Ísafold - 17.02.1912, Blaðsíða 1

Ísafold - 17.02.1912, Blaðsíða 1
Remui út tvisvar i viku. Verft árg. (80 arkir minst) 4 kr. srlendis 5 ki efta 1 •/» dollar; borgist tyrii mi&jan juli (erlendia fyrir íram). ÍSAFOLD T'r>csösrii (skrtfleg) bundin vi& ftramót ai ógilfl nema komin sé til útgefanda fyrír 1. ofrt. »g *&*p».ndi skstldlaus vift blaftift Afgreiftslti : Ao»tnr»t.r»-t* H. XXXIX. árg. Reykjavík 17. febr. 1912. 10. tðlublað I. O. O. P. 932239 Alþýftufél.bókasafn Pósthússtr. 14 kl. ft-8. Augnlækning ókeypis i Lækjarg. 2 mvd. 2—8 Borgarstjóraskrifstofan opin virka daga 10—8 Bwjarfógetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 4—7 Eyrna-,nef-og halslækn. ók. Posth.str.14A fid,2—3 tslandsbanki opinn 10—2 >/« og 5>/«—7. K.F.U.M. Lestrar- og skrifstofa 8 érd.—10 s&d. Aim. fundir fid. og sd. 8 >/« siftdegis. Landakotskirkja. Guftsþj. U og B á helgum Landakotsspitali f. sjúkravitj. 10>/«—12 og 4—6 Landsbankinn 11-2 >/«, 6>/«-6>/». Bankastj. vi& 12-2 Landsbókasafn 12—8 og B—8. Útlan 1—3 Landsbúnaðarfélagsskrifstofan opin trft 12—2 Landsiéhir&ir 10—2 og 5—6. Landsskjalasafnift & þrd. fmd. og ld. 12—1 Landsiminn op. v. daga 8—9, h. d. 8—11, 4—6. Lœkning ókeypis Þingh str. 28 þd. og fsd. 12—1 Náttúrugripasafn opi& l>/«—2>/« á sunnudögum Stjórnarra&sskrifstofurnar opnar 10—4 daglega. Tannlækning ókeypis Pösth.str. 14B md. 11—12 Vifilssta&ahœli&. Heimsóknartimi 12—1. Þjððmenjasafni& opið a sd., þrd. og fmd. 12—2 c£vö 6loÓ koma út af ísafold í dag (i/, og Vi). Danir og stjórnmál vor. Eftir Einar Hjörleifsnon, (SíðaBti kafli). V. Jarl8tjórn dr. Berlins. Greinilegast hefír dr. Berlin ritað um jarlsstjórn hér á landi í ritgjörð, sem nú er orðin tveggja ára gömul, kom út í Gads danske Magasin í marz- mán. 1910. Ritgjörðin hefir verið lögð út á íslenzku og prentuð í Eim- reiðinni, svo að ekki er þörf á að að rekja hana nákvæmlega hér. Þeir íslendingar, sem ant er um að kynna sér málið sem nákvæmast frá dönsku sjónarmiði, geta lesið ritgjörðina þar, Eg læt mér fyrir því nægja að benda á einstöku atriði, sem mér finnast mest koma þessu máli við. Höf. lítur svo á, sem ráðstöfun sú er Danir gerðu með stöðulögunum 1871, hafi verið illa til fundin. í stað þess að taka sér til fyrirmyndar með- ferð Englendinga á Canada, sem hafi gefist ágætlega, hafi menn stælt alríkis- fyrirkomulag það, sem reynt hafi verið að láta ná út yfir Danmörk og hertoga- dæmiu, og æfinlega hafi, verið von- laust um. A þessu fyrirkomulagi hafi reynzt miklir gallar, og þeir gallar hafi orðið enn bersýnilegri, eftir að íslendingar hafi fengið heimastjórn. Og aðalgallinn er sá, eftir því sem dr. Berlin litur á, að síðan er lands- höfðingjaembættið var lagt niður og íslenzka stjórnardeildin i Khöín, hafi Danir sama sem alls ekkert eftirlit með Islandi. Reyndar eigi að flytja málin í ríkisráðinu. En lítið gagn sé Dönum að því; ríkisráðið eigi ekki að skifta sér neitt af íslenzkum innan- landsmálum; danska stjórnin hafi oft ekkert vit á málunum og verði að láta sér nægja það sem íslenzki flokks- foringinn, er við völdin sé það og það skiftið, segi henni; og oft komi málin ekki