Fréttablaðið - 26.11.2003, Blaðsíða 14

Flauelsbyltingin í Georgíu minnirokkur á að valdhafar sitja alltaf
í umboði þjóðar sinnar. Valdhafar
geta brotið gegn vilja þjóðarinnar –
en á endanum aðeins ef þjóðin fellst
á það. Valdhafar geta vissulega
staðið af sér smærri hópa andófs-
manna – en ef andófið verður víð-
tækt er þeim ómögulegt að standast
það. Þegar vilji stærsta hluta þjóð-
arinnar nær að vinna saman hrynja
jafnvel járnbendustu kúgunarkerfi.
Og það getur gerst í snögghendingu
– jafnvel að því er virðist á einni
nóttu.
Með þessum hætti hrundi sovét-
kerfi Rússlands og Austur-Evrópu.
Eftir að hafa leyft ráðamönnum að
kúga sig áratugum saman fannst
þessum þjóðum komið nóg og vildu
ekki meir. Þær vissu kannski ekki
hvað þær vildu – eins og kom í ljós
eftir hrun sovétkerfsins – en það
var ljóst að þær vildu að viðvarandi
kúgun linnti. Sums staðar voru fyrr-
um kúgarar hraktir frá völdum eða
útlegð. Sums staðar voru þeir skotn-
ir. Þeir sem áður höfðu borið með
sér ógn og skelfing voru nú orðnir
eins og hver önnur óværa.
Stjórnmál á Vesturlöndum eru
sjaldnast svona dramatísk. Eðli
þeirra er hins vegar það sama. Eng-
in ríkisstjórn getur til lengdar brot-
ið gegn vilja þjóðarinnar – nema
þjóðin vilji það. Og það er ekkert
síður algengt hér vesturfrá að þjóð-
ir sætti sig við það en í austrinu. Það
er meira að segja algeng afstaða
meðal Vesturlandabúa að þannig
eigi það að vera; að stjórnvöld brjóti
gegn vilja almennings og eigi að
komast upp með það. Þótt vestrænt
lýðræði sé byggt á stórmannlegum
hugmyndum um þátttöku borgar-
anna í mótun samfélagsins þá er
það ekki almenn tilfinning borgara
þessara landa að þeir ráði miklu um
stefnu stjórnvalda. Flestir upplifa
sig sem þolendur aðgerða ríkis-
valdsins fremur en virka þátttak-
endur í mótun þess.
Að sumu leyti má án efa rekja
þessar hugmyndir aftur fyrir daga
lýðræðisins. Það tekur langan tíma
að breyta hugmyndum fólks um
vald og án efa nokkrar kynslóðir að
átta sig á að valdið í samfélaginu
liggi í raun hjá þjóðinni en ekki
þeim sem sitja í valdastólum. Og
þótt gera megi ráð fyrir að tilfinn-
ing fólks fyrir valdi sínu ætti að
vaxa eftir því sem lýðræðiskerfið
verður eldra er það alls ekki svo.
Valdastofnanir lýðræðiskerfisins
sækja fyrirmyndir sínar aftur fyrir
lýðræðið og þær móta mjög afstöðu
þeirra og framgöngu gagnvart al-
menningi. Það má því vel vera að
við séum allt eins á öfugri leið frá
virku lýðræði og á beinni braut í átt
til þess.
Hvora leiðina við veljum velt-
ur að mestu á tilfinningu þjóðar-
innar fyrir valdi sínu. Flauels-
byltingin í Georgíu er því ágæt
áminning fyrir okkur sem búum í
flauelsklæddu lýðræði Vestur-
landa um að ef okkur finnst
valdastofnanir í samfélaginu
þjóna okkur illa getum við alltaf
breytt þeim. ■
Síðastliðinn sunnudag sagðiEdúard Shevardnadze af sér
sem forseti Georgíu. Hann
fæddist árið 1927 í Georgíu og
var ungur að árum þegar hann
gekk til liðs við Kommúnista-
flokkinn þar sem hann öðlaðist
skjótan frama. Hann varð for-
maður Kommúnustaflokks Ge-
orgíu á árunum 1972-1985. Árið
1985 varð hann utanríkisráð-
herra og var á þeim tíma náinn
samverkamaður Mikhail Gor-
batsjevs. Saman mótuðu þeir
utanríkisstefnuna sem batt
endi á kalda stríðið. Í ráðherra-
tíð sinni vann Shevardnadze öt-
ullega að því að færa landið frá
kommúnisma og að kapítalísk-
um lífsháttum. Hann átti mikla
og góða samvinnu við Banda-
ríkin í ýmsum málum, meðal
annars í geimferðaáætlun sem
bar afrakstur í byggingu sam-
eiginlegrar geimstöðvar á tí-
unda áratugnum.
