Nýtt land - 24.05.1940, Side 2

Föstudaginn 24. maí 1940.
NÝTT LAND
Um hvað er
barizt?
1 dag standa yfir grimmilegar
orustur í Frakklandi og Belgíu. Á
úrslitum þeirra veltur framtí'S
verkalýöshreyfingarinnar og sós-
íalismans, og þar meö hinnar vest-
rænu menningar, um langan aldur.
ÞaS er barizt um arf ffönsku
stjórnarbyltingarinnar: frelsi og
mannréttindi, og þaS er Ijarizt um
lof'orS framtiSarinnar: sósíalism-
ann.
Sigri fasisminn í þessum átökum,
sígur svört nótt villimennskunnar
yfir Evrópu, og á skömmum tima
yfir gjörvállt mannkyniS. Sigri
hinu æSisgengni fasismi, er úti um
alla möguleika á sjálfstæSri pólí-
tík verkalýSsstéttarinnar í Ev-
rópu um ófyrirsjáanlegan tíma.
MeS hinni fullkomnu kúgunar-
tækni nútímans, sem fasisminu
byggir vald sitt á, er auSvelt aS
brjóta niSur hverja minnstu and-
stöSuhræringu fólksins, slíta
verkalýSsstéttina úr tengslum viö'
fortiS sína, og gera hana aS rétt-
lausum þrælum, aS helótum.
Ný, herská yfirstétt embættis-
manna og herforingja gerir heim-
inn aS sameignarfyrirtæki sínu.
AlþýSa Evrópu verSur hlekkjuS
fyrir stríSsvagn nazismans, sem
á aS flytja Adolf Hitler upp í sæti
hans sem drottnara heimsins.
Tækni nútímans gerir slíka heims-
yfirdrottnun eins manns mögu-
lega, og aS henni er stefnt.
ÞaS er barizt um seinasta vígi
þess í Evrópu, sem hverjum sönn-
um lýSræSissinna og sósíalista er
heilagt. Bretland og Frakkland eru
einu virkin, sem hugsanlegt er aS
gætu staSizt eld og eimyrju fas-
ismans. Þau verSa varin til síS-
asta blóSdropa. Og þeir, sem þau
verja, eru einnig aS verja framtíS
okkar litlu þjóSar, frelsi okkar og
mannréttindi, óskir og hugsjónir.
í hugum okkar erum viS því hjá
þeim, sem verja þessi seinustu
vígi, sem bægt geta frá okkur
skelfingum fasismans, myrkri
villimennskunnar.
Nazisminn notar öll vopn til
þess aö brjóta á bak aftur mót-
stööuafl andstæSinga sinna. Und-
irróöur keyptra agenta í herbúS-
um þeirra er aöeins eitt af vopn-
um hans: „ViS munum eignast
vini í öllum löndum andstæöinga
okkar. Viö munum vita hvernig
viS eigum aö fara aS þvi aö eign-
ast slíka vini. Skoðanaruglingur,
mótsögn í tilfinningum, óákveöni,
hræSsla: þetta veröa vopn okkar“,
segir Hitler í samtölum sínum
viS Rauschning, fyrrverandi for-
seta senats Danzigborgar ViS sjá-
um þvi hvernig unniö er aS því aö
sundra liöi andfasistanna hér á ís-
landi eftir lyfseSli Hitlers. Gegn
þessum þætti baráttu hans veröum
viS sósíalistar aö berjast sem árum
saman höfum barizt fyrir því, aS
skapa samfylkingu gegn hinni
ógurlegu hættu fasismans. ÞaS er
einn skerfur, sem viS getum lagt til
hinnar sameiginlegu alþjóölegu
baráttu gegn fasismanum, þótt
höfuSvígstöövarnar séu í Frakk-
landi eins og stendur.
Niöur meS fasismann!
Fyrir syndafallið.
„Þýzkir nazistar eru hér all-
margir. Þýzkra áhrifa hefur
gætt hér á æðri stöðum. Gagn-
vart þeirri hættu, sem af þessu
getur stafað, verða íslendingar
að vera samtaka um að gæta
sín. Þótt ísland auðvitað óski
hlutleysi sitt og friðhelgi í
heiðri haft, þá verður, ef stríð
brýzt út nú, að horfast í augu
við þá staðreynd, að brezki flot-
inn sé eina virkilega verndin,
sem treyst verður gegn hugsan-
legum árásum, beinum eða ó-
beinum, frá hálfu Þýzkalands,
— og haga utanríkispólitík okk-
ar í samræmi við það.“
Þjóöviljinn 26. ágúst sl.
