Ísafold - 26.04.1899, Síða 2

skemtibækurnar, sc þær eigi mjög
fágætar.
Fyrri tegundir af söfnum kosta
landssjóðir sjaldan. þess kyns söfn
kostar venjulega það bæjarfélag, þar
sem safnið er. En síðari söfnin (fræði-
bókasöfnin) eru oft kostuð af landsfé,
því að alt þjóðfélagið fær ávalt not
af því, að fróðleikur og þekking eykst
í landinu. Enda er gott bókasafn
hið bezta mentunarfæri, sem nokkur
þjóð getur átt.
En eitt má segja að só sjálfsagður
tilgangur allra bókasafna, og það er,
að verða að sem almennustum og
langvinnustum notum.
það er nú sjálfsagt ekki tilgangur
landssjóðs, að veita almenningi í Reykja-
vík ókeygis skemtibækur. Til þess
eiga Reykvíkingar ekki tilkall af lands-
sjóði fremur en önnur sveitarfélög á
landinu. það yrði að vera bæjarfé-
lagsins, að kosta slíkt.
Tilgangur Landsbókasafnsins verður
því að vera sá, að vera fróðleiksbóka-
safn. Fróðleikurinn er fræ, sem ávalt
ber einhvern ávöxt, og hér í Reykja-
vík eru saman komnir flestir lærdóms-
menn og námsmenn af öllu landinu,
og héðan dreifast menn út um alt
land. En héðan dreifist og frá þeim,
aem hér eru stöðugt heimilisfastir,
fróðleikur út um alt land, í ræðum, í
kenslu, í ritgerðum og bókum, og í
margvíslegum áhrifum á þá lands-
menn, sem dvelja hér um hríð og
hverfa svo aftur til fasts aðseturs
annarsstaðar á landinu.
það leiðir af sjálfu sér, að eigi
bækur, sem nokkuð að marki eru
notaðar, ekki að skemmast og ónýt-
ast á tiltölulega stuttum tíma, þá
tjáir ekki að ljá þær burt af safninu,
nema í undantekningar-tilfellum. En
sé auðið að fá ný eintök aftur afbók-
um, þá gerir þetta minna til. Aðr-
ar bækur en þær, sem aftur má fá,
ef þær farast, ætti ekki að lána burtu,
en að eins leyfa að lesa þær á lestr-
arsal í safninu. — Hvorki bækur né
iímarit, sem margir vilja lesa, ætti
nokkuru sinni að ljá burt af safninu,
fyrri en t. d. hálfu eða heilu ári eftir
að þau eða þær koma á safnið.
Af þessu leiðir, að aðalnot þau, sem
menn ættu að geta haft af safninu,
ættu menn að hafa á lestrarsal safns-
ins. En til þess að svo geti orðið,
þarf safnið að vera opið (lestrarsal-
urinnj á þeim tíma dags, þegar þeir,
sem líklegastir eru til að nota það,
geta haft tíma til að koma þangað og
sitja þar. þessir menn eru einkum
fræðimenn, kennarar og námsmenn,
og ýmsir borgarar bæjarins. En svo
að segja allir slíkir menn eru störfum
bundnir fyrri hlut dagsins, einmitt
þann tíma, sem safnið er opið. f>að
er ekki fyrri en síðari hlut dagsins,
að hávaði manna getur varið tíma
til lesturs. En safn, sem enginn
getur notað, er sem fjársjóður í
jörðu grafinn.
Safnið ætti því að vera opið síðari
hlut dagsins, frá kl. 5—8 að minsta
kosti, helzt kl. 4—9 síðdegis. Hitt
væri miklu viðunanlegra, þótt það
væri alls ekki opið fyrri hlut dags;
en auðvitað væri bezt, að það væri
líka opið frá t. d. kl. 11 eða 12 til 2.
Konungkjörnir þingmenn.
f>essa 6 hefir konungur kjörið þing-
menn af sinni hálfu um næstu 6 ár:
Hallgrím Sveinsson biskup
Árni Thorsteinsson landfógeta
Kristján Jónsson yfirdómara
f>orkel prest Bjarnason
Julius Havsteen amtmann
Jónas Jónassen dr. med. landlækni.
