Neisti - 26.08.1979, Síða 5

8. tbl. 1979, bls. ^
Streytuviðbragðið er ekki sjúklegt, það er samfélagið sem gerir streytu að 1 sjúkdómi. j l Streyta er ekki síður hœttuleg en ' krabbamein. Streyta er hins vegar , beinlínis samofin samfélagsgerðinni. 1 Streyta getur valdið sem ncerst algerri 1 andlegri lömun og uppgjöf. Um það bil þriðjungur sjúkradaga á rœtur sínar að rekja til streytu. | Tíundi hver félagi danska alþýðu- sambandsins hefur einkenni streytu á alvarlegu stigi.
Vinnuvernd
Einar Baldvin Baldursson
Streyta
Vinnusjúkdómar eru margir og
misjafnir. Flestir eiga þeir þó það
sameiginlegt að tæknilega séð er hægt
að vinna bug á þeim. Það er pólitísk
spurning hvort það verði gert og að
hve miklu leyti. í flestum tilfellum
rekast hagsmunir verkafólks og at-
vinnurekenda á í sambandi við ráðstaf-
anir gegn vinnusjúkdómum. Slíkar
lausnir eru oft kostnaðarfrekar. Til
þess að tryggja framgang þeirra er
óhjákvæmilegt að setja spurningar-
merki við eignarrétt atvinnurekenda á
atvinnutækjunum. Hvað streytu varð-
ar, er þetta ljósast í sambandi við færi-
bandavinnu og vaktavinnu.
Hvað er streyta?
Grundvöllur streytunnar er ósjálf-
rátt sálrænt og líkamlegt viðbragð ein-
staklingsins við hættuástandi. Þetta
viðbragð er sálrænt og líkamlega
heilbrigt. Áður fyrr gat líf og heill ein-
staklingsins verið undir þessu við-
bragði komið. Þetta viðbragð verður
ekki að streytu fyrr en einstaklingur-
inn er knúinn til að sýna slík viðbrögð
samfellt. Hávaði, loftmengun og kuldi
eru nokkur þeirra atriða sem knýja
fólk í sífellda viðbragðsstöðu. Líkam-
inn býr sig til að mæta hættu sem er
samfelld og hvorki verður lögð að
hólmi né undan flúið. Áður fyrr leystist
streyta upp í slíku viðbragði nú hleðst
hún upp.
AÖ loknum v/innudegi heldur
hrynjandi vinnunar áfram ai
skilyrða líf verkafálks.
Streyta getur til að byrja með valdið
takmörkuðu heilsutjóni. Langvarandi
streyta getur valdið verulegu heilsu-
tjóni á einstökum líffærum og andlegri
heilsu fólks.
Streytusjúkdómar
Andlegir og líkamlegir streytusjúk-
dómar, eru fyrst og fremst viðbrögð
við streytuskapandi ástandi. Stundum
er sjúkdómsþróunin sprengingu líkust,
en venjulegast er um hægfara þróun að
ræða, sem birtist á ýmsan hátt.
- Það er almennt vitað að streyta
getur valdið ýmsum blóðþrýstings-
sjúkdómum. Með tilraunum hefur
verið sýnt fram á tengsl kransæða-
sjúkdóma og streytuþátta á vinnu-
stöðum. Sýnt hefur verið fram á, að
streytuverkan í mynd vinnuhraða og
færibandavinnu, leiðir til breytinga á
efnasamsetningu blóðsins, sem vitaðer
að geta leitt til æðakölkunar og krans-
æðasjúkdóma. Verkafólk sem býr við
mikið vinnuálag, nefnir gjarnan ein-
kenni eins og mikinn hjartslátt, verki í
hjartastað eða óreglulegan hjartslátt,
en öll þessi einkenni tengjast truflun á
starfsemi hjartans.
- Streyta á vinnustað leiðir oft til
maga- og meltingartengdra truflana.
Algeng einkenni eru matarleysi, ógleði,
tilhneiging til niðurgangs eða hægðar-
tregðu. Sænsk rannsókn á félögum
sænska alþýðusambandsins, sýndi að
20% aðspurðra kvartaði yfir því að
eiga oftlega við erfiðleika að stríða í
sambandi við maga og meltingu.
