Nýtt land - 24.05.1940, Blaðsíða 1

ÚTGEFANDI:
Jafnaðarmannafélag
Reykjavíkur.
Félagsprentsmiðjan
h.f.
NYTT LAN D
Ritstj. óg ábyrgðarm.
Ólafur H.Einarsson,
Skeggjagötu 13.
AFGREIÐSLA:
Hafnarstræt 21.
Sími 5796.
m. árg.
REYKJAVÍK, FÖSTUDAGINN 24. MAÍ 1940.
12. TBL.
BÆKUR
Fyrstu bæknr
n iSs og: naeim-
iitgat* I044Í.
’pG hafSi hlakkaíS til aft fá i hend-
“ ur i. hefti Tímarits Máls og
menningar i þess nýja búningi. Ef
til vill hefur sú tilhlökkun verið
of mikil til þess að komizt yröi hjá
vonbrigöum.
Þaö er rangt aö segja.aö heftiö
sé lélegt. En þaö er heldur ekki
gott. Þar er allt of mikill beinn á-
róöur fyrir þaö félag og fyrirtæki,
sem heldur því úti. Tímaritið má
gjarna svara til saka gegn árásum,
sem beitt er gegn Máli og nienn-
ingu. En þeim svörum á að vera
afmarkað svið. Það má líka snúa
vopnum sínum til sóknar. En slíkt
á að gera í réttu hófi. Félagsmenn
Máls og menningar ætlast fyrst
og fremst til þess, að þetta sé tíma-
rit, sem Ueri félaginu maklegt vitni
með því að vera gott tímarit.
Mér leiðist inngangur ritsins.
Ritgerðin um Einar Benediktsson
kemur ekki við mig. Grein Hall-
dórs Kiljan um einræði og menn-
ingu minnir mig á ungling í mút-
um, sem reynir að komast hátt.
Þar hefði eg þó unnað höfundin-
um að vel hefði tekizt. En kvæði
Guðm. Böðvarssonar, Brotið
sverð, þykir mér gott, og einnig
„mótmælin“ lians Halldórs Stef-
ánssonar og „skuld“ Theodóru, þó
að hvorttveggja láti lítið yfir sér.
Ritgerð Sverris Kristjánssonar til
minningar um 150 ára afmæli bylt-
ingarinnar á Frakklandi er grein-
argóð og yfirlitsglögg, en ein-
hvernveginn ekki heillandi til
lestrar. Þær fáu umsagnir, sem eru
um bækur, bera þess ekki nógu
Ijóst rnerki, að ætlazt sé strengi-
lega til þess, að þær séu lesendum
til leiðbeiningar, heldur gæti
mönnum vii'zt, að hér ætti að vera
framhald af því, er var í litlaTíma-
ritinu, að þetta séu frekar dulbún-
ar auglýsingar en raunverulegir
ritdómar. En einmitt á þessu
sviði hefur Tímaritið bæði vanda-
samt og mikilvægt hlútverk aö
rækja, og mundi bæði verða vel
þakkað og öllum almenningi
jgagnlegt, ef það yrði vel rækt.
Saga F. E. Sillanpáá, Skapa-
dægur, er bókmenntalega skoðað.
prýðilegt verk. En ekki er jafn
víst, að öllum þyki hún skemmti-
leg aflestrar. Hún er að formi til
ævis^ga fátæks hjáleigubónda, Jó-
hanns Abrahams Benjaminssonar,
sem raunar er ýmist kallaður
Jussi, Juhi eða Jonni og kendur
við Toivala, áfangastað á erfiðri
lifsleið, þann eina stað, þar sem
hann náði rétti sínum, „i fyrsta
og siðasta skipti á langri ævi“.
Fyrst er frá því sagt, þegar hann
kemur í heiminn haustdag 1857,
sem byrjar með steypirigningu, en
endar með þessari rólegu íegurð,
þegar sólskinið merlar marglitt
lauf haustskógarins. Það segír
seinast frá Jussa, að hann er rúm-
lega sjötugur að aldri skotinn í
frelsisstríði Finnlands, sakaður um
launmorð, sem hann á þó ekki ann-
an þátt í en að hafa skilið byssuna
sína eftir hjá líkinu. Ævi hans er
ákaflega hversdagsleg og ástríðu-
Htil, þar til hann fréttir, að eftir-
lætisdóttir hans, sem hann hefur í
baslinu látið nauðugu frá sér fara,
hefur fyrifarið sér. Þá verður hann
Byltingapostuli og tekur þátt í al-
þýðuuppreisninni finnsku, flýr
beim í kotið eftir ósigurinn við
Kuuskoski, og er tekinn þar og
leiddur til aftökustaðarins.. F.rá-
Atvinnuleysið og atvinnu-
bóta loforðin
tiÞkkiu* licr SiórSaif a angn við
jisi erfidleiksi, soiib fh'siibbikikIsiií eni
o§’ gersi t*sið fyrit* gteinL en isítst §»si
ekkl Ystxsi okknr t atigfiiin. — Við
cigfiiiit frsiiiBsit* öðru að fcsta §jön-
Ir st §ieiiti úriscðnin. scm f.vrii*
lieiuli ern, og* lieiua sitliygii okkar
að lieiin.