til rikisráðsins fyr en þau séu lengra á veg komin en svo, að tekið verði í taumana. Á þessu verði Danir með einhverj- um hætti að ráða bót. Eins og menn vita, er dr. Berlin mótfallinn öllum þeim tillögum, sem komið hafa fram á síðustu árum til þess að breyta sambandi landanna, Uppkastinu frá 1908, og frumvörpum meiri-og minnihlutans á Alþingi 1909 — aðallega vegna þess, að haun tel- ur það alt íslendingum of mikið i vil, Dönum of mikið í óhag. í stað þess vill hann koma upp jarlstjórn hér á landi. Hann hugsar sér, að ísland haldi að sjálfsögðu áfram að vera hluti af >hinu danska ríki«. Og hann ætlast til þess, að æðstu stjórnarvöld Danmerkur hafi hið æðsta vald í öllum málum vorum, eins og annars L öllum málefnum rikisins; en að þessu æðsta valdi verði ekki beitt, nema þegar brýna nauðsyn beri til. Hin almenna sambandstrygg- ing Danmerkur og íslands á ekki að vera í því fólgin, að hin æðstu stjórn- arvöld Danmerkur láti mál vor til sín taka, heldur í hinu, að oss verði sett- ur danskur jarl, sem fari með konungs- valdið hér á landi, gæti hagsmuna Danmerkur, veiti Dönum stöðuga vit- neskju um, hvernig hér sé ástatt, og verði yfirleitt trúnaðarmaður danskra stjórnarvalda hér á landi. Dr. Berlin furðar á þeirri skammsýni Dana, að hafa verið ófáanlegir til þess að senda oss slíkan maun, þegar vér höfum um hann beðið. Honum er fyllilega ljóst, að hann gæti orðið þeim að miklu gagni hér á landi. Hvert gagn ættum vir þá að hafa af þessari breytingu ? í fyrsta lagi það gagn, að vér gæt- um náð valdi á fleiri málum en nú. Með þessu fyrirkomulagi yrði litil þörf á greiningu sameiginlegra mála og sérmála. Vér gætum farið með öll þau mál vor, sem vér annars eftir atvikum gætum ráðið við — af því að vér gerðum það undir yfirvaldi Dana. í öðru lagi þyrftum vér ekki að jafnaði að fara með mál vor í rikis- ráðið. I þriðja lagi losnum vér við þá »ósanngirni«, að ráðherraefni vor megi eiga von á, að þeim verði stefnt á konungsfund til Kaupmannahafnar, þegar ráðherraskifti verða, svo að Al- þingi geti orðið fyrir miklum töfum. Og i fjórða lagi sé það mikill hag- ur íslandi, að hafa á landinu sjálfu mann með konungsvaldi, sem standi yfir flokkunum, geri þeim eftir atvik- um jafn-hátt undir höfði, og sérstak- lega verði trygging þess, að ofstækis- fullur flokksráðherra geti reynt að ná einveldi á landinu. Ekki þarf neinum blöðum um það að fletta, enda dregur dr. Berlin engar dulur á það, að með þessari breytingu væri alt skraf um »rikisréttindi ís- lands« eða »frjálst sambandsland« að engu orðið. Alt væri þurkað út, sem stjórnmálaflokkunum hér á landi hefir á síðustu árum með miklum erfiðis- munum tekist að verða sammála um — að minsta kosti í orði kveðnu. Menn geta haft nauða-litla trii á alvöru og einlægni Heimastjórnarmanna í sjálfstæðismáli voru — og svo er vit- anlega um marga. Menn geta búist við því, að Heimastjórnarmenn hlaup- ist frá sjálfstæðis-tillögum sínum, hve- nær sem þeir sjá sér leik á borði — og við því búast áreiðanlega margir. Menn geta gert svo mikið, sem þeim sýnist, úr því að Heimastjórnarmenn hafi viljað ganga svo frá sameiginleg- um