Rannsóknin sýndi að þeir sem bjuggu
við mesta streytu höfðu einnig flest
einkenni.
- Vinnustreyta getir leitt til vöðva-
spennu með tilhneigingu til vöðva-
bólgu og liðatognunar. Oft myndast
vöðvaflækjur í hnakka og öxlum. Ein-
kennin eru eymsl, verkir og höfuð-
verkir. Langtíma spenna getur leitt til
gigtar.
- Oft á tíðum leiðir streyta til
andlegra vandamála. Almenn einkenni
eru þreyta, öryggisleysi, skapstyggð,
vandamál í sambandi við svefn, geð-
sveiflur með tilhneigingu til þunglynd-
is, höfuðverkja og andlegrar deyfðar.
Við sérlega erfiðar aðstæður, geta
þessi streytueinkenni algerlega lamað
viðkomandi andlega.
Minniháttar taugaveiklunareinkenni
eru í þessu sambandi afar mikilvæg.
Kemur þar tvennt til. í fyrsta lagi getur
alvarlegt sjúkdómsástand verið í
myndun og í öðru lagi geta þau streytu-
einkenni sem við höfum nefnt valdið
fólki töluverðum erfiðleikum í daglegu
lífi þess.
Hafa verður í huga, að síðari tíma
rannsóknir hafa sýnt, svo ekki verður
um villst, að andleg líðan hefur áhrif á
varnargetu líkamans gagnvart ytri
áreitum og sýkingu. Einnig getur
streyta valdið sérstökum vandamálum
í sambandi við meðhöndlun annarra
sjúkdóma. Besta dæmið um þetta er
sykursýki, sem streyta getur haft
magnandi áhrif á. Þó vísindamenn geri
sér æ betri grein fyrir mikilvægi streytu
í sjúkdómsferlum, vantar enn mikið á
að hlutverk hennar í myndun sjúk-
dóma og þróun þeirra sé að fullu skýrt
og skilið.
Streyta sem
vinnusjúkdómur
Streyta er eflaust með allra útbreidd-
ustu vinnusjúkdómum. Við getum
nefnt til dæmis, að 1973/74 var gerð
rannsókn á félögum danska Alþýðu-
sambandsins (LO). Þessi rannsókn var
framkvæmd meðal 7000 félaga þess, en
henni var þannig hagað að hún átti að
veita upplýsingar um ástandið meðal
900 þúsund félaga þess. Upp undir
helmingur aðspurðra sagðist hafa eitt
af sjö mögulegum streytueinkennum.
Einn tíundi aðspurða hafði einkenni
sem bentu til alvarlegs streytuálags. Til
samanburðar má geta þess, að fjórð-
ungur aðspurða félaga sænska alþýðu-
sambandsins segist búa við verulega
streytu. Algengustu einkennin eru
þreyta, svefnleysi og taugaveiklun.
Eitt af helstu einkennum streytu er
fjöldi sjúkradaga, hvort þeim fjölgar
eða fækkar, skipting þeirra o.s.frv.
Bæði í Danmörku og Svíþjóð hefur
síðustu 10-15 ár orðið töluverð fj ölgun
á sjúkradögum og sjúkratilfellum.
Sænskur streytukönnuður hefur kom-
ist að þeirri niðurstöðu að þriðjungur
allrar sjúkrafjarveru eigi rætur sínar að
rekja til streytu. Dönsk könnun sýnir
að veruleg tengsl eru milli streytu og
starfsskipta og að sömu niðurstöðu
hefur verið komist í Svíþjóð. Hingað til
hafa læknar og heilbrigðisyfirvöld ekki
kunnað önnur ráð en aukna lyfjagjöf.
Eina lausnin er hins vegar að ráðast á
orsakir streytunnar í vinnuumhverfi
fólks, ekki að auka útbreiðslu tauga-
lyfja.
Streyta meðal
íslensks verkafólks
Engar rannsóknir eru til hérlendar
sem varpa ljósi á 'spurninguna um
útbreiðslu streytu og annarra vinnu-
sjúkdóma. Mestar og bestar upplýs-
ingar er augljóslega að fá, með því að
vísa til norrænna rannsókna. Mun-
urinn á vinnuumhverfi hérlendis og á
Norðurlöndum er ekki fslandi í hag.