Fjórir hinir fyrst nefndu eru endur-
kjörnir, en hinir 2 nýir, í stað þeirra
J. A. Hjaltalín ogL. E. Sveinbjörnsson.
Latínuskólinn.
Ekki hefir mönnum orðið tíðrædd-
ara um annað efni hér um slóðir all-
margar vikur undanfaruar en latínu-
skólann, ólagið megna, sem þar á sér
stað.
í lengstu lög vonaði ísafold, og
sjálfsagt flestir aðrir, að rætast mundi
fram úr því, án þess ástæða væri til
að gera ærslin að blaðamáli, sem vit-
anlega er neyðarúrræði. En það virð-
ist koma æ betur og betur í ljós, að
þær vonir ætli ekki að rætast.
Hér er ekki eingöngu um ærsl að
ræða og galgopahátt, sem fram úr hófi
keyrir. f>ar við bætist ekki að eins
beinlínis glæpsamlegt atferli, sem ein-
stöku piltar hafa gert sig seka í.
Heldur er ekkiannað að sjá en skóla-
piltar séu gagnsýrðir af óánægju, ó-
hlýðnisanda og óvildarhug til sumra
þeirra, sem þeir ættu að meta einna
mest og þeim ætti að vera einna bezt
við, ef alt væri í góðu lagi.
Ekki er langt síðan er það þótti
illbærileg smán að vera rekinn úr lat-
ínuskólanum, minst á mununum og
að komast undir manna hendur. f>að
mun ekki láta fjarri, að nú sé brott-
rekstur úr skóla fremur orðinn frami
en hneisa í augum skólapilta. Af því
má marka virðinguna, sem þeír bera
fyrir þeirri stofnun, er á að menta
þá.
Og alkunnugt er það hér í bætpim,
að mikinn fjölda þeirra sárlangar til
að komast burt úr skólanum og væri
þaðan farinn, ef þeir sem ráð hafa
fyrir þeim hefðu gefið samþykki sitt
til þess. f>egar svo er komið í skóJa,
sem veitir nemendum sínum önnur
eins fjárhlunnindi og latínuskólinn hér
veitir, þá er auðsætt, að eitthvað er
til muna úr lagi gengið.
Til eru auðvitað fullorðnir mennut-
an skólans, sem svo gersamlega hafa
haft hausavíxl á réttu og röngu, góðu
og illu, að þeir hrósa happi yfir óhlýðn-
inni og agaleysinu í skólanum og blása
þar að kolunum eftir því sem þeir
þora og geta. Eitt blaðið, sem gefið
er út hér í höfuðstaðnum, ber órækt
vitni þess ósóma. En vonandi má
ganga að því vísu, að allir hlutvandir
og meðalgreindir menn sjái það, að
nái uppreistar- og þvermóðsku-andi að
búa um sig í skólanum og setjast þar
að til fulls og alls, þá er það einhver
versti ófögnuðurinn, sem þjóð vora
getur hent.
Hér er ekki nema um tvent að
velja:
Annaðhvort verður að ráða bót á ó-
laginu, koma inn hjá skólapiltum
virðingú fyrir þeirri stofnun, sem á að
menta þá, fyrir stjórn hennar ogregl-
um eða að öðrum kosti leggja skól-
ann niður.
f>ví að agalaus skóli, — þar sem
alt lendir í illdeilum og hugir nem-
endanna eru viku eftir viku og mán-
uð eftir mánuð æstir af óvild gegn
yfirboðurunum, — verður að sjálfsögðu
eiturkveikja, gróðrarstía spillingar og
siðleysis.
Fyrsta skilyrðið fyri'r því að bót
verði á ráðin er vitanlega, að menn
geri sér ljóst af hverju ólagið stafar.
f>að er ekkert leyndarmál hér í bæn-
um og verður það fráleitt úti um
landið heldur, þegar fram á sumarið
kemur, að mikillhluti pilta að minsta
kosti kennir rektor um það sem úr
lagi fer. f>éss vegna finst oss ekki, að
gert sé á hluta hans, þó að þess sé
getið hér.
