Ísafold - 10.11.1883, Blaðsíða 3

Ísafold - 10.11.1883, Blaðsíða 3
115 kornum, sem hann hefir sáð, en sem eigi allt af hafa fengið að þróast í næði, en það er trúarbragðafrelsið og hugsunarfrelsið, sem byggist á hinni háleitu köllun hvers einstaks manns, sem frjálsrar persónu með ábyrgð á sjálfum sjer gagnvart guði. þessijafn- rjettishugmynd gagnvart guði hlýtur,— enda fór svo smámsaman — að ala af sjer jafnrjettis- og frelsishugmyndina 1 mannfjelaginu. Að lokum getur þessi persónulega ábyrgð eigi átt sjer stað, sje eigi hver fær um að gjöra sjálfum sjer grein fyrir köllun sinni í þessu lífi og öðru, og því er uppfræðslan nauð- synleg, jafnt fyrir alla, hvort sem þeir standa hátt eða lágt. Allar prótestantiskar þjóðir umvíða veröld hafa þegar minnzt Lúthers á margan hátt í sumar, og munu sjer- staklega gjöra það í dag, á 400 ára af- mæli hans. Vjer íslendingar tökum fúslega undir með trúarbræðrum vor- um og frændum fyrir sunnan og vest- an haf, og þó að siðabótarsaga vor sje að sumu leyti einhver hinn ófegursti kafli úr sögu íslands, þá getum vjer þó af heilum hug tekið undir með þjóð- skáldi voru (M. J.) : Hve sœlt að sjá og shoða, á sigurbjartri öld, hinn mœra morgunroða við myrhrin berjast köld, þá Lúther, Ijóssins hetja, sinn logabjarta hjör mót hneyhsli hóf að hvetja með heilagt afl og fjör. _=_ P- FORNLEIFARANNSÓKN I RANGÁRþlNGI 1883. Eptir SIGTJRÐ VIGFÚSSON. II. Enginn hefir, það jeg veit, gjört tilraun til að skilja þennan stað í Njálu á annan hátt; en hitt hefir orðið niðurstaðan bæði hjer og víðar, að þegar menn ekki hafa þekkt sögustaðina, eða ekki þótzt geta komið þeim saman við orð sögunnai, þá að hlaupa í ritara sögunnar, og láta allar sakir bitna á honum ; þetta mun mega sýna. þegar jeg fór alvarlega að hugsa þetta mál, sneri jeg með öllu huga mínum frá þessum vatnafláka, er liggur svo langt norður á ör- æfum; það liggur í augum uppi, að þau Fiskivötn, sem höfundur Njálu talar um, hlutu að hafa verið austnorðan undir Eyja- fjallajökli, og þar er þeirra að leita, og lagði jeg á það allan hug; jeg vildi jafnvel segja meira, að þó að engin vötn fyndust hjer nú, hafa þau samt hlotið að vera þar á þessu svæði, því hversu auðveldlega gátu þau ekki verið horfin nú, af sandi eða öðr- um orsökum, úr þeirn stórkostlegu eldgos- um úr Eyjafjallajökli; kunnugt er, að eld- gosin hafa gjört meira að verkum. þessi Fiskivötn þurftu heldur eigi að hafa verið nein stórvötn,oggátujafnvel verið rennandi vötn. þau eru víða nefnd vötn hjer á landi, sem kunnugt er; en svo eg taki þó eitt dæmi, og það þar eystra, þá heita Teitsvötn kalda- verzlu-uppsprettur, sem mynda smátjarnir og polla og renna í Éystri-Eangá; þau eru nær á móts við Keldur. þess munu ekki finnast dæmi í vorum góðu sögum, að þær gjöri slík axarsköpt um staðalýsingar sem þetta, í því hjeraði sem sagan gjörist og hlýtur jafnvel að vera rituð. Eorneskju og ýmsum átrúnaði getur brugðið fyrir víða, og einkanlega um stórvirki þeirra manna, sem þjóðin hefur gjört að sínum fornaldar- kempum ; þetta er samvaxið þeirri tíð. Jeg hefi í þessu efni nokkra reynslu, þar jeg hefi nú í 4 sumur farið um ýmsa sögustaði í flestum af vorum beztu sögum, allt vestan frá Isafjarðardjúpi og austur undir Eyjafjöll, þó að nokkrir staðir á þessu svæði sjeu enn órannsakaðir. En þessa þarf nú ekki við með þessi Fiskivötn ; vötnin eru til þann dag í dag og það á þeim stað, sem maður vildi helzt kjósa, samkvæmt orðum sögunnar; vötnin eru ekki alllítil og eru nú kölluð Alptavötn. þau eru á svæðinu milli Mælifells og Ein- hyrningsfjalla og þó nær þeim, en í hina stefmma, frá landnorðri til útsuðurs,eru þau nálægt miðja vegu milli Hólsár og Eyja- fjallajökuls. þegar því riðið er austan úr Skaptár- tungu fyrir norðan Eyjafjallajökul, lætur maður fyrst Einhyrningsfjöllin á vinstri hönd og ríður alllangt frá þeim; því næst er riðið yfir Hólsá og verða þá Álptavötnin til vinstri handar; þegar þar er komið, ríður maður nokkru fyrir vestan vötnin á leið til Mælifells, og fyrir norðvestan fellið, og þá á sandinn (Mælifellssand). Sjá Uppdrátt Islands (helzt þann stóra) um alla þessa afstöðu; vötnin standa þar ekki sem ekki er heldur við að búast; þetta nafn á vötn- um þessum kemur og hvergi fyrir í sögum, það eg veit. Að nafnið hefir breytzt á þessum vötnum, getur