Tíminn - 16.12.1986, Síða 9

Þriðjudagur 16. desember 1986
Tíminn 9
VETTVANGUR
lilllllllllll
11

Gunnar Hilmarsson sveitarstjóri Raufarhöfn:
Löglegir
frambjóðendur
í Tímanum 4. desember birtist
forystugrein þar sem harkalega er
ráðist á þau hundruð flokksbund-
inna framsóknarmanna í Norður-
landi eystra sem undanfarnar vikur
hafa skorað á Stefán Valgeirsson,
alþingismann að gefa kost á sér til
framboðs þar.
Sá aumi málflutningur er þar
enn uppi að framboð þetta snúist
einungis um persónu Stefáns Val-
geirssonar. Að ekkert bendi til
þess að málefnalegar ástæður séu
fyrir hendi. Svo er ekki því miður
flokksins vegna. Hins vegar getur
Stefán við unað að forysta flokks-
ins skuli hafa svo mikið álit á
honum og áhrifum hans að hún
telji hann geta sagt svo stórum
hópi félagsmanna fyrir verkum,
svo ekki sé talað um þau mörgu
flokksfélög sem styðja hann.
Margt fleira er athyglisvert í
þessari forystugrein blaðs okkar.
Par er m.a. talað um að „svokölluð
prófkjör" séu látin ráða og þau séu
„innanflokksmál og það sé réttur
flokksbundinna manna“ að taka
þátt í þeim. Undanfarna daga og
vikur höfum við heyrt álit ýmissa á
prófkjörum, yfirleitt neikvæð. Og
talandi um rétt flokksbundinna
manna ættum við framsóknarmenn
að íhuga þær yfirlýsingar úr okkar
röðum, t.d. í Reykjavík, um að
stuðningsmenn annarra flokka hafi
ráðið þar úrslitum.
Hér x Norðurlandi eystra kusu
flokksfélögin fulltrúa á kjördæmis-
þing í samræmi við félagatölu, en
hins vegar er ekki því að neita að
sum þessara félaga jafnvel tvöföld-
uðu félagatölu sína dagana fyrir
kjördæmisþing, sem vissulega ætti
að vera gott, en vekur samt efa-
semdir. Sú mikla fjölgun hefði t.d.
mátt sýna sig fyrir sveitarstjórnar-
kosningarnar í vor.
Tíminn telur í þessari forystu-
grein „ástæðulaust að tala um
klofning Framsóknarflokksins í
kjördæminu af þessu tilefni enn
sem komið er“, og heldur svo
áfram: „Fari hins vegar svo að
stjórn kjördæmissambandsins eða
framkvæmdastjórn flokksins láti
undan ósk Stefáns Valgeirssonar
um að væntalegur framboðslisti
verði tengdur nafni flokksins og
listabókstaf, þá gengur flokkurinn
klofinn til kosninga. Þá er klofn-
ingurinn viðurkenndur og aug-
ljós.“
Og svo eru menn að gera gys að
strútgreyinu sem stingur höfðinu í
sandinn og heldur að enginn sjái
sig af því að hann sér ekkert sjálfur.
Ef t.d. 6-7 framsóknarfélög í
kjördæminu bjóða fram þennan
lista í sínu nafni ætla þá þessi
gáfnaljós að stinga hausnum í sand-
inn og segja að hann sé ekkert
tengdur nafni flokksins? Það sé
bara hugarfóstur Stefáns Valgeirs-
sonar að svo sé? Kjósendur þess
lista séu ekki löglegir framsóknar-
menn, og þá ekki heldur þeir sem
þa.r bjóða sig fram. Telja oddvitar
Húsavíkurlistans sig kannski þess
umkomna að vísa nær helmingi
flokksbundinna manna í kjördæm-
inu úr flokknum?
Ég hefi sagt það áður, og vil
ítreka það hér: Það er klofningur í
flokknum og sá klofningur er fyrst
og fremst út af ágreiningi um
málefni. Um leið hlýtur að verða
ágreiningur um menn, sem eru
fulltrúar þeirra sjónarmiða sem
okkur greinir á um. Ef við horfum
framá við þá er það alveg ljóst að
við þurfum nýja forystu til að
sameina okkur aftur í þá heild sem
við verðum að vera ef við ætlum að
vera forystuafl þessa kjördæmis,
sem og landsbyggðarinnar.