málum íslands og Danmerkur, að íslandi sé með öllu ósamboðið, ef það á að vera »frjálst og sjálfstætt ríki« — og eg veit, að margir gera mikið úr þvi. En pað verður ekki út skafið, að þeir hafa lagt það til, að Alþingi setji inn í sambandslög Islands og Dan- meikur, að Island skuli vera >frjálst og sjálfstætt riki«. Svo að hrunið er óneitanlega mikið ofan í nýlendustjórn- arfyrirkomulag það, sem dr.Berlin er nú að halda að oss, frá þeim hugsjóna- hæðum, sem menn hafa verið á. Eg trúi ekki Heimastjórnarmönnum til þess að leika sér að þeim botnveltingi. Eins og nærri má geta, bendir dr. Berlin á Canada og aðrar nýlendur Breta. Þær hafi miljónir manna og láti sér nægja þetta nýlendufyrirkomu- lag. Við séum ekki nema 80 þús. og ættum að geta sætt okkur við það, sem okkur miklu meiri menn láti sér sæma. Því er fljótsvarað. Við erum ekki Canadamenn. Og Danir eru ekki Englendingar. Canadamenn eru að langmestu leyti Englendingar. Sæmd og vald Eng- lands er þeirra eigin sæmd og þeirra eigið vald. Þeir hafa aldrei verið sér- stök þjóð og þeir hafa aldrei verið sjálfstætt ríki. Við erum ekki Danir og höfum aldrei verið það. Við er- um sérstök þjóð, sem hefir haldið sér, ekki með tilstyrk Dana, heldur þrátt fyrir óviturlega harðýðgis-meðferð Dana á okkur um nokkrar aldir, og við höfum verið sjálfstætt ríki. Englendingar hafa lært að fara af mikilli snild með þau lönd, sem þeim eru tengd. Danir hafa aldrei kunnað það, og þeir kannast altaf öðru hvoru við það sjálfir. Það er alveg óþarfi, og mér engin ánægja, að rekja þann feril Dana í öðrum löndum. Eg þarf ekki heldur að rekja hann hér á landi að þessu sinni. Jafnvel í þessari grein dr. Berlins, þar sem hann hyggur sig vera að koma með sáttatilboð, eru ummæli, sem ýfa mundu skap flestra íslendinga, ef þeir væru ekki orðnir þessu svo vanir. Þar er talað um fé það, er Danir greiða íslandi á ári hverju, sem fátækrastyrk, sem íslend- ingar ættu nii að fara að þola að missa. Svona er hugurinn alt af og orðalagið. Stjórnarfyrirkomulag Canada er ann- arsvegar reist á þjóðernis-samúð Can- adamanna við Englendinga heima fyr- ir og ríku trausti á þeim; hins vegar á gætni, góðvild og afburða stjórn- málahyggindum enskra stjórnmála- manna. Það er ekki annað en láta- læti að dyljast þess, sem hver maður veit, að þessa undirstöðu vantar und- ir sambandsmál Islendinga og Dana, þó að íslendingar væru að öðru leyti fáanlegir tíl að falla frá kröfum sín- um um að vera frjálst og sjálfstætt ríki, — sem eg hefi enga trú á, að þeir muni verða fáanlegir til. Vinningurinn við jarlsstjórnar-ný- ungina — þá er dr. Berlin hugsar sér — frá þvi fyrirkomulagi, sem nú er, virðist mér í meira lagi tvísýnn. Vér eigum að fá umráð fteiri mála, ef vér æskjum þess. En vér fáum þau með þeirri meðvitund, að æðsta valdið i öllum málum vorum sé samt sem áður í Danmörku, sé í höndum þess flokks eða þeirra flokka þar, sem í hvert skifti eru við völd. Ef til villeiga sömu dönsku mennnirnir,— sem í mesta æsinguna komust út af þvi, að vér komum á fáeinum gufu- skipaferðum til Hamborgar, og send- um mann til annara landa til þess að fræða