Ísafold - 03.05.1916, Blaðsíða 1

Ísafold - 03.05.1916, Blaðsíða 1
! Kemur út ívisvar i viku. Veiðárg. 5 kr., erlendifj llj2 kr. eSa 2 dollarjborg- ; ist fyrir miðj&n júlí erlendis fyrirfram. Lausasala 5 a. eint. . SAFOLD Uppsögn (skrifl.) 'I \ buadin við áramót, er ógild nema kom- in só til útgefanda fyrir 1. oktbr. og só kaupandi skuld- laus við blaðið. ísafol darprentsm iðja. Ritstjóri: Dlafuir Björnsson. Talsími nr. 455. XLIIL árg. Reykjivík, ti iðvikudaginn 3. maí 1916. 32. tölublað ftlþíðufél.bókasafn Templaras. 8 kl. 7—9 ðorgarstjóraskrifstofan opin virka d&ga 31—8 Bæjtirfogetaskrifstofan opin v. d. 10—2 og 1~3 Btnjargjaldkerinn Laufásv. 6 kl. 12—8 og 5—7 tslandsbanki opinn 10—4. JS..F.U.M. Lestrar- og skrifstofa 8 árd.—10 siöö. Alm. fnndir fld. og sd. 8'/« slod. Landakotskirkja. Guosþj. 9 og 8 á helg-um líBndakotsspltali f. sjúkravitj. 11—1. kísndsbankran 10—b. BankaBtj. 10—12. i,andsbókasafn 12—3 og B—8. t'tlan 1—S Lant! jbanaSarfálagsskrifstoí'an opin frá 12-2 tiandsféhiroir 10—2 og 5—6. Ijandsskialasafnio hvern virkan dag kl. 12—S rj&ncUsiminn opinn daglangt (8—9) virka dega helga daga 10—12 og 4—7. Ssttúrugripasafnio opio V\t—2'/i & sunnud. Pósthúsio opio virka d. 9—7, sunnud. 9—1. ¦Samábyrgo Islands 12—2 og 4—6 'Stjórnarraosskrifstofamar opnar 10—4 dagJ. Talsimi Reykjavíkur Pósth.8 opinn daglangt 8—10 virka daga, helga daga 10—9. Vlfilstaoahælio. Heimsóknftrtimi 12—1 iÞ.ioomonjasafnio opio sd., þd. fmd. 12—2. Heitrofa-Waðið og stiórnmálin. 11. (Síðari hluti). Alþingi 1915 lýsti þvi yfir, að fyrirvara Alþincis 1914, er það sam- þykti í þingsályktunatformi um leið og það afgreiddi stjórnarskrárfrum- varpið, hefði verið fullnægt með stað- festingarskilmálum stjórnatskrárinnar 19. júní 1915. I neðri dei'd kom samþykt þessi fram í dagskrárformi. Er dagskráin svolátandi: »Sökum þess, að deildin telur staðfest- ingarskilmála stjórnarskrár 19. júní 1915 í fullu samræmi við fyrirvara Alþingis 1914, þá lýsir hún ánægju yfir staðfestingu stjórn- arskrárinnar og tekur fyrir næsta mál á dagskrá*. Með dagskiá þessari greiddu 14 atkvæði, en 10 móti. Forseti (Ól. Briem) og ráðherra greiddu ekki at- kvæði. En urn forseta er kunnugt, að hann mundi óhtkað hafi greitt nagskránni atkvæði sitt, efhann hefði greitt atkvæði, en það hata- forsetar aldrei gert eftir gömlu þin^sköpun- um. 1 efri deild Alþingis 1915 var samþykt svolátandi þingsályktunar- tilbga: >Efri deild Alþingis ályktar að lýsa þvi yfir, að hún telur staðfestingarskilmála stjórnarskrár 19. júni 1915 f fullu samræmi við fyrirvara Alþingis 1914, og lýsir deildin ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnar- skrárinnar*. Með ályktuninni greiddu 8 at- kvæði. Forseti (St. St. skólameist- ari) mundi og hafa greitt henni at- kvæði, ef hann hefði átt atkvæðis- rétt. Auk þess lýsti Karl Einarsson því yfir, að hann teldi staðfesting- arskilmálana í fullu samræmi við fyr- irvarann. Það má þvi óhikað segja, að 10 í efri og 16 i neðri deild hafi verið fullkomlega sammála um þetta, cða 26 menn af 40. Auk þessara 26 þingmanna — eða nærfelt % tiingsins — voru ýmsir, sem eigi töldu fyrirvaranum aÖ vísu fyllilega fullnægt bókstaflega, en þó engin réttarspjðll að orðin, svo sem Karl Finnbogason, fósef Björnsson o. fl. Þar sem nú löggjafarþing þjóðar- innar hefir svo greinilega sem unt er lýst því yfir, :ið fyrirvaranum 1914 hafi verið fullnægt með staðfesting- arskilmálum stjórnarskr. 