Framsóknarflokkurinn var og
hefur verið í afgerandi forystu fyrir
landsbyggðina alla í áratugi. Get-
um við sagt að hún sé afgerandi í
dag? Því miður ekki og það sem
ennþá verra er, er að í þeirri
leiftursókn sem nú skal háð til þess
að afla flokknum fylgis á suðvestur-
horninu er því hlutverki varpað
fyrir borð.
Þetta hafa aðrir flokkar gert sér
grein fyrir og hljóta menn að hafa
tekið eftir því undanfarin missiri
að flokkar eins og Alþýðuflokkur-
inn og þá ekki síður Alþýðu-
bandalagið, sem mestan sinn styrk
hafa sótt í þéttbýlið, gerast nú í
orði a.m.k, æ hlynntari byggða-
stefnu, alla vega þegar þeir eru
staddir úti á landi.
Stjórnendur flokksins hafa haft
horn í síðu Stefáns Valgeirssonar
þar sem hann hefur ekki þótt nógu
leiðitamur við þessa stefnu. Sömu-
leiðis hefi ég það fyrir satt að
fundið hafi verið að blaði okkar
Degi fyrir of mikla byggðaþröng-
sýni. Og persónulega var ég
skammaður fyrir tveim árum á
fundi kjördæmisráðs fyrir að vera
að reyna að mynda gjá milli dreif-
býlis og þéttbýlis þegar ég benti á
vaxandi misvægi milli landsbyggð-
ar og suðvesturhornsins og nauð-
syn aðgerða til breytinga.
Þó hefur kjördæmisþing okkar
samþykkt svipaðar kröfur undan-
farin ár, en þeim samþykktum
hefur ekki verið hampað fyrir
sunnan.
Svo undarlega vill til að á sömu
síðu Tímans og forystugreinin er,
ræðir „Garri“ nokkuð um prófkjör
og Alþýðubandalagið. Þar stendur
m.a. um úrslitin hjá þeim: „Þetta
er aðeins nýjasta dæmið um það að
Alþýðubandalagið er ekki lengur
sá hreini verkalýðs- og Iaunþega-
flokkur sem einu sinni var.“ Okkur
væri e.t.v. rétt að líta svolítið nær.
Sýna okkar úrslit kannski að við
séum ekki sá byggðastefnuflokkur
sem einu sinni var.
Rétt er að undirstrika það enn
einu sinni að byggðastefnu er ekki
beint gegn Reykjavík. Hún snýst
um það m.a. að hvert byggðarlag
haldi sínu og njóti afraksturs síns
framlags til þjóðarbúsins. Slík
stefna á mikinn hljómgrunn um
land allt og einnig á höfuðborgar-
svæðinu, þó ýmsir vilji ekki trúa
því og telji nauðsyn á að afneita
henni til að ná þar árangri í kosn-
ingum.
Rúmlega 1100 manns hafa nú
skorað skriflega á Stefán Valgeirs-
son að vera í forystu fyrir sérfram-
boði í Norðurlandi eystra, og á
fjölmennum fundi sem stuðnings-
menn þess framboðs boðuðu Stef-
án á að Hrafnagili í Eyjafirði varð
Stefán við þeirri áskorun. Við
teljum þessa aðgerð nauðsynlegt
upphaf á þeirri endurhæfingu sem
flokkurinn þarfnast að mati ýmissa
mætra manna.
Við horfum í dag fram á alvar-
legt ástand í málum landsbyggðar-
innar. Skipulagða landeyðingu
hafa ýmsir viljað kalla það. Ef þau
öll ná völdum sem boða hina nýju
þjóðfélagsskipan, frjálshyggjuna,
þá verða, svo ég noti aftur þau
fleygu orð, Hornstrandir íslands,
orðnar margar áður en mörg ár
lrða. Þeir sem sitja hjá aðgerða-
lausir þegar slík verk eru unnin
bera ekki síður ábyrgð.
Gunnar Hilmarsson.