T síðasta blaði var drepið á þá at-
vinnuörðugleika, sem að þjóð-
inni steðja, sem bein afleiðing
styrjaldarinnar; lokun markaða og
hindrun frjálsrar verzlunar. Þá
var,einnig vikið að þeim viðskipta-
samningum, sem nú standa yfir
hér á landi, milli Breta og íslend-
inga, sem við megum vænta hins
bezta af, enda þótt þeir séu enn
eigi svo langt á veg komnir, að
nokkuð sé upp gefið um árangur
þeirra af hálfu samninganefnda.
Atvinnuleysi er hinsvegar mikið
hér á landi og hefir verið þjakandi
um langt skeið, svo að þótt eigi
hefði annað komið til, þá var það
eðlilegt, að íslenzk alþýða gengi
vonlítil og aðþrengd frá vetri til
sumars. En nú eykur það" von-
leysið um allan helming, hversu
útlit allt er ískyggilegt og atvinnu-
horfur rýrar um venju fram. Ör-
vænta menn nú meira að segja um
síldveiðarnar, sem oft hafa vakið
örfandi traust, þrátt fyrir allt von-
leysi, og léð vonir langt fram á
sumar hvert, enda þótt þær hafi,
fyrir dutlunga síldarinnar sjálfrar,
oft og tiðum reynst tálvonir einar
sumar eftir sumar. Úr þvi greiða
viðskiptasamningarnir, sem von-
andi, hvað þessu viðvíkur, verður
hraðað af fremsta níegni, hvort
við megum i ár tengja venjulegar
vonir við síldveiðarnar.
En svo að öllum síldveiðum sé
slepjit og viðskiptasamingar látn-
ir ganga sinn gang, þá liggja hér
ótal verkefni, færar og viðráðan-
legar atvinnuframkvæmdir fyrir
starfsfúsar hendur, óleyst — og
það skortir ekki starfsfúsar hend-
ur, þvert á móti. Þrátt fyrir allan
ihaldsóhróður um styrktarlretl ís-
lenzkrar alþýðu, þá er það krafan
um það, að fá meira að starfa,
sem hæst hljómar.
Byggingariðnaðarmenn biðja
rikisstjórn og Alþingi um það, að
fá efni flutt inn í landið, til þess
sagnir höfundarins falla að efninu
eins og nærskorin klæði. Þær eru
að yfirvarpi hversdagslegar, en þó
má það glögglega finna, að „djúp-
varmur er undirylur ástar sem að
fátt um þylur“ bak við þær allar.
Á íslenzku þýðingunni er mynd-
arlegt og svipríkt málfar, og finnst
á þvi mjög lítið þýðingarbragð.
Hitt hefur ekki verið athugað,
hversu nákvæm þýðingin er. En
íslenzka nafnið á sögunni er raun-
ar nýtt nafn, og eins og valið af
handahófi. Á sænsku heitir sagan
„Det fromma elendet“, og hefði
átt að heita á íslenzku „Heiðurs-
fátækt“, nafni tneð hálf-falinni
beiskju og hæðni blandinni grát-
glettni.
að geta byggt þjóöinni sæmileg
húsakynni. Þetta eru kallaðar
kröfur til annara. Dagsbrúnar-
verkamenn biðja um að*fá að taka
upp mó til eldsneytis fyrir þjóö-
ina, fá að vinna að jarðabótum,
til frekari arðnýtingar landgæða
fyrir þjóðina, fá að vinna að bætt-
utn samgöngum fyrir þjóðina, fá
að nota atvinnubótavinnu sina til
arðbærra framkvæmda i þágu
þjóðarinnar og þetta eru kallaðar
kröfur til antiara. Hafnfirzkir
verkamenn mælast til hins sama
og tala auk þess um að þá langi
til þess að beita orku sinni til bóta
á hafnarmannvirkjum síns bæbjar
— og þetta eru kallaðar kröfur til
annara. Sjómenn mælast til þess
að íá að leggja líf sitt í hættu, til
þess að koma afurðum landsins í
verð, undir ekki lakari skilyrðum
en tíðkast með öðrum sambærileg-
um þjóðum, og það er einnig kall-
að að gera kröfur til annara en
sjálfra sín.
Viðleitni alþýðunnar beinist að
því, að fá aö skapa verðmæti og
þurfa ekki að snapa.