1915, mætti ætla, að það mál væri á enda kljáð. Samt sem áður stagast »Landiðt Björns Kiistjánssonar stöðugt á því, að svo hafi ekki verið. Það vill haíi orð og yfirlýsingar þingsins að engu, og þykir nú ekkert jafn nauð- synlegt — auðvitað að því undan teknu að svivirða ráðherra og nokkra menn aðra — en að reyna að sanna það, að hndið sé réttlaust, hafi mistr réttindi sín fyrir aðgerðir ráðherra í vor, er stjörnarskráin var staðfest. Að fyrirvaranum hafi verið full- nægt, skal enn sýnt og sannað i sem fæstum orðum. 20. okt. 1913 lýsti konungur því yfir á ríkisráðsfundi, að hann mundi staðfestastjórnarskrárfrumvarpið, enda ytði þá gefinn út konungsúrskurður um, að »sérmálin« svonefndu yrði eftirleiðis borin upp fyrir konungi í ríkisráði. Þetta létu menn hér sér lynda Jafnvel sr. Kristinn Daníels- son segir í þingræðu 1914 svo: „Þingið mun ekki ásaka ráðherra fyrir það, þö svo færi um uppburð sérmálanna, að hann yrði í ríkisráðinu, þvi það bjóst við að svo færi" (Alþt. 1914, B. II. 93). Þnð er og beint atlast til pess í sjdlfum ýyrirvaranum, að úrskurður verði gefinn út um pað, að málin verði jramvegis borin upp í rlkisrdði (sjá Alþt. 1914, A., þingskjal 500). Það er því fyllilega i samræmi við fyrirvarann, að slikur úrskurður var feldur jafnframt staðfestingu stjómarskrárinnar 19. jiíní 1915. En jafnfnmt því, að konungur lýsti yfir því 20. okt. 1913, að hann mundi staðfesta stj.skr.frv., sagði hann, að það mundi verða með þess- um kostum : Að gefið yrði út jafnframt stað- festingu stj.skr. konungleg auglýsing meðundirrituð af forsætisráðherra Dana og birt í Danmörku og að í því skyldi dcnsku þjóðinni það til kynna gefið, að engin breyting gæli orðið á úrskarði um uppburð sér- mála vorra, þeim er áður segir, nema konungur staðfesti lög um ríkisrétt- arsamband landanna. Þetta tvent: 1) skilyrðið um nejnda lagasetningu og 2) danska auglýsingin, þóttu gallarnir á staðfestingarskilmál um stj.skr. Fyrirvarinn vill fyrir- girða það, að þessi skilyrði verði sett. Sr. Kr. Dan. segir líka, alveg i samræmi við það, sem hér er sagt: »Þessu tvennu parf að hrinda aj hðndum sér: Að engin breyting verði d pessu (þ. e. uppburði sérmálanna) gjörð, nema með ihlutun ríkispingsins, og að nokknr slík rdðstðjun verði aug- lýst ýyrir Dönum1) (Alþt. 1914, B. II. 93). Þetta vill sr. Kr. Dan. láta fyrir- byggja. 1) Dönsku auglýsinguna, og 2) skilyrðið um, að úrskurði kon- ungs yrði ekki breytt án íhlutunar ríkisþings Dana. Um 1) Lesi menn staðfestingar- skilmála stj.skr. 19. júní 1915 (Lög- birtingabl. 8. ár, tbl. 26.), þá sjá þeir það, að danska' auglýsingin með meðundirskrift forsætisráðherra Dana og með þvi innihaldi, að eigi verði breyting á ríkisráðsúrskurðinum án lagasetningar um samband landanna, íslands og Danmerkur, er horfin úr sögunni. Rikisráðsgjörðirnar 19. jiini 1915 eru birtar bæði hér (í Lögbirt- ingabl.) og í Danmörku (í Satstid- ende) — það var gert í sumar — sem hver önnur ýundarskýrsla, algerlega þýðingarlaus frá réttarsjónarmiði. Um 2) Konungur innir eigi að því i staðfestingarskilmálunum 19. júní 1915, að íhlutunar n'kisþings- ins þurfi eða verði af sinni hálfu heimtuð til breytinga á úrskurðinum. Hann segir að eins, aðAlþingi megi ekki vænta þess, að hann breyti hon- um í sumi stjórnartíð, nema önnur jafn trygg skipun þeirri sem nú er, verði á ger. Og er það alt annað en að binda það við íhlutun þriðja aðilja, eins og konungur gerði 20. okt. 1913, og Alþingi 1914 vildi fyrirbyggja (sbr. tilv. orð s-. Kr. D.). Enn skal þtss geta, að ráðherra íslands