Réttur - 01.02.1921, Blaðsíða 50

50
Réifur.
ýmsa vegu, t. d. í frumþarfir og afleiddar þarfir — fjárhagS-
legar og ófjárhagslegar, svo sem þörf fyrir andrúmsloft og
hreyfingar, líkamlegar og andlegar, nútíðar- og fraintíðar-
þarfir.
Styrkur þarfanna er mjög misjafn; fer hann mikið eftir
tegund þarfarinnar (t. d. er matarþörfin ríkari en glysþörfin)
og fullnægjustigi. Af þessu leiðir, að menn meta harla mis-
jafnt fullnægjuefnin, hluti og annað, sem fullnægt getur þörf-
unum. Að ineta, merkir að ííkja einum hlut við annan, sem
þá er notaður fyrir mælikvarða. A sama hátt og menn líkja
hlutum saman, má og bera saman einstaka eiginleika tveggja
eða fleiri hluta.
Uppruni nytsemi. Er menn vilja komast að raun um,
hvort einhver hlutur sé hæfur til fullnægju, fer ætíð fram
mat. Fullnægjuhæfi hlutanna köllum við alment nothæfi.
Er það hlutrænn eiginleiki og óbreytilegur. Brauð hefir altaf
nothæfi, af því að nýtt brauð hefir næringargildi, ákveðið
bragð og er meltanlegt. Nothæfið er skilyrði þess, að menn
telji fullnægjuefnin nytsöm, í fjárhagslegum skilningi, telji
þau gædd nytsemi eða þarfleik. Nytsemin er gagnólík not-
hæfinu fyrir þá sök, að hún er breytilegur eiginleiki og gef-
in hlutunum af mönnunum; er mannrænn eiginleiki hlutanna.
Brauð er ætíð nothæft, en nytsamt því að eins, að einhvern
langi í það. Hálf flatbrauðskaka getur bjargað manni frá
hungurdauða og er nytsemin þá harla mikil. Jafnstór kaka
getur valdið megnum viðbjóði hjá þeim, sem nýbúinn er að
neyta Ijúftengs matar. Nytsemin er þá »negativ«.
Af þessu má ráða, að þarfirnar, en ekki vinnan, skapa nyt-
semina. Astríðan er meginatriðið, en ekki orkueiningar þær,
sem fullnægjan kostaði. Fullnægjan er takmarkið og því
frumorsök allra fjárhagsathafna mannanna. Framleiðslan að
eins meðalið.
Hér skiflir engu máli, hvort hluturinn er einnig nytsamur í
siðferðislegum skilniugi eður eigi. Frá fjárhagslegu sjónar-
miði er alt það nytsamt, sem þægir þörfum manna eða löng-