Þessi var afstaða Þjóðviljans
meðan hann var enn málgagn
íslenzkra sósíalista.
Hvernig við bættunni er brugðizt.
Þessa daga eru nazistarnir
þýzku aö ryöja sér braut vestur
aö París og Ermarsundi. Yfir höf-
uðlöndum lýöfrelsisins i Norður-
álfu vofir meiri hætta en veriÖ hef-
ii um aldir. ÞaÖ er eftirtektarvert,
hvernig viÖ þeirri hættu er brugðizt.
Undanfarin ár hafa þessar stór-
þjóðir dulið sig hættunnar. Þær
hafa jafnvel samið við óréttinn og
gælt viÖ ofbeldið, meðan þær höfðu
mátt og vald til að heimta réttinn
og halda ofbeldinu í skefjum. Þær
risu ekki upp í öllu sínu veldi fyrr
en á síðustu stundu, og ekki fyrr
en of seint. En því má fuiltreysta,
að nú að lokum berjast þær með
þeim vopnum, sem þær trúa að
helzt geti veitt þeim sigur.
í báðum löndunum hefir verið
skipt um stjórn. Þeir, sem sömdu
við óréttinn og gældu við ofbeld-
ið hafa orðið að víkja úr sæti og
verið settir í skuggann. Þeir, sem
annaðhvort eigi sáti hættuna eða
duldu hann fyrir þjóö sinni, eru
nú hafðir þar sem sjálfir þeir eru
aÖ miklu duldir. Sumir Jteirra hafa
að vísu sýndarvöld enn, en í þýð-
ingarlitlum stöðum, þar sem þeir
hverfa hægt og hægt, svo að líka
beri sem minnst á því.
Þeim mönnum, sem af mestum
skýrleik bafa við hættunni varað,
Churchill á Bretlandi. Reynaud i
Frakklandi, er skipað í fylkingar-
brjóst. Hér eru ekki aðeins nafna-
skipti á forsætisráðherrum, ntanna-
skipti að nafninu til í stjórn. Hér
er um að ræða algera stefnubreyt-
ingu, straumhvörf. Það, sem var,
hefur ekki dugað, annað nýtt, gjör-
samlega annað, skal reynt.
Hvað er þetta nýja?
Fyrst það, aÖ nú fá þjóðirnar
skilyrðislaust að vita um þá hættu,
sem vofir yfir þeim. Nýju forystu-
mennirnir ensku draga enga dul á,
að hættan yfir Englandi sé meiri
en 1588, þegar j)angað var sendur
flotinn ósigrandi. Churchill gerir
opinberlega ráð fyrir, að orustan
um París geti tapast, og j>á hefjist
orustan um England, j)ar verði að
beita öllum hugsanlegum kröftum
til að verjast þýzkri innrás. Rey-
naud lýsir á sviplikan hátt j)eirri
hættu sem að Frökkum steðjar.
Menn gætu haldið, að j)etta væru
aðeins orð, ef ekki færi meira á
eftir. En nú hafa þau tíðindi gerzt
í Bretlandi, sem stærst eru í þess-
ari styrjöld. Stjórnin brezka hefur
óskað eftir og fengið eftir eins dags
umræður algert einræðisvald yfir
fjármunum, atvinnutækjum og
vinnuafli ])jóðarinnar, meðan á ó-
friðnum stendur. Bæði auðvaldið
brezka og verkalýðurinn hefur
goldið j)essu samþykki sitt skilyrð-
islaust. Það eru forustumenn verka-
lýðsins, sem aðallega fá í hendur
stjórn fjármagns og framleiðslu.
Greenwood er formaður fram-
leiðsluráðs, sem á að annast aukn-
ingu framleiðslunnar. Berin, verka-
málaráðherrann, og Morrison,
birgðamálaráðherra, eru og úr
þeirra flokki. Annars sýnist allur
metningur um flokkavald horfinn.
„Þegar býður þjóðarsómi, þá á
Bretland eina sál.“ Svo er það lika,
jregar hættan er verulega nærri.