Lifað hátt við glaum og glys
Eftir fimm ár sem utanríkis-
ráðherra sagði Shevardnadze af
sér embætti og sagði hægrimenn
ógna öryggi landsins. Stjórn-
málaferill hans var þó ekki á
enda og hann var kjörinn forseti
Georgíu eftir að landið öðlaðist
sjálfstæði. Hann naut vinsælda í
upphafi, hafði unnið kosningar
með 90 prósent atkvæða, en þeg-
ar fátækt fór vaxandi meðal
landsmanna tók að draga úr vin-
sældunum. Ekki bætti úr skák að
mikið spillingarorð tók að fara af
honum og öðrum ráðamönnum
landsins sem voru sagðir lifa
hátt við glaum og glys meðan
ríkið var í raun gjaldþrota. Það
sem fyllti mælinn voru þing-
kosningar í byrjun þessa mánað-
ar þar sem ljóst er að stuðnings-
menn hans stunduðu umfangs-
mikið kosningasvindl. Í kjölfarið
hófust gríðarleg mótmæli gegn
Shevardnadze og almenningur
krafðist afsagnar hans. Yfir-
menn hersins lýstu síðan yfir
stuðningi við stjórnarandstöð-
una. Ljóst var að valdatími
Shevardnadze var liðinn. Hann
áttaði sig sjálfur á vonlausri
stöðu sinni og sagði af sér og
kom þar líklega í veg fyrir upp-
gjör sem hefði getað orðið blóð-
ugt.
Boðið athvarf í Þýskalandi
Þýska ríkisstjórnin bauð
Shevardnadze athvarf í Þýska-
landi eftir afsögn hans en hann
hefur hafnað því boði og segist
ætla að verða um kyrrt í Georg-
íu. ■
Mín skoðun
GUNNAR SMÁRI EGILSSON
■ skrifar um flauelsbyltingar.
Maðurinn
EDÚARD SHEVARDNADZE
■ sagði nýlega af sér
sem forseti Georgíu.
14 26. nóvember 2003 MIÐVIKUDAGUR
Útgáfufélag: Frétt ehf.
Ritstjóri: Gunnar Smári Egilsson
Fréttastjóri: Sigurjón M. Egilsson
Ritstjórnarfulltrúar: Reynir Traustason
og Steinunn Stefánsdóttir
Auglýsingastjóri: Þórmundur Bergsson
Ritstjórn, auglýsingar og dreifing:
Skaftahlíð 24, 105 Reykjavík
Aðalsími: 515 75 00
Símbréf á fréttadeild: 515 75 06
Rafpóstur: ritstjorn@frettabladid.is
Rafpóstur auglýsingadeildar:
auglysingar@frettabladid.is
Setning og umbrot: Frétt ehf.
Prentvinnsla: Ísafoldarprentsmiðja ehf.
Fréttablaðinu er dreift ókeypis á heimili á höfuð-
borgarsvæðinu, Suðurnesjum og Akureyri. Einnig er
hægt að fá blaðið í völdum verslunum á lands-
byggðinni. Fyrirtæki geta fengið blaðið gegn greiðslu
sendingarkostnaðar; kr. 1.100 á mánuði.
Fréttablaðið áskilur sér rétt til að birta allt efni
blaðsins í stafrænu formi og í gagnabönkum
án endurgjalds.
ISSN 1670-3871
Ósköp þykir mér leitt að sjáhvernig því sjónarspili, sem
leikið er á stjórnmálasviðinu,
vindur fram. Fyrir kosningar
léku þeir sem boða skattalækkan-
ir aðalhlutverk. Nú horfa þeir í
kristalkúlu þar sem grillir í
skattalækkanir árið 2007. Með
góðum vilja má víst líka greina
þar línuívilnun, stórlán til hús-
næðiskaupa og menningarhús.
Stjórnarandstöðunni verður auð-
vitað tíðrætt um svikin loforð. En
má í alvöru telja það til framfara
að freista unga fólksins með 90%
lánum til húsnæðiskaupa?
