Fjarðbúgvin - 28.11.1973, Síða 9

FJARÐBÚGVIN
SIÍ)A 9
ONGSPRETTAN
Ongspretta
Til ern fleiri hundrað sl^
av onKsprettum, men av hes-
um eru tao Dert o-7.siøg, ið
av røttum kunna nevnast
ferða-ongsprettur.
Stórir partar av heiminum
hava havt vitjan av hesum
óhugnaliga gesti. Tær vóru
eisini ein av teim 10 plágum
Egyptalands, tá Farao ikki
vildi loyva jødum atfaraheim.
f gamla testamenti verður m.
a. soleiðis sagt frá: "Tær
huldu alt landið, so at vøllur-
in varð svartur av teimum,
tær ótu upp allan gróður I
jørðini og allan Ivøkst á trø-
unum, sum høvdu komistund-
an heglinginum, so at einki
grønt var eftir hvørki á trø-
um ella á urtum um alt Egyp-
taland."
Ongsprettur verpa egg eins
og flestu skordýr. Kvenndýr-
ini verpa eggini í stór hylk-
ir, sum síðani verða grivin
niður 1 jørðina. Ot úr eggi-
num kemur ein ormvera, ið
altíð skríður móti atdráttar-
megini. Á henda hátt kemur
hon eina ferð upn úr jørð-
ini. Beint áðrenn hon kemur
upp, missir hon reivið, og nú-
stani sæst, at hetta ereinlítil
°nÍfePðraentthbn nú legst á at eta
gras og aðrar plantulutir,
skiftir hon húð seks ferðir.
Hvørja ferð vaksa vengirnir,
og tá hon skiftir húð fyri
seinastu ferð, eru veingirnir
so stórir, at nú kannhonflúg-
va.
Hvørt einstakt kvenndýr
kann .verpa umleið 100 eggá
Um umstøðurnar eru til vild-
ar, kann eitt ættarlið gerast
óhugnaliga stórt. Liggja egg-
ini tøtt á einum stórum øki,
er góður møguleiki fyri, at
flokkurin fer a flog. Ein háttur
at týna ongspretturnar er tann
at savna eggini saman og
brenna tey. Hetta varð gjørt
á Cypern eitt árið. Eitt egg
vigar ikki meira^ enn 1/10
gram. Savnað vóru saman
13^0 tons av eggum.,
Royndir hava progvað, at
tað er ikki skortandi føði, ið
er orsøkin til ferðingina, men
trongd millum tær ungu«ong-
spretturnar. Ongsprettur ge-
va frá sær evni, ið stimbrar
ferðahugin, um tær eru nógv-
ar. Eru tær spjaddar virk-
ar evnið ikki.
Hevur flokkurin, ið byrjar
ferðingina, eina hóskandi
stødd, dregu’- hann allar tær
ongsprettur, ið eru fyri, við
sær. Nú er deyðin í durunum.
Ferðingin byrjar altið áðr-
enn ongspretturnar hava skift
húð fyri siðstu ferð. Tærkun-
nu sostatt ikki flúgva, menfa-
ra til gongu,
Oføra storir kunna flokk-
arnir verða. Eitt øki sum
hllvu Føroyar kundi lættliga
verið avtikið av einum flokki.
Ongspretturnar íútjaðaranum
á flokkinuro troka alla tíðina
inn móti miðjuni, og ti'er
flokkurin ógvuliga tættur.
Ongspretturnar ferðast ikki
eina ávísa leið, men er kósV
in fyrst sett, víkja tær ikki aV
henni. Einki kann steðga teir-
ra ferð, og tf drukna tær í
hópatali í áum og vøtnum.
Sjalvt ikki eldur kann forða
teimum - tær aftastu troka
tær fremstu í deyðan.
Á ferðini fara tvey tey sein-
astu húðaskiftini fram, og nú
kunnu tær flúgva. Floghæddin
er treytað av veðurlíkindun-
um . T rojørka- og skaddu-
veðri er floghæddin ikki mei-
ra enn 5 - 10 m; flogið verð-
ur altíð roóti vindinum, hvus-
su hann so er ættaður.