Viðleitni yfirvalda og stéttar
beinist að því, að telja alþýðunni
trú um það, að hún sé að snapa,
])egar hún krefst þess, að íá aö
skapa, til þess að gera sér auðveld-
ara að skrapa verðmætin í sínar
hendur úr höndum alþýðunnar og
þjóðarinnar í heild.
Hvert hefur verið viðhorf
yfirvaldanna. til atvinnuveganna
undafffarið ? Það, að leggja megin-
áherzlu á þann atvinnveginn, sem
beztan arð gat gefið svoköll-
uðum atvinnurekendum, sem að-
eins verðskulda þaö nafn fyrir
það eitt, að hafa rekið atvinnu-
vegina ofan i botnlaust skuldafen
— en almenningi minnsta atvinnu.
Undanfarið hefur aðeins verið um
ísfiskveiðar hugsað og útgerðin
safnað milljónagróða af þeim. Vit-
anlega er það sjálfsagt, að þjóö-
in leggi höfuðáherzlu á þá at-
vinnuvegi, sem á hverjum tíma
færa beztan arð — ef sá arður
rennur í þjóðarbúið. Nú er þaö
svo, sem öllum er kunnugt, aö tog-
araútgerðin er skattfrjáls og að
mestu sjálfráð unr það, hvert arð-
ur hennar rennur. Ný útgerðarfé-
lög hafa verið stofnuð, að nafn-
inu til, á vegum eldri og skuldugra
félaga, til þess að forða gróöan-
um frá því að renna í eðlilegar og
margfallnar skuldagreiðslur. Al-
þingi samþykkir að framlengja
þessa arðsöfnun útgerðarinnar án
frekari takmarkana «g þannig er
þjóðin svipt þeim réttmæta arði af
sjálfsögöum atvinnuvegi, aröi, sem
fenginn er samhliða vanrækzlu
annarra sjálfsagðra atvinnugreina.
Hafnfirzk alþýða fór þess á leit,
að hún fengi að nota útgerðararð
síns bæjarfélags til þess aö bæta
hafnarmannvirki sin. Það virtist
all nærtækt og eðlilegt, en var aö
sjálfsögöu komið fyrir kattarnef.
Á Alþingi komu fram tillögur um
það, að nota togaraútgerðar-arð-
inn til atvinnaukningar fyrir að-
þrengda alþýðu, til þarfra fram-
kvæmda og Héðinn Valdimarsson
bar fram tillögu um það, að út-
gerðin yrði a. ,m. k. skattlögð frá
næstu áramótum. Allt þetta var
f.ellt — og útgerðin fær að skrapa
— en alþýöan má snapa.
Nú gat Alþingi þó ekki komizt
hjá því, að samþykkja, svona til
málamynda, nokkrar upphæðir til
atvinnubóta — til þess að viðhalda
snapinu.
Krísuvíkurvegurinn.
Alþingi samþykkti í fjárlög-
um að veita 100 þús.. kr. til fram-
kvæmda við Krísuvikurveginn og
auk þess að til hans rynni 26 þús.
kr. af bensínskatti. Át-ti vinnan
að skiptast jafnt milli Reykvík-
inga og Hafnfirðinga, 50 verka-
menn frá hvorum. Enda þótt
þetta geti ekki talizt mikil bót á
því atvinnuleysi, sem ríkir í báð-
um þessunr bæjum, er það þó spor
í rétta átt. Blaðiö hefur nú frétt
það sannast af þessurn frarn-
kvæmdum, að þarna muni vinna
hefjast innan fárra daga — en þar
eiga ekki að vinna 50 Hafnfirð-
ingar og jafnmargir Reykvíking-
ar — heldur 50 Hafnfirðingar, 8
Reykvíkingar og 7 Suðurnesja-
menn. Svo þar verður ekki stórt
skarð höggvið i atvinnuleysi
Reykjavikur.
Ætlunin er þó talin sú, að verja
nokkru af því fé, sem til Krísu-
víkurvegarins átti að ganga, í
Sogsveginn og er talið, að Reyk-
vikingar muni þar sitja fyrir með
vinnu.
Mótak.
Að undanförnú hafa þjóöstjórn-
arblööin allmjög rætt um mótekju
og nauðsyn hennar nú í eldsneytis-
dýrtíðinni. Um þetta efni hafa
einnig verið flutt erindi í útvarp-
ið og var þar meðal annars fram
tekið, að ef hér yrði tekinn mór,
sem svaraði aö hitagildi til helm-
ings af þeim kolum, er til hitunar
eru notuð á ári hverju, gætu
2 þúsund manns haft við • það
atvinnu í tvö hundruð daga. Var
þetta því þ eyrum atvinnulítillar
alþýðu allglæsileg atvinnuvon, því
að sjálfsögðu var ekki fyrir öðru
ráð gerandi, en að þessu yrði hrint
í framkvæmd, svo miðik nauð-
synjamál sem það augljóslega var.