mótmælti skoðun forsætis- ráðherra Dana, þar sem hann vísaði til íslenzku skoðunarinnar, sem hann lýsti í fyrri ræðu sinni. í orðum konungs er ekki eitt ein- asta orð, sem eigi sé í fullu sam- ræmi við fyrirvara Alþingis 1914. Og þó að svo hefði verið, gat það eigi skift máli, því að ráðherra sagð- ist halda sér við íslenzku skoðunina, og þvi óskuldbindandi fyrir landið, hvaða skoðun sem konungur hefði uppi látið. Þetta, sem síðast var sagt, er og í fullu samræmi við orð Bjarna Jóns- sonar frá Vogi (Alþt. 1914, B. II. 1216), þar sem hann segir svo: »Ef konungur nú þrátt fyrir mót- mæli staðfestir stjórnarskrána, þá hefir hann þar meB tekiö aftur sitt o(pna) b(réf) 20. okt. 1913c (þ. e. opna bréfið um nýjar kosningar til Alþingis, þar sem hann segir íslend- ingum, að engin breyting verði gerð á ríkisráðsúrskurði sinum án nefndra laga um samband landanna)1). Og rétt á eftir í sama dálki Alþt. B. II. 1914 segir B. J. enn: „En ef hann (þ. e. konungur) staðfesti frv. með öðrum skilningi, en íslendingar leggja í það, þá væri hans skilningur mark- leysa. Enginn lögfræðingur gæti litið öðru- visi á það og enginn dómstóll dæmt öðru- visi".1) Á þessu sést það, að hr. B. f. frá Vogi hefir ekki krafist viðurkenning- ar konungs berum orðum gefna á fyr- irvaranum. Hann kefst ekki einu sinni pegjandi viðurkenuingar kon- ungs. Hann fer það langt, að hann telur alvag hattulaust, pótt konungur staðjesti stjómarskrána með yfirlýst- um skilningi, er vari gagnstað- ur skilningi Islendinga d ríkisráðsat- riðinu. Og víst er um það, að hvernig sem B. J. skýtir nú þessi ummæli sin, þá eru þau nægilega skýr hverj- um heilvita manni. Hr. B. ]. litur auðsjáanlega þá á málið á þessa leið: Alþingi lýsir yfir sínum skilningi á rikisráðs-at- riðinu. Enginn ráðherra og eigi heldur konungur getur bundið landið framar en Alþingi vill. Þess vegna er alveg hættulaust að samþykkja stjórnarskrána og taka við staðfest- ingu hennar, hvaða skilningi sem konungur lýsir yfir. Eftir því þurfti í raun rét'ri enga »fullnægingu« fyrirvarans. Það eitt var nóg, að hann var samþyktur af Alþingi. En nú hefir konungur lýst því einu yfir, sem samrimist fyrirvarun- um í einu og öllu, og ráðherra ís- lands haldið sér berum orðum að íslenzku skaðuninni. Opna bréfið til Islendinga 20. okt 1913 á enn að vera í gildi eftir skoðun þeirra B. Kr. I opna bréfinu stendur, sem fyrr segir, að breyting á væntanlegum úrskurði um uppburð mála vorra í ríkisráði verði eigi, nema konungur staðýesti lög um samband landanna, er aðra skipun geri d máli. En engin auglýsing til Danmerk- ur var útgefin, eins og til stóð. Og konungur segir, að alþingi megi eigi vænta breytingar á úrskurðium uppburð málanna í sinni stjórnartíð. Með öðrum orðum: Konungur bindur breytingar á urskurðinum ekki við sambandslög á neinn hátt, og gefur að eins f skyn, að honum muni eigi sýnast að breyta honum. Ummali opna bréýsins eru pví að engu gjörð með orðum konungs, af pvl að pau eru ósamrimanleg við orð pess. Kröfu þeirra félaga um afnám opna bréfsins með skýlausri yfirlýs- ingu koungs er því einnig fullnægt. Ef ummæli núverandi ráðherra, sem blað B. Kr. vitnar til, hefðu gengið Iengra en vilji þingsins 1914, þá átti vilji þingsins, sem sýndur hefir verið með orðum tveggja þeirra manna (hr. B. f. og hr. Kr D.), sem jafnan hafa lengst farið, þá er auðvitað, að vilji þingsins átti þar að ráða. Á ummálum hr. Sig. Eggerz um fyrirvarann á Alþingi 1914 er ekk- ert að græða annað en það, að hon- um synist alls eigi hafa verið. ljóst málið. Alt er, eftir ummælum hans að dæma, 1 þoku fyrir honum. Hann synist ekki hafa gert sér neina grein fyrir neinu. Og þess vegna var það ef til vill varlegast fyrir hann að setja milið í strand i ríkisráðinu, sem frægt er orðið. Loks skal þess getið, að einn þeirra manna, er lengst töldust fara að sumu leyti (ht. Jón Jónsson á Hvanná) fór þó pað skemra en aðrir i því atriði, að hann taldi dönsku auglýs- inguna hættulausa íslandi. Hann segir svo (Alþt. 1914 B. IÍI). ..