naumast orðið að miklu umtalsefni. Slíkt er svo algengt; það yrði löng rolla ef jeg til tíndi öll þau örnefni, sem jeg þekki að nafnið hefir breytzt á, frá því á sögutím- anum og þangað til nú. Eitt mjög mikils- vert dæmi skal jeg þó einkanlega sýna. það eitt nægir. þingvallavatn, sem nú er kallað, hjet áður »Ölfossvatn«, Islendingabók Ara fróða, bl. 11, og »01fusvatn« Landn. bl. 38; »01- fus-vatn« er það og kallað í Sturlungu ; nafnið þingvallavatn kemur hvergi fyrir allan þjóðveldistímann, það jeg hefi fundið, og ef til vill miklu lengur, en nú þekkist ekki annað nafn sem kunnugt er. þegar nú þannig hefir farið um það stóra vatn (»djúp- ið mæta mest á Fróni«), sem liggur við þann nafnkenndasta stað á íslandi, hvað mun þá ekki vera með þessi Fiskivötn, sem liggja svo langt upp til fjalla, þar sem sjaldan eru mannaferðir ? En það er bezt jeg nefni fleiri dæmi um smærri og ómerkilegri vötn. »Urðarvatn« í Vatnsdal, Landn. bl. 175 og Vatnsdæla bl. 26, er nú kallað Hvammstjörn, og »Helga- vatn« Landn. bl. 175 og Vatnsd. bl. 26, er nú kallað Helgavatnstjörn; nafnið Helga- vatn er nú ætíð skilið um bæinn Helgavatn, en ekki um vatnið. Nákvæmust skýrteini um þessi Alptavötn hefi jeg fengiðjhjá greindum manni og rjett- orðum ofarlega af Rangárvöllum; skrifaði jeg þetta orðrjett eptir honum, að viðstödd- um skynsömum manni sem er uppalinn í Fljótshlíð og sem ber gott skyn á þetta mál; hefir hann og fleiri sagt mjer að hólmi sje í einu vatninu. Sá fyrnefndi maður hefir verið á þessum stað á Eangárvöllum lengst æfi sinnar, og margfarið um Eang- árvöllu alla og sömuleiðis um Eangárvalla- afrjetti og Fjallabaksveginn fyrir norðan Eyjafjallajökul til Skapártungu. Jeg vona að fá vottorð fleiri manna um þessi Alptavötn. Hvort nokkur veiði kynni að vera í þess- um vötnum nú, þar um skal jeg ekkert fullyrða, en þó hún nú engin sje, sannar það ekkert, því hversu mörg dæmi má ekki til nefna, þar sem silungur er með öllu horfinn úr vötnum; til þess geta verið svo margar orsakir; vötn þessi geta og hafa nokkuð um breytzt eða grynnzt af þeim or- sökum, er eg hefi fyr nefnt. Hjer á þessu svæði eru og fleiri vötn, sem jeg skal og geta. Skammt fyrir norðvestan Alptavötnin fyrir vestan Hólsá eru svonefndir Brytalækir, sem eru nokkrar tjarnir og lækir, sem myndast af uppsprettum, og verður úr þessu til samans töluvert stórt vatnsrennsli, sem rennur í Hólsa. þegar jeg skrifa nákvæmar um þetta efni, mun jeg til greina nöfn allra þeirra manna, sem hafa gefið mjer upplýsingar, er mjer þykja mikilsverðar, um þá staði, er jeg sjálf- ur ekki hefi getað komið á, svo að menn geti sjeð, á hverju jeg byggi. Jeg fjekk ekki vissar sagnir um þessi Alptavötn fyr en miklu síðar, og áður hafði jeg ekki getað spurt til neinna vatna á þessu svæði; hugði því að þau væri ekki nú að finna. þess vegna fór jeg ekki austur fyrir jökulinn þegar jeg var inn á þórsmörk, enda hafði jeg ekki nógan tíma, því orðið var mjög á liðið; þar að auki var það a- kveðið, að jeg í þessari ferð rannsakaði þá staði, sem við koma Eangárþingi; en þegar kemur austur fyrir jökul, þá eru þar fleiri merkir staðir, sem koma sögunni beinllnis við, og þarf að gjöra þar sjerstakarannsókn; en hvað sem því lfður, þá mun Fornleifa- fjelagið, ef nokkur nauðsyn þykir til bera, gjöra allt sitt til í þessu efni ; jeg skal og ekki spara þar til það sem eg má. þessi staður í Njálu um reið Flosa er svo mikils- verður fyrir þá frægu sögu, og ekki einungis fyrir hana, heldur fyrir vora sagnafræði yfir höfuð. En svo að jeg nú snúi mjer aptur að reið Flosa til brennunnar, þá er það fyrst, að þessi Alptavötn, sem áður hafa verið nefnd Fiskivötn, eiga hjer svo vel við orð sögurit- arans, sem bezt má verða. Fyrst er nefnd Skaptártunga, svo Fiskivötn, svo sandurinn (Mælifellssandur). þessi örnefni, sem sag- an nefnir, eru því öll í röð, hvað á eptir annað. þegar nú að þessu sleppur, hefir Flosi riðið—að því er jeg hygg, og jeg verð að svo komnu að álíta eðlilegast — fram Emstrur, sem nú eru kaliaðar, og evo of- an Almenninga niður á Kápu og yfir þröng- á, og þar yfir þórsmörkina—hjer eru fornir vegir mjög niður grafnir—gegnum Langadal og þar yfir Krossá og ofan á sljettlendið það neðra af Goðalandi og þar niður og fram

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.