menn ofurlítið um land vort og þjóð og greiða dálítið fyrir við- skiftum vorum við aðrar þjóðir, andleg- um og efnalegum, — að skera úr því, hvenær og hvernig eigi að beita þessu æðsta danska valdi á mál vor. Eg ef- ast um, að menn hugsi til þess hér á landi með mjög miklum fögnuði. Vér eigum að losna við ríkisráðið til almennra nota. En vér fáum í stað- inn annað, miklu fastara aðhald. Ref- arnir einmitt til þess skornir, eftir dr. Berlins eigin skýringu á málinu. Ekki kemur mér til hugar að neita þvi, að svo kynni að mega um búa, að konungsvald inni i landinu yrði oss mikið hagræði. En eg efast stór- lega um, eins og nú er komið ,mál- um vorum, að Islendinga fýsi að hafa það vald i höndum dansks manns, sem skipaður væri af dönskum stjórn- málamönnum, og hefði það t'gna em- bætti hér sem umboðsmaður þeirra, jafnframt þvi sem hann væri að sjálf- sögðu umboðsmaður konungs. Vera má, að það yrði til þess að treysta sambandið milli landanna, eins og dr. Berlin hugsar sér. Vera má, að jarl- inum tækist að einhverju töluverðu leyti, að hafa hemil á íslenzkum stjórn- málamönnum, annaðhvort með lipurð og blíðlæti, eða með því að sýna þeirn i tvo heimana. Hvort það yrði til Herman Bang. Hér birtist mynd af hinu danska skáldi, sem lézt um daginn á ferð í Ameríku. Lík hans verður flutt til Danmerkur. — Sjáltur óskaði Bang þess, að hann yrði grafinn í óvígðri jörð á herragarðinum Bangsbo. — Minnis- varðalaus vildi hann vera —- láta grasið gróa yfir beinum sín- um, svo að enginn yrði visari hvar lík hans lægi. mikils gagns frá íslenzku sjónarmiði er annað mál og mjög undir atvikum komið. En líka getur verið, að meg- inþorri islenzkrar þjóðar kynni því ekkert vel að hafa hér stöðugt fyrir augum lifandi ímynd hinnar dönsku yfirdrotnunar í æðsta valdasessi lands- ins og þá gæti svo farið, að hvorki yrði jarlsstaðan neinn öfundareyrir, né sambandið neinu tryggara eftir en áð- ur. Fyrir því hygg eg, að menn muni enn, hverjum flokki sem þeir tilheyra, heldur kjósa óþægindin við það að sækja á konungsfund en hitt, að leggja út í alla þá tvísýnu, sem er jarlstjórn dr. Berlins samfara. Vel get eg hugsað mér það, að sá timi gæti komið, að Islendingar vildu hafa jarl. En, eins og nú er komið málum vorum, get eg ekki hugsað mér það fyr en sjálfstæði landsins er viðurkent að fullu, og íslendingar ráða því einir með konungi sínum, hverj- um konungur felur vald sitt til með- ferðar hér á landi. Hvað eigum vér þá að gera ? Mér kemur til hugar ein af þjóð- sögunum okkar. Þar er sagt frá galdramanni, sem ætlaði að ná Rauð- skinnu af Gottskálk biskup grimma. Galdramaðurinn náði ekki Rauðskinnu og fór alveg með sig á tilrauninni — af því að hann var of flumósa. Hann átti ekki að særa annan veg en í hægðum sínum og bíða dags. Ef hann hefði gert það, þá heíði Gott- skálk lagt bókina i hendur honum sjálfkrafa. En hann kunni ekki að bíða, hamaðist í særingunum og varð bæði af bókinni og allri timanlegri og eilífri velferð sinni. ' Eg held, að við eigum að fara að engu óðslega, þó að við verðum ekki aðgerðarlausir, og bíða dags. Dr. Berlin tekur það skýrt fram, að Dönum