Mánudagsblaðið - 21.09.1959, Qupperneq 2

2
Mánudagur 21. sept, 1
MÁNUDAGSBLAÐIÐ
Fyrr á tímum táknuðu lita-
heitin stundum nokkuð ann-
að en nú á dögum. Þá var
orðið rauður oft notað í víð-
tækari merkingu en nú er
gert. það var þá notað um
brúnan lit og gulleitan. Þann-
ig var gullið oft nefnt rautt,
og enn í dag er stundum tal-
að um rauðagull eða gullið
rautt. Ýmsir ljósbleikir litir,
sem jafnvel gátu nálgast grá-
hvítt, voru og stundum nefnd-
ir rauðir. Frá fornu fari hefur
mönnum þótt rauði liturinn
einna fegurstur allra lita.
stundum er blátt áfram not-
að sama orðið um rautt og
fagurt. Svo er t.d. í ýmsum
slaíneskum og semítískum
málum. Margar frumstæðar
þjóðir nota mjög skæra liti
1 kjæðum og þá ekki sízt hinn
rauða. Rauði liturinn veldur
bæði mönnum og dýrum oft
undarlegum æsandi hughrif-
urn. Allir vita, hvernig hann
vefkar á mannýg naut, og
ýmsir fuglar sækja mjög í
raUtt. —
Rauði liturinn fær einnig
snemma allskonar táknræna
og trúarlega þýðingu. Hann
verður tákn elds, sólar elding-
ar og blóðs. Myndastyttur af
eld- og sólguðum eru oft mál-
aðar rauðar. Samband rauða
litsins og eldingarinnar hugsa
menn sér með ýmsu móti.
Stundum er talið, að rautt
dragi að sér eldingar, og að
hætta sé á, að þeim slái nið-
ur, þar sem mikið er af rauðu.
Er þess þá gætt, að hengja
ekki rauð klæði til þerris hjá
húsum, svo að þau dragi ekki
eldingarnar að sér. Rauðar
kýr og hestar eru einnig tal-
in hættuleg að þessu leyti.
Til eru þó í þjóðtrúnni alveg
gagnstæðar skoðanir, stund-.
um er rauði liturinn -þvert á
móti talinn vörn gegn eld-
ingum. Eru þa rauð blóm
stundum gróðursett við bæi
í þessum tilgangi eða húsþök-
in máluð rauð. Otft stafar
slíkt þó aðeins af ást á skær-
um litum.
BLÖÐIÐ RAUÐA
tákn lífs og frjósemi, því að
líf og blóð eru oft talin eitt.
Af þessu eru páskaegg og
önnur frjósemistákn stundum
lituð rauð. Sama er að segja
um kynfærin á myndastytt-
um af frjósemisguðum. Það
er í rauninni furðulegt, að
rauði liturinn skuli hafa orð-
ið frjósemistákn ffekar en
hinn græni, en svona er það.
Rauði liturinn getur þó einnig
orðið tákn hins úthellta blóðs
og farið að merkja dauðann.
Hjá Evrópuþjóðum hefur það
þó aðallega orðið hinn ljós-
bleiki litur, sem táknar feigð
og dauða, samanber ótta
manna við að drepa bleika
hesta. Hér gætir hinnar f ornu
merkingar orðsins bleikur,
þ.e.a.s. náfölur. En sums
staðar er þó einnig hárauður
litur látinn boða feigð í
draumi. Steinaldarmenn lit-
uðu- oft lík rauð, og slíkt hið
sama gera sumar frumstæðar
þjóðir enn í dag. Bæði stafar
þetta af því, að rautt er tal-
ið litur d.auðans, en þó halda
ýmsir að það eigi einnig að
vera eins konar táknræn
blóðfórn til hins dauða.
Sem litur blóðsins verður
rautt einnig tákn styrjalda.