Sannleikurinn er sá, að vér verðum
að segja frá því; því að með því einu
móti er unt að mótmæla því. ísafold
hefir gert sér nokkurt far um að kom-
ast að óhlutdrægri niðurstöðu í mál-
inu, enda liggja ekki sögurnar úr skól-
anum í láginni; og ekkert það, er vér
höfum sannspurt, bendir á, að rektor
eigi annað skilið en virðingu af hálfu
lærisveina sinna fyrir stjórn sína —
auk þess, sem víst öllurn ber saman
um, að hann sé fyrirtaks-kennari. Og
engar líkur þykir oss til þess, að þjóð
vor eigi öðrum manni á að skipa, sem
betur væri rektorsstörfum vaxinn yfir-
leitt.
Ekki er það sennilegri skýring á ó-
laginu, sem sumum kann að koma til
hugar, að nú sé meðal skólapilta eitt-
hvert óvenjulegt illþýði, sem ekki sé
nokkuru tauti við komandi og spilli
skólanum, svo að ekki sé unt við að
ráða. Líkindin miklu meiri fyrir því,
að piltar séu uþp og niður eins og
þeir hafa oftast verið áður og eins og
búast má við að jafn-mannmargur
flokkur, um 100 ungmenni með mjög
mismunandi uppeldi, sé svo sem að
sjálfsögðu í hverju landi sem er. Auð-
vitað ér ekki vandalaust að stjórna
þeim, svo að vel fari. En naumast
getur verið rétt að halda því fram, að
þess sé enginn kostur, — sé sæmilega
í haginn búið fyrir þeim, sem eiga að
stjórna.
f>ví að ókleift getur það orðið. Svo
öfugt og rangsnúið geturfyrirkomulag-
ið verið, að ekki sé vinnandi verkfyr-
ir nokkurn mann, að halda skólanum
í góðri reglu.
Og við slíkt fyrirkomulag á skólinn
nú að búa.
f>ví hefir ávalt vérið tilfinnanlega
áfátt hér í Reykjavík. En aldrei hef-
ir fyrirkomulagið jafn-ilt verið og það
nú er orðið.
Skólinn hefir aldrei orðið heimili
skólapiltanna. Og af því hefir það
leitt, að svéitapiltar, sem ekki eiga
neina nákomna aðstandendur hér í
bænum, hafa ekkert heimili átt hór.
f>ó hafa þeir aldrei verið jafn-fjarri
því eins og nú.
Lengstum hefir allur þorri sveita-
pilta að nafninu til átt heima í skól-
anum — lesið þar síðari hluta dags
og sofið þar á nóttunum. Ovistlegt
hefir þar oftast verið — það veit ham-
ingjan, — og stundum beinlínis ó-
þverralegt. Allur aðbúnaðurinn hefir
hlotið að fæla pilta frá skólanum,
þegar þeir hafa átt kost á að leikar
lausum hala.
En áður áttu þeir ekki jafn-mikinn
kost á því og þeir eiga nú. Öllum
þorranum var ætlað að starfa í skól-
anum og sofa þar um nætur. Og
veruleg umsjón var með þeim höfð.
f>ví miður h^aut þeim oft að finnast
sem skólavistin líktist nokkuð mikið
fangelsisvist. I skólanum var náms-
stritið, baklausir trébekkir, há, skáhöll
borð, köld og hnútótt rúm. Sjaldnast
hefir þar verið sérlega miklu til að
dreifa, sem eftir á vekur ljúfar eða
fagrar endurminningar. En meðan
allur þorri pilta átti heima í skólan-
um og var þar undir stöðugri umsjón,
var sú meðvitund ríkjandi hjá piltum
að öllum jafnaði, að þeir yrðu að
hlýða. f>ess vegna er óhætt að segja,
að þó að margt hafi gengið á tréfót-
um í skólanum þá hálfa öld rúma,.
sem hann hefir hér verið, þá hefir þó
ástandið aldrei verið jafn- fráleitt og
nú.