Bretar hafa öllum ])jóðum frem-
ur fram til þessa haldið vörð um
einstaklingsfrámtakið og einstak-
lingsfrelsið i atvinnu og fjármála-
lifinu. Þeir hafa trúað á ])etta hvort-
tveggja á auðvalds vísu. Þegar hætt-
an er nærri, leggja þeir hvorttveggja
til hliðar. Meðan striðinu er ólok-
ið, er ekki lengur til einstaklings
auðvald.einstaklings framtak og ein-
staklings hrask i brezkum atvinnu-
málum, nema að j)ví leyti, sem ])að
getur einfaldlega gengið upp í fram-
taki þjóðarheildarinnar. Bretar
skulu koma fram sem ódeild þjóð.
einn maður, út á við. Allir eitt!
Opinskátt mál, full hreinskilni,
er metin meir en nokkru sinni fyrr,
frelsi hugsunar og orðs, en í at- .
vinnumálum, og fjármálum einræði,
])jóðareinræði. Að ])ví er virðist eft-
ir þeim fréttum, sem borizt hafa,
ekki fasistiskt einræði, heldur sósí-
alistiskt, eins og vera átti i Rúss-
landi.
Hvað gerum við íslendingar á
okkar hættustund ?
Við höfum viljað dylja okkur
j>ess, sem er að gerast. Okkar
stjórnarvöld hafa ekki sagt okkur
frá þeim hættum, sem aÖ okkur
hafa steðjað nema sumum, eftir að
j)ær hafa verið óumflýjanlegar eða
liðnar hjá. Menn hafa ekki viljað
sjá hættuna af J)ýzkri innrás eða
])ýzk-íslenzkri uppreisn. Kröfur
Breta um hernaðarlega aðstöðu hér
á landi, voru duldar fyrir þjóðinni,
])ar til þeir komu og tóku ]>að sem
þeim sýndist. Enn er ])að dulið,
hvað er að gerast á þeim vettvangi.
Svo höfum við á hinu leytinu á-
hyrgðarlaus og skrílsleg óp ýmist
að ríkisstjórninni, einstökum mönn-
um innlendum eða þá Bretum, óp,
sem engin leiðheining er í, en auka
á ])á hættu, sem þjóðin er stödd í.
Við íslendingar höfum ef til vill
ekki eins mikiÖ að missa og Bretar.
Við höfum engu hsimsveldi að tapa
og við getum tæplega sagt, að við
höfutn sjálfstæði okkar að tapa. En
við eigum líf okkar sem ]>jóðar i
hættu, hversu hátt sem við viljum
virða það. Og sú hætta er ekki úr
einni átt, eins og í Bretlandi, held-
ur úr mörgum áttum. Okkur stend-
ur sama hættan af sigri Þjóðverja
og Bretum. En auk þess stafar okk-
ur hætta af Bretum og dvöl ])eirra
hér og þó mest af því, að við kttnn-
um ekki að búa við þá eins og
menntuð þjóð, sem finnur á sér
hvíla þá ábyrgð, sem fylgir því að
lifa á örlagatímum.
Hvernig búumst við svo við
þeirri hættu? Eins og Bretar og
Frakkar gerðu, meðari ])eir kölluðu
hættuna yfir sig! Eins og Norð-
menn, Hollendingar og Belgar
gerðu, meðan þeir bjuggust til flótta
og falls. Við dyljum okkur þess,
scm er, að gcrast. Okkar yfirstéttir,
okkar auðvald, hafa unnið að ]>ví
markvíst, að tvístra alþýðunni,
sundra verkalýðnum, kveikja óein-
ing tnilli verkafólks og bænda, ein-
t'rkjanna, verkamannanna í sveitun-
um. Hér hafa verið settar upp
margskonar verzlunarhömlur, ekki
(i framkvæmd,hvaðsemtilgangi lið-
ur) eins og látið var í veðri vaka, til
þess að fá gjaldeyrisjöfnuð út á
við, heldur til þess að skattleggja
almenning sem freklegast gegnum
verzlunina, og svo er skattinum að
íniklu leyti skipt upp tnilli stærstu
stjórnmálaflokkanna. Nú er stöðugt
uni það barizt, hvernig þessum
skatti skuli skipt, hvað sterka að-
stöðu kaupmennirnir, sem eru önn-
ur máttarstoð Sjálfstæðisflokksins,
skuli hafa, og hve stcrka aðstöðu
S. í. S., sem er máttarstoð Fram-
sóknarílokksins, skuli hafa. Fyrir
al])ýðuna í landinu er ])essi skipt-
ing að verða sviplíkust umdæma-
verzluninni á gamla einokunartím-
anum. Eins og Árni Magnússon
vildi halda umdæmaverzluninni, af
]>ví annars hefði annað verra kom-
ið, algerlegt einræði eins arðráns-
félags, vill alþýðan halda ]>essari
skiptingu „eftir höfðatölureglu", til
]>ess að losna við algert og sam-
keppnislaust alræði eins arðráns-
flokks. Eins og stendur, sýnist al-
þýðan tæpast hafa um annað að
velja en annaðhvort einskonar „um-
dæmaverzlun“ eða félagsverzlun
,,aðalútgerðarmanna“, rétt eins og
var á dögum Árna Magnússonar.