Þó að eitthvað sé auglýst i Danmðrku um þótta efni (þ. e. úrskurðinn), þá getur það ekki sakað oss á neinn hátt."1) Af þessu má öllum óhlutdrægum og skynugum mönnum vera ljóst, að það er svo fjarri því, að vilja þingsins 1914, eins og hann birtist í fyrirvaranum og í ummalum sjdljra pyersummanna d pinginu, hafi verið fyrir borð borinn. með staðfestingar- skilmálum stjskr. 19. júni 1915, að fullnægt er — og að sumu leyti meira en það — í öllu því, sem þingið vildi vera láta. Og hefði hr. Sig. Eggerz fengið sömu kosti, þá mundu allir þeir, sem studdu hann, hafa tekið þvi fegins hendi og þakkað honum fyrir. En af þvf að hr. S. E. gat ekki komið málinu fram á viðunandi hátt, heldur aðrir, þá þótti þeim félögum einsætt að rísa á móti, hvernig sem kostirnir hefðu verið, að eins til þess að geta haldið uppi ófriði i landinu. Sjálfir hcfðu þeir engin ráð á tak- teinum um það, hvernig snúast skyldi, ef alt strandaði. S. E. hafði þau engin í fyrra vetur né þeir félagar. Dagur. *) Leturbr. gerð hér. Islenzku kolin. Guðm. E. Guðmundsson bryggju- smiður kom heim úr utanför sinni með Botníu síðast. Fór hann til Danmerkur og þaðan til Svíþjóðar og lét rannsaka þar sýnishorn af .!) Leturbr. gerð hér. Athugasemdir um fjármál, með hliðsjón af reikningi Islandsbanka 1915. Eftir Indr. Einarsson. l) Leturbr. gerð hér. Framh. Leiðrétting við VI. grein hér að framan. Þar er sagt, að íslands- banki hafi greitt 6 °/0 til hluthafa nema eitt einasta ár. Þetta er rangt. Bankinn hefir greitt hluthöfum: 1911 .... 6 % 1912 .... s*/«% i9H • • • • 5 °/o i9M • • • •.' S % og mun greiða 191S • . • • é «/0 IX. >Trúin á skuldirnarc. — >Helga skrina«. Guðmundur prófessor Hannesson, gamall góðkunningi minn, skrifaði einu sinni blaðagrein — eg held á móti mér. Hdn hét: »Trúin á skuldirnarc, og fyrirsögnin segir alt inntakið. Hann sagði, að trúin á skuldirnar væti lands og lýða töpun. En milli linanna las eg, að við ætt- um að trúa því, að Helga skrína væri ímynd hinnar íslenzku þjóðar. Bænd- ur fyrir norðan borguðu honum rit- launin og kusu hann á þing fyrir greinina. Mér er fullkunnugt, að hr. G. H. er gáfumaður, en um sum málefni get eg ekki talað við hann. Ef eg á að tala við hann um læknisfræði, þá hefir hann alt vitið og alla þekk- inguna, en eg hvorugt. Ef eg á að tala við hann um fjármál, þá hefi eg alt vitið og alla þekkinguna, en hann hvorugt. Eg játa það þegar, að eg trui á skuldimar og hefi gert það lengi. Eftir síðustu aldamót tókum við 5 —6 milj. kr. til láns erkndis, þegar við'seldum veðdeildabréfin, og höf- um bygt húsakynni síðan fyrir 15 — 20 miljónir og aukið svo fasteignir landsmanna. 1904 lánnðum við 3 milj. krória erlendis (Islandsbanka hlutabréfin), siðan höfum við komið upp gufnskipaflota, sem hlýtur :.'•• vera 4 miljóna virði. Við höfum

x

Ísafold

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Ísafold
https://timarit.is/publication/315

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.