Hvernig líf eiga þeir framundan
sem falla fyrir
slíku í landi hæstu
vaxta og verð-
tryggingar að
auki? Er brýnna að
reisa ný menning-
arhús en að halda
sæmilegu lífi í
leikfélögum sem
berjast í bökkum?
Ég legg til að
stjórnarandstaðan
hætti að stríða
stjórnarherrunum
og brigsla þeim um
svikin loforð. Við
þurfum hlé í
hanaslag og sjón-
arspili. Við þurfum raunsæi og
samstarf um lagabreytingar sem
draga úr sérhagsmunagæslu af
því tagi sem vikið er að í fram-
haldinu. Upphaf kjörtímabils á að
nota til þess. Stórleikarar sjónar-
spilsins geta svo komið aftur á
svið þegar líður á kjörtímabilið.
Að viðurkenna staðreyndir
Stjórnmálamenn, sem vilja
teljast raunsæir og tilbúnir að
leiðrétta mistök, ættu að hætta
öllum heilaspuna um skatta-
lækkanir. Við blasir að þeirra
milljarða, sem þar var hampað
framan í kjósendur, er þörf í
knýjandi verkefni sem varða al-
mannahag. Mikla fjármuni vant-
ar nú þegar í verkefni sem njóta
almenns stuðnings og því vara-
samt fyrir stjórnmálaöfl í leit að
fjöldafylgi að víkjast undan.
Hér á ég við milljarðana sem
vantar í heilbrigðiskerfið, fram-
haldsskóla, háskóla, Landhelgis-
gæslu, fæðingarorlof, Sunda-
braut og einnig almennan fjár-
skort sveitarfélaga. Ástandið
verður líka sífellt aumara hjá
menningarstofnunum sem
mörgum þykir vænt um: Ríkis-
útvarpi, leikhúsum, sinfóníu-
hljómsveit og biðin eftir alvöru
Þjóðminjasafni, náttúrugripa-
safni og tónlistarhúsi í höfuð-
borginni lengist auðvitað ef
skattalækkanaflokkarnir ná
ekki samstöðu um það með
Vinstri grænum að hverfa frá
hugmyndum um að lækka skat-
ta.
Ef að er gáð getur samstaða
um slíka kúvendingu komið öll-
um flokkum til góða. Hún auð-
veldar þeim sem hafa völdin að
leysa vandamálin sem blasa við.
Og hún hjálpar þeim sem taka
við á næsta kjörtímabili að
framkvæma sína stefnu. Og
ekki nóg með það – hún vekur
virðingu meðal kjósenda al-
mennt vegna þess að í hjarta
sínu er flestum áreiðanlega
meira annt um velferð og menn-
ingu þjóðarinnar en eigin
buddu, smávegis skattalækkun.
Meirihluti þeirra er að athuguðu
máli varla sérlega hrifinn af
kosningaáróðri sem skírskotar
til eiginhagsmuna fremur en al-
mannahags. Ný hugsun á þeim
nótum sem hér eru slegnar get-
ur aukið virðingu og fylgi
stjórnmálaafla sem tileinka sér
hana.
Að breyta stjórnarháttum
Við búum sem kunnugt er við
þá kuldalegu hefð að meirihluti
á Alþingi og í sveitarstjórnum
ræður öllu og minnihlutinn
engu. Áhugi á stjórnmálum og
trú á lýðræðið mundi eflast ef
við sýndum þann þroska að
breyta þeim stjórnarháttum. Því
ekki að nýta betur krafta og
þekkingu minnihlutans og fjöl-
mennra samtaka sem hafa lagt
fram vandaðar tillögur um betri
gæslu almannahagsmuna eins og
ASÍ og Neytendasamtökin hafa
gert?