Munurinn mestur sá, að umdæmin
eru ekki landfræðileg, heldur mann-
fræðileg á sinn skringilega nýtízku
hátt, og ,,aðalútgerðarmennirnir“
eru nú íslenzkir arðránsmenn, en
ekki danskir, hvorttveggja bitamun-
ur meira en fjár.
Flvernig eigum við að sriúast við
hættunni ?
Getum við ekki lært af þeim, sem
nú hafa gert sér ljósan sinn eigin
háska? Eigum við ekki að reyna að
taka upp fulla hreinskilni í umræð-
unum um þær hættur, sem að steðja,
hreinskilni með trúnaðartrausti til
alls almennings að hann geti skil-
ið það og metið? — Öllum er hætt-
an sameiginleg.
Eigum við ekki að reyna að sam-
eina krafta alþýðunnar, í stað þess
að sundra þeim og trúa henni fyrir
forystunni i baráttunni um viðrétt-
ing atvinnumálanna?
Eigum við ekki að miðá atvinnu-
lífið við nauðsyn allrar þjóðarinnar
í heild, fremur en fárra einstak-
linga?
Eigum við ekki að taka a. m. k.
utanríkisverzlunina i hendur ríkis-
ins, meðan á ófriðnum stendur, og
miða fiana við nauðsyn og hag al-
menings í landinu, en ekki hag ein- |
stakra manna og hag og metning
vissra stjórnmálaflokka?
Og eigum við ekki að reyna að
jafna ágreininginn innanlands, ekki
með valdi, heldur hreinskilnislegri
umræðu 'og réttlæti — og koma
fram út á við sem einn maður, ó-
deilcl ]>jóð?
Við lifum þenria tíma ekki af,
nema með skilningsglöggu víðsýni
og fórnfúsu þreki. En því skulum
við treysta, að við eigum langt og
farsælt líf fyrir höndum sem ís-
lenzk þjóð, ef við erum ]>essum líð-
andi örlagastunduin vaxnir.
í fáum orðum.
Þreföld björgun.
Aðfaranótt þriðjudagsins kom
togarinn Óli Garða liingað til
Reykjavíkur frá Englandi og var
þá með línuveiðarann Jarlinn í eft-
irdragi. Flafði ‘hann komið að
línuveiðaranum ósjálfbjarga, —
skrúfulausum, — á reki mitt á
milli Vestmannaeyja og Reykja-
víkur og tekið hann í eftirdrag.
Þetta var þó síður en svo það
eina, sem Óli Garða vann sér til
frægðar í þessari Englandsför. Er
hann var að leggja af stað til Eng-
lands bjargaði liann færeysku
skipi, er var í hættu statt og h^fði
slitnað af legu í Hafnarfirði; og á
heimleiðinni, 35 sjómilur undan
vesturströnd Skotlands, bjárgaði
hann brezkum flugbát og 7 mönn-
um, sem á honum voru, og dró
bátinn til lands. Hafði flugbátúr-
inn orðið að nauðlenda sakir
hreyfilsbilunar og áhöfnin velkst
um 4 stundir á sjó í slæmu veðrl,
er togarinn kom til bjargar. Má
því með sanni segja, að þetta hafi
verið sögulegur „túr“ fyrir togar-
ann.
Sólskinssaga.
Brezka hernámsliðið, setn hing-
að kom fyrst, leitaðist við að haía
uppi á öllum þeim Þjóðverjum, er
hér væru staddir og tortryggileg-
ir þóttu, á sem skemmstum tima.