Færibandavinna er minni hér og sama
gildir um vaktavinnu. Á móti kemur
langur vinnudagur, sjálfstæð húsbygg-
ingastarfsemi sem fer sérstaklega illa
með ungt fólk, óöryggi í launa- og fjár-
málum fyrir verkafólk, afleitar vinnu-
aðstæður og svona mætti lengi telja.
Nokkur munur kann að vera á því
hvernig vandamálin birtast hér og á
Norðurlöndum, en umfangið er örugg-
lega ekki minna hérlendis.
Orsakir streytu
Mest áhrif á streytumyndun hafa
þættir eins og vinnuhraði, launaform
eins og akkorð og bónus, yfirvinna,
næturvinna, vaktavinna og færibanda-
vinna. Sömuleiðis hávaði og kuldi, til-
breytingarleysi vinnu, efnamengun
andrúmslofts og ósjálfstæði í vinnunni.
í þeim könnunum sem hér hefur
verið getið, voru algengustu orsakir
streytu sem fólk taldi til: vinnuhraði,
óheppilegur vinnutími, tilbreytingar-
leysi i vinnunni og mengun andrúms-
lofts. Þriðjungur aðspurðra félaga
danska alþýðusambandsins nefndi of
mikinn vinnuhraða sem orsök streytu
og 80% þeirra sem höfðu vaktavinnu
nefndu hana sem orsök. Eldra verka-
fólk á við sérstök vandamál að stríða
vegna öryggisleysis sem stafar af ótta
þess um að það geti ekki aðlagað sig að
breyttum aðstæðum.
Ef nánar er að gætt má sjá fimm
atriði sem skipta mestu máli í sam-
bandi við streytumyndun.
1. ráðningarskilyrði: atvinnuöryggi,
launaform.
2. eiginleikar vinnunnar: vinnuhraði,
sjálfstæði eða skortur á sjálfstæði í
vinnunni, vinnuhraði.
3. vinnutími: vaktavinna, yfirvinna.
4. vinnuumhverfi: hávaði, mengun,
kuldi, trekkur, lýsing.
5. skipulagning vinnunnar: áhrif eða
áhrifaleysi fólks á það hvernig að
vinnunni er staðið, yfirlit yfir vinnu-
ferlið í heild sinni.
Baráttan gegn streytunni
Á tímum vaxandi kreppu hlýtur
streyta að aukast. Vaxandi útbreiðsla
atvinnuleysis; árásir á kjör verkafólks
og réttindi; aukinn vinnuhraði og örari
skipting vinnuafls samhliða auknu
framboði: allir þessir þættir benda til
þess að vandamál streytu eigi eftir að
aukast. Á þessum vanda og streytu sem
slíkri er engin auðveld lausn.
Til að vinna bug á grunnorsökum
streytu þarf að gerbreyta framleiðslu-
háttum. Það þarf að vinna bug á yfir-
vinnu og vaktavinnu eftir því sem hægt
er. Finna verður lausn á þeim vanda
sem tengist notkun heilsuspillandiefna
á vinnustöðum og tryggja verður
yfirráð framleiðenda sjálfra yfir fram-
leiðsluferlinu.
Því er ekki hægt að benda á neitt eitt
afmarkað töfraráð sem leysi vanda
þúsundanna. Hins vegar mun sérhvert
skref að þeirri lausn sem bent hefur
verið á bætaskilyrði verkafólks. Mikil-
vægasta atriðið eru aukin kerfisbundin
afskipti verkalýðshreyfingarinnar að
vinnuvernd. Barátta verkalýðshreyf-
ingarinnar fyrir vinnuvernd mun ekki
aðeins leiða til afmarkaðra umbóta,
hún mun einnig bæta skilyrði verka-
fólks til að grípa til eigin ráða. Um leið
og hætt er að líta á þessi vandamál sem
einstaklingsvandmál skapast forsend-
ur breytinga.
færibandawinna er oft mjög streytuskapandi.
vinnur ekki bug á streytu. Ástandið síst betra á íslandi en Norð- urlöndum. Streyta er samofin vinnuumhverfinu. Með kreppunni verður streyta sífellt meira vandamál. 1 Kerfisbundin afskipti verkalýðshreyf- ' ingarinnar af vinnuvernd er forsenda breytinga.