Íslendingur - 03.10.1919, Page 1

Ritstjóri:
Sig. Ein. Hlíðar,
Breiðabliki:
Sími 67.
Islendingur.
Afgreiðslu- og inn-
heimtumaður:
Hallgr. V aldemarsson
Hafnarstræti 84.
• •-•-•-•»-•?• •“•^-•-•-•-•-•^•--•^•-^•-• ^•-•-•r-®-®-® •-• ••^••••••r• -♦-•-
5. árg. *
• •-••-•• -•- •-••••-•-•• • •-• • • ^-• « '
Akureyri, Föstudaginn 3. okt. 1919.
>-•-•'•-• • •-•-• • • ••—•-•-•-♦-•-♦ •-♦ -•- ♦-•♦-••
•-• •-•-•-• -•-• •-•-• -• •■♦-♦■♦- • •^• « • -•-•- •••
} 42. tbl.
-•-•••-•••••-•-• • • • • • ••••-••-•• • ••• •
Mannalát.
í þessari viku hafa tveir af eldri
borgurum bæjarfjelags Akureyrar
látist, þeir:
Þórarinn Jónasson
ljest í fyrrakvöld á sjúkrahúsinu hjer.
Vel látinn sóma og greindarmaður.
Hafði hann fimm um sextugt. Hann
var faðir þeirra Þórs-systkina.
Stepháo Stephenseo
umboðsmaður, andaðist að heimili
sínu í morgun eftir mjög skamma
legu, hálfáttræður að aldri. Mun hans
verða nánar getið hjer í blaðinu
síöar.
Fossamáiio.
Má að vfsu gera sjer vonir um, að þær
breytingar verði gerðar á stjórnskip-
unarlögum vorum, sem nægja til
þess, að afstýra slíkri hættu, en
þótt þær nái fram að ganga á yfir-
standandi Alþingi, þá getur þeim
verið bægt írá á næsta þingi, að
afstöðnum nýjum kosningum. Annað
eins hefir áður skeð. Og víst er um
Það, að margir eru heimsborgararriir
f jafn fámennu þjóðfjelagi sem voru.
Líta þeir auðvitað óhýrum augum
þá menn, sem láta sjer þjóðernis-
varnir máli skifta og kalla þá skýja-
glópa og þjóðrembinga. En hvað
sem um það er, þá verður að endur-
bæta fossalöggjöf vora og fossamálið
í heild bíður útlausnar.
Ekki verður því neitað, að alvar-
leg tilraun hafi verið gerð, til þess
að undirbúa fossamálið.
Á Alþingi 1917 báru þeir fram í
efri deild þingsins, Eggert Pálsson,
Hannes Hafstein og Magnús Krist-
jánsson, frumvarp tii Iaga, er heim-
ilaði landsstjórninní að veita fossa-
fjelaginu »ísland“ leyfi til þess, að
virkja Sogiö og breyta vatnsaflinu
í raforku og neyta hennar til iðju
með þeim skildaga, er þar var til-
tekinn. (Sjá Alþt. 1917 A, bls.
597—604, þingskjai 353). Annað
frumvarp kom fram í neðri deild,
er fór í aðra átt. Þar er svo fyrir
mælt, að landið hagnýti sjálft vatns-
aflið, eitt eða í fjelagi við aðra og
að því einu sje heimil yfirráð og
stjórn slíkra fyrirtækja. (Sjá Alþt. 1917
A, 710-711, þingskjal 446). Flutn-
ingsmaður var Bjarni Jónsson frá
Vogi.
Þingmenn voru eigi á eitt sáttir
um stefnur í þessum máluin, en
flestir þóttust varbúnir að ráða slíku
stórmáli til lykta þá á þinginu. Þess
vegna var það ráð tekið, að fresta
málum þessum, en láta rannsaka
þau til nokkurar hlítar áður en þau
kæmu til umræðu annað sinn. Var
gerð svohljóðandi ályktun í samein-
uöu þingi:
wAlþingi ályktar að skora á
landsstjórnina að skipa 5 manna
nefnd, til þess að taka til íhugunar
fossamál landsins, og skal verkefni
nefndarinnar sjerstaklega vera.
1. Að athuga, hverjar breyting-
ar nauðsynlegt er að gera á
gildandi fossalöggjöí.