UMSÖGN
Menningarsögulegt afrek
Lúðvík Kristjánsson: Islenzkir sjávarhættir
V. Bókaútgáfa Menningarsjóðs 1986.
498 bls.
Fimmta og síðasta bindi íslenzkra
sjávarhátta hefur að geyma umfjöll-
un um nýtingu, hvals, rostungs og
fugls, auk viðamikilla skráa, sem
taka yfir allt verkið.
Fyrsti þáttur þessa bindis fjallar
um hval, veiðar á honum, hvalreka,
hvalfang, verð þess og nýtingu. Höf-
undur bendir á, að neysla hvalfangs
hafi jafnan verið mikil hér á landi,
en hins vegar stunduðu landsmenn
aldrei umfangsmiklar hvalveiðar á
fyrri öldum, nema þá helst Vestfirð-
ingar, og mun það öðru fremur hafa
stafað að litlum tækjabúnaði. Hval-
rekar voru hins vegar tíðir, einkum
í þeim sveitum, þar sem hafís lagðist
að, en hvalurinn fylgdi oft ísnum og
sprakk oft í honum. Af heilum hval
mátti hafa mikla björg og ekki var
ótítt að heilar sveitir björguðust af
hvalreka í harðærum. Um skiptingu
hvals giltu frá fornu ákveðnar reglur
og er glögg grein gerð fyrir þeim í
þessu riti og einnig sagt frá ýmsum
hvalaheitum og örnefnum dregnum
af hval. Þá er sérstakur kafli um hval
í þjóðtrú og leikjum.
Þar sem lýkur hvalaþætti segir frá
rostungi og nytjum af honum. Rost-
ungar voru aldrei við ísland í jafnrík-
um mæli og hvalir og nytjar af þeim
ekki viðlíka jafnmiklar. Lúðvík
Kristjánsson sýnir þó fram á, að
ýmislegt gagn mátti af rostungnum
hafa og tennur hans voru eftirsóttar
til smíða. Voru margir listafagrir
smíðisgripir smíðaðir úr þeim, eins
og myndir í bókinni bera glöggt vitni
um.
Fuglanytjar voru mikilsverður
bjargræðisvegur víða um land á
öldum áður og sums staðar undir-
stöðuatvinnuvegur. Kaflinn um nytj-
ar af sjávarfuglum nær yfir 200
blaðsíður og segir þar gjörla frá
öllum helstu fuglabjörgum á fslandi,
helstu nytjafuglum og aðferðum við
veiðar og hirðingu fangsins. Má af
því sjá, að þótt fuglaveiðar og nytjar
verði trauðla talinn bjargræðisvegur
hér á landi lengur, nema þá helst
nýting æðarfugls, hafa vinnubrögð
og aðferðir við nýtingu sjávarfugla
líklega breyst minnst allra sjávar-
hátta.
Að lokinni frásögninni um þessa
þrjá efnisþætti geymir bókin viða-
miklar skrár og eru atriðisorða og
nafnaskrár þar mestar og ná yfir öll
fimm bindin. Tekur nafnaskráin ein
yfir 90 blaðsíður. Gerð slíkra skráa
er mikið þolinmæðisverk, en þær
eru nauðsynlegar til notkunar á
verkinu.
í bókarlok er kafli, sem ber yfir-
skriftina „Við verkalok", en þar
gerir höfundur grein fyrir aðdrag-
anda verksins, vinnubrögðum og
markmiðum. Af þeim kafla kemur í
ljós, að auk óhemjuviðamikillar
könnunar ritaðra og prentaðra heim-
ilda, auk athugunar á munum og
minjum í söfnum, hefur Lúðvík rætt
við fjölda heimildamanna. Hann
birtir skrá um aldur þeirra og upp-
Lúðvík Kristjánsson
Þýsk gyðingaljóð
Elsa Lasker-Schiiler:
Mánaturninn, Ijód,
Hannes Pétursson þýddi,
Iðunn, Rvk. 1986.
Að því er Hannes Pétursson skáld
segir í eftirmála þessarar bókar sinn-
ar var Elsa Lasker-Schúler þýskur
Gyðingur, fædd 1869 í Elberfeld,
sem nú er hluti iðnaðarborgarinnar
Wuppertal í Nordrhein-Westfalen.