Lengi vel varð það þó ekki séð,
Frh. á 3. síðu.
Frá utlÖBidnm
Sókn Þjóðverja í Belgíu
og Frakklandi.
Y* jóðverjuin tókst þegar seint i
“ vikunni sem leið að brjótast
vestur yfir Meuse (fljótið heitir
Meuse í Frakkl., en Maas eftir að
kenntr til Belgíu) við Sedan. Ekki
var í fyrstu búizt við, að þetta
mundi sæta miklum tiðindum, því
að haldið var, að viggirðingar
Frakka stæðu þar fyrir þeim sem
óyfirstíganlegur veggur. En þetta
fór á aðra leið. Það kom brátt í
ljós, að víggirðingarnar héldu
ekki brynvögnum Þjóðverja, og
af því að mikið lið hafði verið
flutt af vígvöllunum þarna norður
til Belgíu, urðu Frakkar forviða
fyrir sókn Þjóðverja. Tókst-Þjóð-
verjum að brjótast i gegn um víg-
girðingarnar þarna á fáum dög-
um. Þegar á mánudagskvöld síð-
ast liðið tilkyntu Þjóðverjar, aö
þeir hefðu tekið Laon og Péronne,
] borgir við járnbrautarstöðvar í
] Norður-Frakklandi, um 100 km.
j írá París. Höfðu þeir þá komið
i brynvélasveitum sinum þvert í
I gegnum yngri Maginotlínuna, en
svo kallast þær viggirðingar, er
Frakkar gerðu á landamærum
Frakklands og Belgiu, eftir að
Belgar sögðu upp varnarandalagi
við þá í hitt eð fyrra.
Þessi inikla og harða framsókn
Þjóðverja telja Frakkar nú að
stafi af glæpsamlegri vanrækslu
að brjóta brýr af Meusefljótinu,
meðan enn var tími til þess. Er
svo helzt að skilja, að hér séu um
beina sviksemi að ræða. Kemur þá
enn fram það, að Þjóðverjar eiga
víðar njósnara og hjálpandi hend-
ur en menn hafði nokkru sinni
órað fyrir.
ósigur Frakka við Sedan hafði
þegar tvær afleiðingar í för með
sér: undanhald i Belgíu og að taka
varð upp hreyfistríð i stað víg-
girðingaviðureigna.
Viðureignin í Belgíu.
Svo virtist í vikulokin siðustu,
að Bandamenn hefðu stöðvað
framsókn Þjóðverja í Belgiu, bæði
á austur og norður vígstöðvunum.
Brezkar hersveitir höfðu rekið þá
aftur við Louvain og tekið þá borg
aftur úr höndurn þeirra eftir mann-
skæða orustu í návígi. Belgar
héldu velli bæði i Liege og Namur
og mannfall Þjóöverja var talið
mikið og tjón þeirra á vigvélum
enn meira. En er lát varö á fylk-
ingu Frakka við Sedan, kom sú
hætta upp, að Þjóöverjum tækist
að skilja her Bandamanna i Belgíu
frá meginhernum suöur i Frakk-
landi. Sáu Bandamenn sér þá
þann kost einn tækan, að hörfa
þar undan til tryggingar því, að
fylkingin héldist öll órofin. Síðan
um síðast liðna helgi hefur her
Bandamanna í Belgíu þvi verið á
stöðugu undanhaldi og er þvi meg-
in hluti Belgíu þegúr á valdi Þjóð-
verja. Setuliö það, er varði höfuð-
virkin í Liege og Namur varð þó
eftir og hefur varizt fram til
þessa í sumum vígjunum. Banda-
menn telja tjón sitt á mönnum
og hergögnum á undanhaldinu í
Belgíu ekki stórmikið, en Þjóð-
verjar segjast hafa tekið þar alls
um 100 þúsund fanga, og má þá
gera ráð íyrir, að allmikið áf her-
gögnum hafi einnig falliö í hénd-
ur þeirra.
Undanhald Bandamanna hefui
þó ef til vill ekki orðið þeim að þv
liði, er þeir ætluðust til. A þriðju
dagskvöld tilkyntu Þjóðverjar ai
þeir hefðu þegar komizt met
brynvélasveitir ofan til Ermar
sunds og með því höggvið herfylk
ingar Bandamanna sundur. Ekk
verður þó enn full séð, hvort hé:
er um að ræða nema litlar sveitir
sem ekki verður unnt að fylgj;
eftir með verulegum herafla. —
Frakkar virðast þó búa um sig
Framh. á 4. siðu.