Í sólskini og góðveðri fylg-
ja tær ofta teiro heitu luft-
streymunum og kunnu soleið-
is koma upp í 3 -4000 metra
hædd.
Stundum steðga tær á fyri
at fáa sær føðslu, 'og ikkigev-
ast tær, fyrr enn allur vøkst-
ur i miðjuni á flokkinum er
etin ella oyðilagdur. So ger-
ast tær ófriðarligar, trokast
dúgliga, ogstundum leggja tær
á at eta-hvørja aðra. Løtu
seinni fara tær fremstuí
devðan.
Á ferðini fara tvey tey sein-
astu húðaskiftini fram, og nú
kunnu tær flúgva. Floghæddin
er treytað av veðurlikindun-
um . I mjørka- og skaddu-
veðri er floghæddin ikki roei-
ra enn 5 - 10 m; flogið verð-
ur altíð móti vindinum, hvus-
su hann so er ættaður.
f sólskini og góðveðri fylg-
ja tær ofta teim heitu luft-
streymunum og kunnu soleið-
is koma upp í 3 -4000 metra
hædd.
Stundum steðga tær á fyri
at fáa sær føðslu, og ikki gev-
ast tær, fyrr enn allur vøkst-
ur í miðjuni á flokkinum er
etin ella oyðilagdur. So ger-
ast tær ófriðarligar, trokast
dúgliga, og stundum leggja tær
á at eta hvørja aðra. Løtu
seinni fara tær á flog, tær í
miðpuni fara fyrst,
Hoast øll nýmótans tól og
evni eru tikin í nýtslu fypi
týna ongspretturnar, so er
hetta kortini ikki eydnast.
ORKAN í FRAMTÍÐINI - FRÁ
SÓLINI ?
Arabararnir hava minkað
oljustreymin og sett prísin
munandi upp. Europearar eru
farnir at óttast fyri eini or-
kukreppu, og amerikanarar,
sum siga, at teir hava havt
orkukreppu leingi, mugu bert
vóna at faa ein mildan vetur,
um teir skulu halda kuldan úr
durunum.
Nøkur verulig orkukreppa
skuldi helst ikki komið, ti tað
er týðiligt samband millum
vælferð og orkunýtslu. f 1951
bruktu danir 500 kilowatt-
timar pr. fólk, og f 1971 var
nytslan vaksin til 2600 kilo-
watt-tíimar fyri sama tíðar-
skeið.
Og nýtslan fer uttan iva at
vaksa.^um olja verður at fáa,
og prísurin ikki ov høgur.
Fáa vit onga olju, hvat so?
Hvørjum øðrum orkukeld-
um kunnu vit so taka av í
framtíðini?
Tann týdningarmesta orku-
keldan í framtíðini, men hon
er nakað langt burturi enn,
kanska nøkur tíggjuár í kom-
andi øld, verður "tann spekta
brintbumban." Hon virkar á
sama hátt sum sólin við eini
atomfusiónsprosess, einum
samruna av atomum, hárvið
risastórar nøgdir av energi
verða sleptar leysar. Brint-
bumban hevur verið til í 20
ár, og sjálvt um stórir peng-
ar hava verið brúktir bæði í
USA, Japan og Sovjettsam-
veldinum til at fáa brint-
bum buna at lata si’na orku frá
sær í smáum nøgdum, so er
tað ikki eydnast. Men tað
krevur næstanviðurskifti sum
á sólinij eitt ómetaligt trýst
og ein ómetaligur hiti, fleiri
milliónir stig.
Vísindamerin vóna tað, men
vilja tó einki siga um, nær
hesin háttur kann verða brúkt-
ur.
Streymur og vindur
Tann næsti týdningarmikli
háttur er bygdur rundanum ta
orku, ið sólin f so stórt mát
hellir yvir jørðina, ein orka,
ið aftrat hita gevur okkum
havstreymar og vind.