Ljóst má vera að aukna tillits-
semi og hugarfarsbreytingu
þarf til að unnt sé að leysa ýmis
pólitísk verkefni sem eru í sjálf-
heldu, verkefni sem almennur
áhugi er á að leysa en ekki er
hægt að taka á nema stjórnmála-
öflin standi saman. Svokölluð
viðkvæm mál. Í þann flokk falla
verkefni eins og afnám tekju-
tengingar fæðingarorlofs svo
hæstu greiðslurnar renni ekki til
tekjuhárra karla, hækkun með-
lags til að losa einstæða foreldra
úr fátækragildru, afnám sjó-
mannafsláttar þar sem menn í
eftirsóttum og vellaunuðum
störfum þurfa ekki slík forrétt-
indi, afnám greiðslna úr ríkis-
sjóði til kúa- og sauðfjárbænda
því engin ástæða er til að styrk-
ja offramleiðslu á lambakjöti og
mjólk. Sá styrkur nemur um sjö
milljörðum króna árlega og er
oftast rökstuddur sem framlag
til byggðastefnu. Er ekki tíma-
bært að viðurkenna að allt annað
styrkir byggð í raun, þ. e. sívax-
andi tekjur sveitanna af ferða-
mennsku og frístundum sem
þéttbýlisfólk eyðir í sumarbú-
stöðum, við laxveiðiár og hesta-
mennsku?
Það kann að virðast óhugs-
andi að stjórnmálaöflin í landinu
geti sameinast um að ráðast í
þessi verkefni; hugsanafarveg-
urinn sé fastnegldur. En má ekki
álykta sem svo að hvort sem
vonirnar beinast að skattalækk-
un eða öflugra velferðarkerfi sé
það helsta forsenda þess að slík-
ar vonir geti ræst? ■
Hluthafar ráði, ekki ríkisvaldið
„Sú umræða að breyta þurfi regl-
um um kaupréttarsamninga er á
villigötum. Það er eðlilegt að
stjórn fyrirtækis og hluthafar ráði
hvernig launa eigi stjórnendur
fyrirtækisins. Mönnum getur auð-
vitað greint á um upphæðir eins
og nú í tilviki stjórnenda Kaup-
þings Búnaðarbanka en það eru
til leiðir fyrir hluthafa og við-
skiptavini að hafa áhrif á gang
mála. Viðskiptavinir og hluthafar
hafa einmitt nýtt sér þær leiðir
með því að sýna hug sinni í verki
og það skilaði þeim árangri að
stjórnendur bankans hættu við að
taka samningnum umdeildu.
Hluthafar eiga að ráða því hvern-
ig stjórnendum fyrirtækis skuli
vera launað fyrir gott starf, ekki
ríkisvaldið.“
- ATLI RAFN BJÖRNSSON Á FRELSI.IS
Ekki beint flauelsbylting
í Georgíu
„Núna um helgina sagði Edvard
Shevardnadze, réttkjörinn forseti
Georgíu, af sér tveimur árum
áður en kjörtímabili hans rennur
út. Meginorsökin var þrýstingur
risavelda í austri og vestri og fjöl-
menn mótmæli sem skipulögð
voru af næststærsta flokki stjórn-
arandstöðunnar. Leiðtogi hans,
Mikhail Saakashvili, kallaði
þessa atburðarás „flauelsbylt-
ingu“ og hafa vestrænir fjölmiðlar
verið fljótir að taka upp þetta
heiti jafnframt því sem Saak-
ashvili hefur verið hylltur í vest-
rænum fjölmiðlum sem komandi
forseti Georgíu.
Nafngiftin er hins vegar bæði
ónákvæm og óviðeigandi. Verið er
að draga hliðstæðu á milli af-
sagnar Shevardnadzes annars
vegar og hins vegar valdaskipta í
Tékkóslóvakíu 1989 þegar ein-
ræðisstjórn kommúnista afsalaði
sér völdum til lýðræðisafla.
Shevardnadze var hins vegar
kjörinn forseti í lýðræðislegum
kosningum og átti, eins og áður
sagði, rétt til að sitja í embætti til
2005.“
- SVERRIR JAKOBSSON Á MURINN.IS
Um daginnog veginn
HÖRÐUR BERGMANN
■ kennari og rithöfundur hvetur til hugar-
farsbreytingar í stjórnmálum.
Endurnýjum hugmynda-
grunn stjórnmálanna
■ Af Netinu
EDÚARD SHEVARDNADZE
Hóf feril sinn sem umbótamaður en varð spillingu að bráð.
Flauelslýðræði
■
Við búum sem
kunnugt er við
þá kuldalegu
hefð að meiri-
hluti á Alþingi
og í sveitar-
stjórnum ræður
öllu og minni-
hlutinn engu.
Áhugi á stjórn-
málum og trú á
lýðræðið mundi
eflast ef við
sýndum þann
þroska að brey-
ta þeim stjórn-
arháttum.
Umbótamaður
sem spilltist