2. Að afla sem ítarlegastra
upplýsinga og skýrslna um fossa
í landinu og notagildi þeirra.
3 Að athuga hvort tiltækilegt
sje, að landið kaupi vatnsafl og
starfræki það.
4. Að athuga, hvort og með
hvaða kjörum rjett sje að veita
fossafjelaginu „ísland* og öðrum
slfkum fjelögum, er umsókn kunna
að senda, Iögheimild til að starf-
rækja fossafl hjer á landi.
Nefndin skal senda stjórninni
álit sitt og tillögur, ásamt laga-
frumyörpum, er hún kann að
semja, eins fijótt og því verður
við komið og væntir þingið þess
fastlega, að það geti orðið, sjer-
staklega að því, er 1. og 4. lið
snertir, svo tímanlega, að leggja
megi fyrir næsta þing".
í samræmi við þessa þingsályktun
skipaði stjórnin 5 manna nefnd til
þessara starfa 22. október 1917 og
voru þessir skipaðir í nefndina:
Bjarni Jónsson frá Vogi, alþm.,
Quðm. Björnsson, landl., alþm.,
Ouðm. Eggers, sýslumaður,
Jón Þorláksson, verkfræðingur,
Sveinn Ólafsson, alþingism.
Quðm. Björnsson var skipaður
formaður nefndarinnar.
Nefndin hjelt fyrsta fund sinn
8. nóv. 1917. Var Bjarni Jónsson
frá Vogi kosinn fundaskrifari, en
Jón Þorláksson gjaldkeri. Á næsta
fundi var Sveinn Ólafsson kosinn
skjalavörður.
Þegar nefndin fór að ræða um
verkefni sitt, starfaskifting og starfs-
hætti, varð mönnum þetta tvent
Ijóst:
Að þingið hafði ætlað nefndinni
of nauman tíma. Því fossanefndir
með sama starfssviði í öörum lönd-
um hafa setið mörg ár að þeirri
vinnu áður enn lokið væri.
Að hinir fjórir liöir þingsályktun-
arinnar verða eigi meö góðu móti
aðgreindir, svo sem ályktun þings-
ins gefur í skyn, að fyrsta og fjórða
lið hennar verði svarað á undan
öðrum og þriðja, ef tími vinnist eigi
til alls. Nefndin komst því þegar að
þeirri niðurstöðu, að leysa yrði úr
öllu viðfangsefi.inu í einu, eftir því
sem rjett rök rynni til. Þvínæst var
gerð eftirf irandi skifting á verkum
milli nefndarmanna eftir tillögum
formanns á 7. fundi:
Formaður skildi rannsaka, hverja
meðferð aðrar þjóðir heföi haft á
vatnamálurn sínum og semja ritgerð
um það, og er hún birt með„ Nefnd-
aráliti meiri hluta fossanefndarinnar"
B. bls. 1—64 undir yfirskriftinni:
Um vatnastjórnsemi annara þjóða.
Jón Þorláksson skyldi gera áætlun
um aflauð íslenskra fallvatna og
rita um ýmislega notkun vatns og
um-raforkuþörf landsmanna til annars
en iðju. Er ritgerð eftir hann með
áður umgetnu nefndaráliti B. bls.
67—120 og heitir: Vatnorka á fs-
landi og notkun hennar.
Sveinn Ólafsson skyldi gera yfir-
lit yfir eignarheimildir, er menn
þykjast hafa yfir fallvötnum og er
ritgerð eftir hann með nefndaráliti
meiri hlutans B. bls. 46-66 með
fyrirsögninni: Sala orkuvatna.
Quðm. Eggers skyldi þýða norsku
fossalögin og undirbúa frumvörp
þau, er nefndin hugðist hafa til fyrir
næsta reglulegt þing. Á næsta fundi
(8. fundi) var verkefni hans aukið
því, að hann skyldi rannsaka, hver
ákvæði væri á nútíðar lögum og
venjum um rjett erlendra manna til
þess, að eignast fasteignir, og að
rannsaka eignarrjettarákvæði um
rennandi vatn.
Bjarni Jónsson frá Vogi skyldi
rannsaka eignarrjett yfir vatni í ís-
lenskum lögum að fornu og nýju
og rita um það og rannsaka rjett
landssjóðs til fossa ofl. í afrjettum.