Ætlanir hava verið um at
søkkja stórar turbinur niður
f teir stóru havstreymarnar,
t.d. Golfstreymin við amer-
isku strondina, og útrokningar
eru gjørdar um teirra fram-
leiðsluorku. Hon vildi verið
stór, men prfsur pr. kilo-^
watt-tfma vildi verið lflca stór
Ætlanin kom ongantíð á tekni-
borðið.
Meir vænta menn sær av
vindmyllunum. f vindinuro er
nógv orka at fáa, men har er
tann tvørleiki, at vindurin er
ikki javnur. So ger tann spurn-
ingur seg galdandi, hvussu
tann vunna orkan kann verða
goymd til seinni nýtslu utt-
an at minka, og hvussu hon
kann verða send út til brúk-
ararnar.
Felags fyrihesar orkukeld-
ur, ið allar stava frá sólini,
er, at^tær kunnu útnyttast utt-
an dálking, rávøran kostar
einki ella næstan einki - Men
umkostnaðurin at finna hætt-
ir at útvinna hesar orkukeld-
ur verður stórur, so ókeyp-
is verður streymurin ikki.
NÝGGJAR SAMTYKTIR
Á stjórnarfundi í Samband-
inum 11. novembervórumill-
um annað hesar samtyktir
gjørdar:
1) Arsins ítróttamaóur
Hetta er steypur Sám al David-
sen hevði givið fSF at handa
besta ítróttamanni ella-kvinnu
fyri á/ið 1973
Stjornin viðgjørdi hetta, og
kom til tað úrslit at vit meintu
at tað kundi ikki verið upp-
gávan hjá stjórnini at velja
einstakling sum besta ítrótta-
mann ella kvinDU, hetta vildi
heldur verið ein4uppgáva fvri
pressu,“áskoðarar, og sendaw
vit tf steypi aftur til Sámal
Davidsen gevara.
2) Samtykt at velja eina dóms-
nevnd fyri hondbólt og eina
dómsnevnd fyri fótbólt, og
skal valið verða beint
áðrenn aðalfundin 1. desem-
ber 1973.
3) Landsliðsnálin
Treytin fyri at fáa silvut
verður tpnn sama sum hig-
artil, ímeðan treytin fyri at i
fáa gullnálina nú er broytt
til: , ,
lnnan hvørja ítrottagrein
skal verða leiktir:
Fótbókur 10 ferðir
Hondboltur 10 ferðir
hinar gremir 5 ferðir.
Og guilnálin verður broytt
soleiðis at hvør deild fær
sftt frámerki, og tali av dyst-
um, ið ein leikari hevur ’
frammanundan telur við f
nýggju skipanini, sum Kemur
í gildi beinanvegi’
4) Tryggingin
Einmælt samtykt at avtaka
sfnámillum trvggingina. nor I-
«iagt starvsnevndini ^at hjálpa
feløgunum at fáa góða trygg-
ingarskipan við tryggingar-
samband Føroya. Hetta mál
skal tó góðkennast av aðal-
fundinum.
5) Limagjald
Einmælt samtykt at hækkað
limagjald við 100% soleiðis
at grundgjaldið verður kr.
100,- og kr. 2,- fyri hvønn
íðkandi lim. Hetta mal skal
eisini góðkennast av aðal-
fundinum.
6) ÍJtvarp Føroya
f samband við at ftróttasam-
bandið hevur roynt at fingið
eina skipan í lag við Otvarpið
urn at taka sær meir avteim-
um smærri feløgunum, og
smærri ítróttagreinum, og at
fáa ftróttatiðindi í Otvarpið
skjótari enn nú. og at hetta
ikki hevur eydnast okkum enn,
er gjørd henda stjórnar-
samtykt:
"Otvarp Føroya fær ikki
loyvi at siga beinleiðis frá
ftróttakapoingum unnan ftr-
óttasambandið, fyrr enn sátt-
máli millum Otvarpið og
f.S.F. er gjørdur"
Fjarðbúgvin
kom ikki út til
ta ásettu tíð
vegna maskinbrek