Nú á enginn piltur heima í skól-
anum til fulls og alls. Að eins rúmur
þriðjungnr allra pilta les þar síðari
hluta dags, en enginn sefur þar. 011-
um þessum sæg af ungmennum er
tvístrað út um bæinn, án þess nokk-
ur maður láti sér um þá hugað, sem
ekki eiga hér nákomna vandamenn. f>eir
hola sér þar niður, sem þeir geta með
minstum kostnaði. Enginn lítur eftir
því, hvort bústaðir þeirra eru ekki
annaðhvort heilsuspillandi eða siðspill-
andi eða hvorttveggja. Engum getum
þarf um það að leiða, að sumirþeirra
eru stöðugt undir afvegaleiðandi áhrif-
um. f>egar menn kinnoka sér ekki við
á prenti að spana piltana upp til ó-
hlýðni og mótþróa, þá má geta nærri
hvers svifist er í einrúmi. Enginn
lítur einu sinni eftir því, af skólans
hálfu, hvort piltarnir eru nokkuð við
nám að fást, sem ekki er heldur von;
hvernig ætti skólastjórnin að gæta
þeirra út um allan bæ'? Og sannleik-
urinn er líka sá, eftir piltanna eigin
sögusögn, að þeir eru mikið til hættir
að lesa, þ. e. búa sig undir kenslu-
stundirnar í skólanum. Alt lendir í
geðshræringum út af ímynduðum mót-
gerðum yfirboðaranna, ráðstefnum um,
hvernig afstýra eigi refsingum og ráða-
gerðum um nýjan mótþróa.
f skólann hafa piltar lítið annað
að sækja en tilsögnina fyrra hluta
dags, sem brestur vill oft verða á að
notuð sé öðru vísi en í molum og með
hangandi hendi. Auk tilsagnarinnar
hafa þeir naumast annað að sækja þang-
að en hegningu fyrir yfirsjónir sínar.
Aldrei hefir þjóð vorri verið jafn-
brýn þörf á verulega góðum skóla
eins og um þessar mundir. Aldrei
hefir jafnmikið los verið á hugum
æskulýðsins eins og nú. Aldrei jafn-
margt, sem vekur hugina, eins og nú.
En aldrei heldur jafn-margt sem af-
vegaleiðir þá. Ómetanleg blessun
hefði það verið, ef skólinn hefði nú
verið fær um að draga aðsérnemend-
ur sína með vitsmunum, mentun og
mannúðlegum skilningi á fjörinu og
æskunni — ef hann hefði getað beint
fjörinu í þær áttir sem það á að
stefna, fest jarðveginn með nýjum
gróðri, breytt leysingunni i sumar.
í þess stað verður stöðugt meira og
meira djúp staðfest milli kennara og
pilta. I augum kennaranna verða
piltar of oft lítið annað en ósvífnir
óróaseggir. í augum pilta verða kenn-
ararnir yfirleitt meira og mínna bros-
legir harðstjórar.
Og við hverju öðru er að búast
með því skólafyrirkomulagi, sem nú
er ?
Eins og ástatt er hér í Reykjavík
fyrir piltum á ýmsan hátt, eróumflýj-
anleg nauðsyn, ef vel á að fara, að í
skólanum sjálfum verði þungamiðja
skólapiltalífsins — ekki að eins að
því er' snertir nám þeirra, heldur og
alt mentalíf þeirra, fólagslíf og skemt-
anir. Með því einu móti ná þeir,
sem skólanum eiga að stjórna, nokk-
uru valdi yfir hugum piltanna.
Sjálfsagt væri langrcttast, að ætla
öllum sveitapiltum fæði og heimavist
að öllu leyti í skólanum. Og svo
þyrfti að búa svo í garðinn fyrir þá
þar með leikvelli, lestrarstofu, söng-