Ritgerðir eftir hann um þessi efni
eru birtar með nefndarálit-
inu í B kaflanum: Eignarrjetttur yfir
vatni, bls. 1 — 17 og Almenningar
og afrjettir, bls. 18 — 45. Frá 15
október 1918 var Einar próf Arn-
órsson skipaður af stjórnarráðinu
nefndinni til aðsloðar, samkvæmt
beiöni hennar. Var nú Einari Arn-
órssyni falið að semja ritgerð um
eðli eignarrjettar og takmarkanir á
honum í islenskum lögum og þá
sjerstaklega á vatnasviðinu. Er rit-
gerð eftir hann birt tneð nefndar-
áliti meiri hlutans í B kaflanum
bls 1 — 47: Um vatnsrjettindi.
Þegar Bjarni Jónsson frá Vogi
hafði lokið rannsókn sinni um eign-
arrjett og komist að þeirri niður-
stöðu, að íslensk Iög hefði aldrei
heimilað einstaklingum eignarrjett
yfir vatni, þá greindi menn þegar
á um þetta efni. En er hann Iauk
rannsókn sinni um yfirráðarjett yfir
vatni á afrjettum og almenningum
og komst aö þeirri niðurstöðu, að
sá umráðarjettur hyrfi undir ríkiö
Aðalfundur
Skákfjelags Akureyrar
vetður haldinn í Qood-Templara-
húsinu þann 5. þ. m. og hefst kl.
1 e. hádegi.
Fjelagsstjórnin.
selabyssu
framhlaðna selur
Jóhann Steinsson, Oddeyri.
og enga aðra, þá varð öll nefndin
ágreiningslaust á því máli. Ágrein-
ingur milli nefndarmanna um vatns-
rjettindí var því eingöngu um vatn
í heimalöndum, en sá ágreiningur
hjelst og tafði mjög lagasmíðina.
Formaður ákvað því að taka II.
kafla vatnalaganna (almenn ákvæði
um vatnsrjettindi) til 3. umræðu 3.
febr. 1919 og skoraði á menn að
hafa þá til breytingartillögur sínar.
Á þeim fundi fylgdu tveir nefnd-
armenn fram tillögum, er fóru því
fram, að viðurkenna eignarrjett
einstaklinga yfir reunandi vatni. En
þær tillögur voru feldar með þrem
atkvæðum gegn tveim. Kaflin var
því næst borin upp til samþyktar
óbreyttur. Var hann samþyktur með
þrem atkvæöum gegn tveim. For-
maður spurði nú þá tvo, er greiddu
atkvæði á móti kaflanum, þá Guöm.
Eggers og Svein Ólafsson, hvort
Þeir mundu sætta sig við atkvæða-
greiðsluna eða gera ágreiningsatriði.
En þeir vildu fá dagsfrest áður en
þeir svöruðu. Á næsta fundi svöruðu
þeir báðir, að þeir vildu eigi vinna
með meiri hlutanum að samningi
vatnalaga á þeim grundvelli, sem
hann byggir á. Þessir tveir nefndar-
menn gengu þá af fundi og slitu
allri samvinnu við meiri hlutann.
Hafði nefndin þá haldið 127 fundi.
Eftir það vann hver nefndarhlutinn
út af fyrir sig, og hvor fyrir sig
hefir samið frumvarp til vatnalaga.
Minni hlutinn byggir á sjereignar-
stefnunni, en meiri hlutinn telur
einsætt, að byggja beri vatnalöggjöf
landsins framvegis á þeim grund-
velli, sem hann telur núverandi
vatnalöggjöf bygða á, þeim að
landareign hverri fylgi rjettur til að
nota það vatn, sem eigi er notað
og eigi þarf að nota i þessu skyni,
sje almenning þ. e. að ríkisvaldið
eigi umráðarjett þess. Á þessum
grundvelli er frumvarp meiri hlutans
til vatnalaga bygt.
Er mjög fróðlegt og enda nauð-
synlegt, að menn kynnist hinum
rfkjandi stefnum í þessu efni og
látum vjer þvf fylgja hjer á eftir
orðrjettan kafla úr áliti meiri hluta
fossanefndarinnar, er um það fjailar
sjerstaklega.