Reikistjarnan var kennd
kennd við stríðsguðinn,
vegna þess hve rauðleit hún
er. Halastjörnur eru taldar
ískyggilegir fyrirboðar styrj-
alda, drepsótta og hallæra, en
þó alveg sérstaklega, ef rauð-
um blæ slær á þær. Rautt
tungl er stundum talið boða
; stríð, en í íslenzkri þjóðtrú
er það talið vita á storm. Her-
menn frumstæðra þjóða mála
sig oftast áður en þeir leggja
til bardaga og nota þá rauða
litinn mikið. Er hér um að
ræða líkinga- og varnargald-
ur í senn, rautt á hörundinu
fælir hið rauða blóð í burtu.
Víðar koma fram þær hug-
•myndir, að rauði liturinn geti
gert menn ósæranlega. Yfir-
leitt kemur rautt mjög við
sögu töfra.
RAUÐATÖFRAR
menn af þessum sökum rauð
bönd um háls, úlnliði eða
ökla. Rauði liturinn þykir og
góður til ásta, t.d. að gefa
hinni elskuðu fauðar rólsir
eða rauðar flíkur. Þessi skoð-
un er gömul, hún kemur t.d.
fram hjá forngríska skáldinu
Þeókiátoni. Rautt band er og
gott til lækninga. En rautt
kemur einnig við sögu svarta-
galdurs. Þegar menn reyna
að drepa óvini sína með
myndagaldri, þ.e.a.s. gera af
þeim myndir og stinga þær
síðan eða brenna vefja þeir
stundum rauðum þræði um
myndina. Rautt er hér tákn
blóðs og elds. Þetta tíðkaðist
víða meðal Indíána.
KLÆÐIN RAUÐ
Aðdáun manna á rauðum
klæðum varð til þess, að
sumsstaðar fór það að verða
foréttindi yfirstétta eða
embættismanna að ganga
rauðklæddir. Svo er þetta með
ýmsum þjóðflokkum í Asíu
og Afríku, Hjá menningar-
þjóðum fornaldar voru purp-
uraklæði mjög eftirsótt, og
géngu ríkir spjátrungar oft
í þeim. Hjá Rómevrjum urðu
rauð klæði stundum embætt-
istákn, og svo var þetta einn-
ig oft á miðöldum. Konungar
báru þá oft rauðar skikkjur.
Rauði liturinn kom einnig
mjög við sögur í búningi em-
bættismanna kirkjunnar t.d.
í kardínálabúningnum.
•----------
RAUÐI FÁNINN
I hugum nútímamanna hef-
ur rauði fáninn fengið alveg
sérstaka merkingu, hánn
táknar róttækar skoðanir,
uppreisn, byltingu. Orðið
rauðliði er svo aftur myndað
út frá þessu.
I rauninni eru rauðir fán-
ar ævagamalt fyrirbæri. I
fornöld voru rauðir stríðs- og
sigurfánar algengir. Frjósem-
isdýrkendur Vestur-Afríku
notuðu í fyrndinni stundum
rauða fána sem frjósemis-
tákn, og voru þeir bornir fyr-
ir myndum af móðurgyðj-
unni. I sumum afbrigðum af
Þesevssögninni grísku kemur
rauði fáninn fyrir. Segir þar,
að Þesevs hafi lofað föður
sínum að draga rauðan fána
að hún, ef hann kæmi heill
'á húfi frá Krít. Algengara er
þó í þessum sögnum, að fán-
inn hafi átt að vera hvítur
eða þá skiþið tjaldað hvítum
seglum, og í því formi hefur
þessi forna saga komizt inn
í sagnabálkinn um Tristan og
Isold.
Á síðari öldum var stund-
um farið að nota rauða fán-
ann til þess að tákna, að lýst
væri hemaðarástandi. Það
var fyrst í stjórnarbylting-
unni miklu í Frakklandi, að
fáninn varð tákn róttækni og
byltingar. Ekki er það alveg
ljóst, hvemig þetta hefur
skeð. Eru aðallega til tvær
Sem litur blóðsins getur
rautt fengið margvístega
pierkingu. Það getur orðið;
Verndargripir þykja oft
máttugri en ella, ef þeir eru
málaðir.rauðir. Ktundum bera
Ólafur Hansson. mennfaskólakennari:
skýringar á því. Fyrst í bylt-
ingunni notuðu hægrimenn og
konungssinnar stundum rauða
fánann í hinni fornu merk-
ingu, að herlögum væri lýst
og þá fyrst og fremst stefnt
gegn byltingarmönnum. En
byltingarmenn svöruðu þá í
sömu mynt og fóru að nota
rauða fánann til að kveðja
sína menn til vopna. Önnur
skýring er sú, að rauði litur-
inn sem byltingarlitur sé
kominn af hinum rauðu húf-
um frönsku galeiðuþrælanna.