Húnlifði fjölskrúðuguogviðburða-
ríku listamannslífi þar í landi en lést
á sjúkrahúsi í Jerúsalem í ársbyrjun
1945.
Hér birtir Hannes ein þrjátíu ljóð
eftir þessa skáldkonu, sem hann
hefur þýtt á íslensku. Þessi ljóð eru
yfirleitt nokkuð rómantískrar ættar,
og ekki ólík því sem við þekkjum
hér á landi frá innhverfum ljóðum
nýrómantísku skáldanna frá því um
og eftir aldamótin síðustu.
Þetta felur í sér að þarna er fyrst
og fremst horft inn á við; skáldið
yrkir um tilfinningar sínar, efni eins
Hannes Pétursson skáld.
og sorg, gleði, ótta, hræðslu, ast,
trú, og svo framvegis. Sem dæmi má
taka hér stutt ljóð sem heitir einfald-
lega Móðir:
Ó móðir mín, ef þú lifðir,
þá léki ég mér í kjöltu þinni fús.
Ég er hrædd oghjarta mínu svíður
af hörmungunum mörgu.
Blóðlauf sprettur út um allt.
Hvert á barn mitt að halda?
Hugglöð lagði ég engan stíg,
allar eru jarðir upprótaðar.
Ástríka, ástríka móðir.
í þessum tóni er þarna ort, og
verður ekki annað séð en að vel sé
að verki staðið. Þessi bók heyrir
kannski ekki til bókmenntalegra
stórvirkja, en samt sem áður er alltaf
fróðlegt að fá tækifæri til að kynnast
nýjum skáldskap. íslenskur búning-
ur ljóðanna er sem vænta má af
hendi Hannesar Péturssonar hinn
vandaðasti, og allur frágangur bóka-
rinnar má teljast góður.
-esig
runa og kemur í ljós af henni, að
heimildamenn hans voru alls 374,
langflestir, eða 207 úr Vestfirðinga-
fjórðungi. Langsamlega flestir þess-
ara heimildamanna voru fæddir á
19. öld, hinirelstu fyrir 1850 og sýnir
það eitt, að Lúðvík mátti ekki seinni
vera og að hann hefur bjargað
ómetanlegum fróðleik frá gleymsku.
Aðdrættir og samning íslenzkra
sjávarhátta er mikið eljuverk og
hefur staðið, með frátökum þó, í
liðlega hálfa öld. Ekki er ólíklegt að
Lúðvík Kristjánssyni líði nú að
verkalokum líkt og Edward Gibbon
er hann lagði frá sér pennann eftir
að hafa samið síðasta kaflann í hið
fræga rit sitt um hnignun og fall
Rómaveldis, en þá fann hann til
hvors tveggja í senn, léttis og
söknuóar. Allt um það mun Lúðvík
þó ekki telja eftir sér þær mörgu
stundir, sem í verkið hafa farið, en
hann hefur með elju sinni bjargað
frá glötun mikilsverðum hluta ís-
lensks menningararfs.
Hér gerist þess ekki þörf að hafa
mörg orð um efnistök og efnismeð-
ferð höfundar, en hvort tveggja
einkennist af samviskusemi og ná-
kvæmni, þekkingu og ritfærni.
Samning og útgáfa þessa mikla
ritverks er menningarsögulegt afrek
og mun Lúðvíks Kristjánssonar lengi
verða minnst fyrir það, jafnvel af
þeim, sem ekkert þekkja til mann-
kosta hans að öðru leyti. Hann hefur
þó ekki staðið einn að verki, kona
hans, Helga Proppé, hefur verið
honum styrk stoð og átt mikinn þátt
í verkinu, einsog hann leggursjálfur
áherslu á í lokakafla. Þá hafa ýmsir
góðir menn lagt mikið lið við
myndskreytingu og mun hlutur
Bjarna Jónssonar listmálara þar
stærstur.
Öll útgáfa og frágangur þessa
bindis er með jafnmiklum ágætum
og hinna fyrri. Bókin er prýdd fjöl-
mörgum myndum og teikningum og
öll hin fagurlegasta að ytri gerð.
Hæfir þar hvort öðru, útlit og inni-
hald.
Jón Þ. Þór.