Var þessi leit all gaumgæfileg og
ítrekuð, ef ekki bar strax tilætlað-
an árangur. Fór ekki hjá því, að
þetta ylli íbúum ýmsra þeirra
húsa, er Þjóðverjar höfðu dvalið í,
nokkrum óþægindum og átroðn-
ingi-
Því var það í húsi einu hér í
bænum, að þangað höfðu hermenn
komið hvað eftir annað, allan
föstudaginn io. þ. m. og leitað
Þjóðverja eins, sem þar hafði bú-
ið og ekki fannst. Þann dag bar
sú.leit engan árangur, svo þeir it-
rekuðu hana daginn á eftir. Nú
vildi svo til, að í þessu húsi voru
tvær ungar manneskjur að stofna
til heimilis og höfðu gengið í heil-
Komu ungu hjónin til dyra i sinu
brúðkaupsskarti, er hermennirnir
eitt sinn sem oftar komu að leita
Þjóðverjans.
Fer siðan engum sögum af þvi
nema að hjá þeim fannst enginn
Þjóðverji, en skömmu seinna
fengu brúðhjónin tilsenda for-
kunnarfagra krystalsskál og
fylgdi henni spjald, sem á var
letrað, að brezki herinn óskaði
þeim hamingju í hjónabandinu og
margra barna og bað velvirðingar
á ónæðinu sjálfan brúðkaupsdag-
inri.
Gestkoma.
Dettifoss kom hingað frá New
York i fyrrinótt. Hafði skipið þá
verið 10 sólarhringa á leiðinni.
Meðal farþega var Sveinn Björns-
son sendiherra og sonur hans.
Auk þess komu með skipinu gestir
þeir, sem Eimskipafélag Islands
hafði boðið heirn, Ásmundur P.
Jóhannsson og kona hans, Árni
Eggertsson og kona hans, svo og
gestir Þjóðræknisfélagsins, Gunn-
ar B. Björnsson og kona hans.
Sveinn Björnsson, sem búinn er
að vera réttar 4 vikur á leiðinni
heim. sagði aðspurður líðan ís-
lendinga í Svíþjóð, Noregi og
Danmörku góða, enda hefði tekizt
að greiða úr fjárhagsvandræðum
þeim, er að sjáífsögðu voru orðin
j tilfinnanleg hjá sumum þeirra.
Var á honum að skilja, að all
skuggalegt væri nú umhorfs í
Danmörku.
Ekkert er um það vitað hvenæt'
íslendingar á Norðurlöndum, sem
heim fýsir, geta komizt heini, né
með hverjum hætti.
Góðar fréttir.
Sá árangur hefur þegar fengizt
af viðskiptasamningum þeim, er
hér fara fram milli Breta og ís-
lendinga, að Bretar liafa létt inn-
flutningstollinum af íslenzkum ís-
fiski. Tollur þessi hefur að frá-
dregnunt þeim afslætti, er á hon-
um hefur fengizt, numið %i af
söluverði fiskjarins. Meðan á
samningum stóð í London í fyrra,
var fram á það farið, að tollinum
yrið af létt, en náði þá eigi fram
að ganga.
Renna þá enn rök undir það,
að útgerðin verði skattlögð til
aukinna atvinnubóta í landinu.
Sjálfboðaliðar.
1 tilkynningu frá loftvarnanefnd
á öðrum stað i blaðinu æskir
nefndin eftir karlmönnum, sem
sjálfboðaliðum í þágu loftvarna.
Nefndin hefur beðið blaðið að
geta þess, að nógu margar konur
hafi gefið sig fratn til sjálfboða-
liðsstarfa að sinni.
Ótrúlegt en satt
heitir nýtt tímarit, sem er að
hefja göngu sína. Ritstjóri er Ein-
ar Þorgrímsson. Ritið vill flytja
stuttar frásagnir um einstæða og
ótrúlega viðburði, sem þó eru á-
reiðanlega sannir. Þetta á sínar
vinsælu fyrirmyndir erlendis. Rit-
ið verður með myndum. Ætlast er
til að það konri út 'vikulegað ef
þvi verður vel tekið.
Stjórnarfarið.
I þessu landi er þjóðstjórn,
í Þýzkalandi blóðstjórn,
i sumum löndtun sjóðstjórn,
i sárafáum góð stjórn.
P-g
STIMPLAR
FÉLAGSPRENTSMIÐJDNNAR
BEZTIR
RAFTÆKJA
VIÐGERDIR
VANDAÐAR-ÓDÝRAR
SÆKJUM & SENDUM