liggi ekkert á. Þeir geti unað við það fyrirkomialag, sem nú er. Slíkt hið sama hafa aðrir Danir sagt. Eg held, að við getum sagt nokkuð svipað. Eg er, sannast að segja, þess ekki fullvís, hvorum ligg- ur meira á breytingum — ef við notum timann, og erum sjálfum okk- ur trúir. Við höfum mikið vald til þess að efla sjálfstæðismál okkar, þó að við getum ekki að sinni komið fram neinum nýjum sambandslögum. Við eigum þess mikinn kost að biia í haginn fyrir fult sjálfstæði landsins. Sú viðleitni liggur að sjálfsögðu lang mest á fjármálasviðinu, en hún getur líka náð til fleiri mála. Bezt gæti eg trúað þvi, að ef við förum hyggi- lega og gætilega að öllu, látum ekki teygjast til neins glapræðis, eins og t. d. jarlstjórnar-hillinga dr. Berlins, en fetum okkur jafnt og þétt áfram að takmarkinu, þá sé sjálfstæðið feug- ið þann dag, sem við erum að fullu við því biinir að veita því viðtöku. Og eg er ekki í neinum vafa um að svo færi, ef islenzkir stjórnmála- flokkar bæru gæfu til þess að verða sam- mála um og samtaka í sjálfstæðismáli þjóðar sinnar. Að því ættu allir góð- ir og þjóðræknir menn að vinna, hvað sem öðrum ágreiningi líður. Og eins og eg hefi áður vikið að, fæ eg ekki skilið, að það þurfi að vera von- laust mál. Erl. símfregnir. Khöfn, 16. febr. 1912. Ráðuneytisskifti í Noregi. Konows-ráðuneytið er ýallið. Bratlie hefir verið jalið að mynda nýtt ráðu- neyti. Að öllum likindum er það ræða Konows, sem getið er um í öðru (9.) blaðinu í dag, sem kostað hefir hann stjórnarformenskuna. Fylgi hans við málþjarkið hefir væntanlega gert hann óalandi og óferjandi meðal flokks- manna sinna — eða flokkabræðings þess, er hann hefir stutt. Bratlie, hinn nýi stjórnarformaður, er einn helzti foringi hægrimanna í Noregi. Lister dáinn. Joseph Lister var einhver frægasti læknirheims — réttnefndur faðirskurð- lækningalistarvorratíma. Það var hann, sem fann upp á og ruddi braut hinni svo nefndu antiseptisku aðferð við skurðlækningar, þ. e. variiðarreglum þeim, sem mi er hvívetna gætt við skurðlækningar til þess að verja skurð- ina öllu sóttnæmi og láta síðan nátt- úruna græða sárin. Lister varð 84 ára (f. 1827). Hann var heiðursborg- ari í Lundúnaborg. Samdráttur milli Breta og Þjóðverja. Hermálaráðherra Breta, Haldane er i mjög mikilvagri stjórnmálasendijör i Berlín, og er mj'óg talað um samdrátt milli Breta og Þjóðverja út aj pessu. Brezk blöð, sem ísafold hafa borist til 11. febr., skrafa ósköpin öll um þessa sendiför. Haldane hefir verið mjög í hávegum hafður við hirðina í Berlín. — Hver veizlan rekið aðra, en þess í milli stórmikilvæg stjórn- málaviðtöl milli hans og kanzlarans, Bethman-Hollweg. Kriturinn milli Breta og Þjóðverja hefir nú lengi talinn verið Damóklesar- sverð, 'er hengi yfir Norðurálfufriðn- um. Mega það heita stórmerk úr- slita-tiðindi, ef á því verður breyting. Frá Kína. Kinakeisari hefir nú opinberlega aý- salað sér v'óldum og Sun-Yat-Sen hefir dregið sig i hlé. Þjóðjundur hefir kjörið Yuan-Shi-Kai Jorseta og krafist jajn- framt, að Nanking verði Jramvegis höjuðstaður Kínaveldis.

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.