Byltingarmenn gáfu flestum
galeiðuþrælunum frelsi og
hin rauða húfa varð bylting-
artákn. I kjölfar þessa sigldi
svo rauði fáninn í sömu merk-
ingu. Menn greinir enn á um
það, hvor þessara skýringa
sé réttari. Á byltingarárun-
um tókst rauða fánanum
aldrei að sigra þrílita fán-
ann, sem alltaf var aðaltákn
byltingarmanna.
En eftir febrúarbyltinguna
1848 munaði minnstu, að
rauði fáninn yrði þjóðfáni
Frakklands. Margir bylting-
arm. voru því hlynntir. Sum-
ir segja, að mælska Lamart-
ines hafi ráðið mestu um það,
að Frakkar héldu þrílita fán-
anum. Bæði anarkistar og
sósíalistar notuðu oft rauða
fánann framan af. Er á leið
varð rauði fáninn æ meir tákn
sósíalismans, en anarkistar
fóru þá stundum að nota
svarta fána sem tákn stefmi
sinnar.
RAUÐKOLLUR
Svo miklar mætur sem
menn yfirleitt hafa haft á
rauða litnum nýtur hann þó
ekki alltaf vinsælda á einu
sviði. Frá fornu fari hafa
rautt hár og skegg oft þótt
heldur ískyggileg fyrirbæri.
Sú skoðun kom fram, að
rauðhært fólk væri oft illa
innrætt, einkum óhreinlynt.
Þegar hjá Forn-Grikkjum
varð vart slíkra skoðana.
Sums staðar hugsuðu menn
sér döfulinn sjálfan rauð-
skeggjaðan.. Má vera, að
þetta standi í sambandi við
fornar hugmyndir um skegg
Óðins, Þórs eða Pans. í þýzkri
alþýðuvísu segir:
Under rotem Bart
steckt keine gute Art.
Þessir fornu hleypidómar
gegn rauðhærða Tólkinu mun
nú að mestu leyti eða öllu
leyti úr sögunni. Rauða hárið
hefur fengið fulla uppreisn,
að minnsta kosti rauða kven-
hárið. Það er haft fyrir satt,
að nú á dögum geri engar
konur eins mikla lukku hjá
k'arlmönnum og þær rauð-
hærðu.
Ólafur Hansson.
ILLINN
Höíum til sölu allar gerðir biíreiða,
verð og skilmálar við allra. hæíi.
\
Allskonar skipti koma til greina:
BILLINN
Varðarhúsinu við Kalkoínsveg
Sími 18 8 33
ANDVARI
tímarit Bókaútgáfu Menningarsjóðs og Hins ís-
lenzka þjóðvinafélags.'
Andvari í þessum nýja búningi er kominn út og hef-
ur verið sendur umboðsmönnum vorum um land
allt. Félagsmenn Bókaútgáfu Menningarsjóðs fá
ritið án aukagjalds.
Félagsmenn í Reykjavík eru góðfúslega beðnir
að vitja tímaritsins í afgreiðsluna, Hverfisgötu
21.
Þeir sem hafa hug á að gerast félagsmenn, ættu að
kynna sér hin einstæðu kjör, sem vér bjóðum:
Stórt tímarit og f jórar bækur að auki, að nokkru
eftir eigin vali, fyrir aðeins 150 krónur. Enn-
fremur 20—30% afsláttur á öðrum útgáfubókum
vorum.
Bókaúlgáfa Menningarsjóðsr
Hverfisgötu 21, pósthólf 1398,
símar 10282 og 13652. ]