar er: SAMTlÐIN, PóstJiólf 472, Rvík.
ég það ráð að selja dýrið strax
við opinbert uppboð og hafði
áður boðið að láta sýslumann-
inn skera úr, hver verðið ætti.
Nú vil ég því spyrja yðar vel-
borinheit — hverjum tilheyrir
verðið? Hvort þeim, sem fann
það, þó honum væri að mestu
ósjálfráð handsömun dýrsins,
því enginn rekur villt hreindýr
til rétta, ef það ekki heldur sig
að annars kyns skepnum —
eður sveitinni? (Úr þriðju út-
gáfunni held ég ekkert verði
gert). Eður bæði fundarmanni
og sveitinni og hve mikið
hverjum?“
Úrskurður sá, sem sýslumað-
ur felldi nokkru síðar, var þó
á þá leið, að Grími bæri allt
verð hreindýrsins.
i rni á Fellsenda var mikill
málafylgjumaður, kapp-
samur og einarður, og bar ekki
nema hóflegu lotningu fyrir
yfirvaldi sínu, ef eitthvað bar
á milli, frekar en sumir aðrir
hinna gömlu Þingvallasveitar-
bænda. Hann ætlaði ekki að
láta sveitarsjóð verða af þessum
óvænta gróða, enda þótt sýslu-
maður hefði þegar úrskurðað
Grími andvirði hreindýrsins.
Hann settist því niðuv og sk'úf-
aði annað bréf og sleppti að þvi
sinni öllum virðmgartitlum eg
lotningarfullum kveðjuorðum,
svo að sýslumaður mætti finna,
að napurt gustaði úr Þingvalla-
sveitinni að þessu sinni. Þessu
lét hann fylgja dylgjur itm það,
að hann myndi hakla rnálinu
til streitu. Á hinn bcginn var
hann nógu hygginn til þess að
reifa málið með þeim hætíi, að
sýslumaður hefði átyllu til þess
að breyta úrskurði sínum, án
þess að glata virðingu sinni. Er
þetta bréf merkileg heimild
um Árna, vitsmuni hans og
kapp óg málafylgju fyrir hönd
sveitar sinnar, enaa þótt það
bæri ekki þann árangur, er
hann ætlaðist til:
„Úrskurður yðar frá 14. f.m.
áhrærandi, hvað gera skyldi
við verð hreindýrsins, sem fellt
var í Þingvallarétt þann 18.
september næstliðinn, og fleira,
hefur mér í hendur borizt. En
ekki finnst mér úrskurður sá
alls kostar eðlilegur, er ánafn-
ar Grími Grímssyni frá Syðri-
Brú allt verð hreindýrsins, og
ímyndá ég mér, að slíkt hafi
helzt komið af því, að fyrir-
spurn mín hafi ekki verið svo
greinileg eða upplýsandi sem
þurfti, og vil ég því, áður en
mál þetta fer lengra, reyna til
að skýra málefni þetta nokkuð
ger, ct ske mætti það fengi fyr-
ir skýrslur þær nokkuð aðra
stefnu.
Sá nefndi Grimur Grímssoh
renndi fyrstur manna auga á
hér um talað hieindýr, en að
öllu leyti var honum, og hverj-
um, sem var, ósjálfráð hand-
sömun þess (það er að segja
að koma því til rétta). Honum
var ekki annað hægt en láta
það vera með kindunum, nema
nann hefði gert það beinlínis
af hrekk að trylla dýrið með
því að siga hundunum á það.
Grímur og hans förunautar
ráku dýrið með safninu á vökt-
unarstaðinn og skiptu sér svo
ekkert af því framar. Þegar nú
dýrið var komið á vöktunar-
staðinn, hafði nefndur Grímur
ekkert lagt til handsömunar
þess annað en það að renna
fyrstur manna augum á það,
og það er eflaust fullvissa, að
menn renna hér augum á margt
lifandi hreindýrið (og marg-
sinnis á sama), sem ekki ligg-
ur í lófum manna að nota sem
eign sína, en að kalla það eign
sína — það geta allir. En það
eignarnafn ímynda ég mér
missi gildi sitt, þegar aðrir éru
búnir að handsama það. Ég
ímynda mér, þó einhver hefði
skotið dýrið þarna á vökustaðn-
um, því enn var það óveitt, að
enginn hefði getað uppáklagað,
þó sá hefði notað sér það sem
sína eign, því lagastafurinn
segir: „Hreina má veiða og elta,
hvar sem vill“, og veiði dýrs-
ins, en ekki sjónin ein, er að
minni meiningu skilyrði fyrir
eigninni.
Þegar ég kom til réttarinnar,
var mér. sem viðkomandi
hreppstjóra falin á hendur öll
umönnum og ráðstöfun dýrsins,
án þess Grímur eður neinn
annar mælti þar orð á móti.
Eftir minni fyrirsögn var dýrið
handsamað, og af mér var
krafizt að útvega til skipta tvo
eflda menn til að halda dýr-
inu, meðan réttað var.
Grímur kom ekki að neinu
þessu, og sannað verður, að
annar en Grímur lagði fyrstur
hönd á dýrið — það var ekki
Gríms meðfæri, — og að sá
hafði nóg ráðrúm til þess að
veita dýrinu banasár, áður en
aðrir lögðu hönd á það, hefði
hann viljað. Nú fyrst var dýrið
veitt, ekki af Grími, heldur af
mér og þeim, sem ég tilsetti að
höndla það. Þegar var búið að
handsama dýrið og halda því
fram yfir allt réttarhald, þá fór
oftnefndur Grímur fyrst (í
min eyru) að veita tilkall til
þess. Þá fyrst spannst ágreiri-
ingurinn um, hvað gera ætti
við dýrið, því í sannleika hélt
ég, sóknarprestur minn og
fleiri hinir hyggnari menn,
sem við réttina voru, að þetta
væri fátækrafé eður sameigin-
íegt sveitarhapp.
í úrskurðinum hafið þér til—
fært sem ástæðu móti þessu, að
lýsing dýrsins sé óþenkjanleg,
það sé ótamið, ómarkað og svo
framvegis. Ómerkingum, sem
mæður ekki helga sér, verður
heldur ekki lýst með því marki,
sem eigandi gæti leitt sig að.
Þó eru þeir af amtinu úrskurð-
aðir til viðkomandi fátækra-
sjóðs.
Mér er nú óskiljanlegt, að
Grímur Grímsson geti einum
borið allt verð téðs hreindýrs
fyrir sjón á dýrinu, en ekkert
þeim, sem fyrstur hafði hönd
á því, né þeim, sem héldu því,
meðan réttað var, ef það ann-
ars ekki getur allt tilheyrt við-
komandi fátækrasjóði.
Ég ætla nú enn að bíða við,
vita, hvort yður finnst ekki
ástæða til að breyta þessum
úrskurði yðar, að ytirveguðum
þessum upplýsingum. Geti það
ekki orðið, er mér næst geði að
hætta við úrskurðaveginn, en
reyna lagaveginn með því að
halda dýrsverðinu til sveitar-
innar og láta oftnefndan Grim
lögsækja hana eftir verðinu,
hvar með honum gefst færi á
að sanna veiðihelgi sína á dýr-
inu.“
(Helztu heimildir: Bréfabók
Árnessýslu, bréfasafn Árnes-
sýslu, prestsþjónustubók og
sóknarmanntal Þingvalla,
hreppsbók Þingvallahrepps,
þingabók Árnessýslu.)