Feykir - 20.10.1999, Page 4

4 FEYKIR 35/1999
„Að fara einhvem milliveg
var henni ekki að skapi"
Sagði Gísli Gunnarsson um Pálínu á Skarðsá þegar
minnisvarði um hana var afhjúpaður á dögunum
Gísli Gunnarsson flytur erindi sitt að viðstöddum sveitungum og vinum Pálínu
aðSkarðsá.
Það er fallegt bæjarstæði að Skarðsá
og því er ekki undarlegt að hér voru
reystir bæir og hér hafa margir búið í
aldanna rás. Hér bjó m.a. Bjöm Jónsson
sem uppi var 1574-1655, fræðaþulur,
skáld og lögréttumaður. Eftir hann ligg-
ur Skarðsárannáll sem nær yfir árin
1400-1645 og er merk sagnfræðileg
heimild, Tyrkjaránssaga, Jónsbókar-eða
fomyrðaskýringar, kvæði og fl. Dvaldist
hann langdvölum hjá Þorláki biskupi
Skúlasyni á Hólum við ífæðastörf.
í Jarða- og búendatali Skagaljarðar-
sýslu er getið um ábúendur á Skarðsá frá
árinu 1781. Síðasti ábúandi hér var
Pálína Konráðsdóttir, en á þessu ári em
100 ár liðin lfá fæðingu hennar. Til
minningar um hana er þessi minnisvarði
hér reystur.
„Hver einn bær á sína sögu, sigurljóð
og raunabögu.” segir sr. Matthías í ljóð-
inu Skagaijörður og minnir á að sú saga
er jafnframt samofin lífi fólksins sem
búið hefur í landinu, og hefur mótað þá
sögu. Svo er einnig um bæinn, sem hér
stóð að Skarðsá. Hann var lágreistur og
féll vel að umhverfi sínu undir fjallshlíð-
inni. Framþilin voru veðruð og orðin
dökk að lit, líkt og klettamir í gilinu ofan
við bæinn. Þekjan var samlit gróðrinum
í kring og brekkunni vestan við, þar sem
útihúsin stóðu.
Fylgdi henni sérstakur blær
Sunnan við bæinn rennur áin ognið-
ur hennar heyrðist inn í baðstofuna. Alla-
vega heyrðu gestir ámiðinn, en konan
sem búið hafði við ána langa ævi, var
hætt að veita honum sérstaka athygli,
nema kannski þegar einhver breyting
varð á og hann lét öðm vísi í eyrum en
alla jafna. Áin er hluti af umhverfinu,
sem hún þekkti svo vel, hluti af daglegu
lífi.
Bærinn bar það með sér að hann var
kominn til ára sinna, þilin farin að halla
og göt fallin á veggi og þekjur. En þessi
bær átti sína sögu, kannski ekki stór-
brotna á sagnffæðilegan mælikvarða, -
þó er sá söguannáll við þennan stað
kenndur sem geyma mun nafn hans
meðan íslensk menning lifir og íslensk
saga er geymd. Og við þennan stað er
einnig kennd sú kona sem við minnumst
hér í dag og ég er þess fullviss að þær
heimildir sem til em um líf hennar og
starf, eiga eftir að verða mörgum til ffóð-
leiks og gleði á komandi tímum, ekki
síst er við fjarlægjumst enn meir þann
tíma og þann lífsmáta sem fólk fætt ná-
lægt síðustu aldamótum þekkti svo vel.
Pálína á Skarðsá var fulltrúi þeirrar kyn-
slóðar okkar á meðal, og á meðan hún bjó
að Skarðsá fylgdi henni sérstakur blær,
sem minnti okkur á líf fyrri kynslóða.
Það var þó ekki persónuleiki hennar
sjálfrar, sem fékk okkur til að hugsa til
fortíðar, heldur var það bærinn hennar og
það umhverfi sem hún lifði og starfaði í,
umhverfi sem hún, bærinn og skepnum-
ar vom hluti af.
Hjúkrað við fábreyttar aðstæður
Pálína var fædd 6. febrúar árið 1899
að Húsabakka í Seyluhreppi. Foreldrar
hennar vom Konráð Konráðsson, bóndi
á Skarðsá og Steinunn Stefánsdóttir.
Konráð faðir Pálínu var sonur Konráðs
Jóhannessonar á Ytra-Skörðugili og
konu hans Sigurbjargar Jónsdóttur, en
Steinunn móðir hennar var dóttir Stefáns
Hannessonar frá Reykjarhóli og konu
hans Hólmfríðar Árnadóttur. Albróðir
Pálínu var Karl bóndi í Auðnum, en hálf-
systkin hennar vom þau Sigurður og
Ánna á Varmalandi og vom þær Pálína
og Anna sammæðra en Sigurður og hún
samfeðra. Einn hálfbróðir Pálínu er á lífi
og er það Andrés Pétursson, og er hann
búsettur í Reykjavík.
Fyrstu ár ævi sinnar var Pálína með
móður sinni að Haugssnesi í Blönduhlíð
og um tíma hjá Ingibjörgu frænku sinni
í Torfgarði. En skömmu eftir að Konráð
faðir hennar tók við búi á Skarðsá árö
1904 tók hann böm sín þau Karl og
Pálínu til sín, og ólst því Pálína að mestu
leyti upp á Skarðsá, hjá föður sínum og
ömmu og varð þar heimili hennar upp
frá því og alla tíð síðan. Sigurbjörg
amma Pálínu lést árið 1928, og tók þá
Pálína við bústjórninni hjá föður sínum,
og bjuggu þau saman meðan hann lifði,
en Konráð á Skarðsá andaðist árið 1951.
Reyndar var hann sjúklingur allntörg
hin síðustu ár ævi sinnar, og þurfti mikla
umönnun. Þá var Pálína dóttir hans sú
stoð og stytta, sem ekki brást honum, og
getur nærri að oft hefur hjúkmnarstarfið
verið henni erfitt, við þær fábrotnu að-
stæður sem þar buðust.
Eftir andlát Konráðs, bjó Pálína ein á
Skarðsá í tæpa fjóra áratugi eða allt til
ársins 1987, en þá fór hún skömmu fyr-
ir jólin á sjúkrahúsið á Sauðárkróki, og
þar dvaldist hún til dauðadags, en hún
íést jíann 30. nóv 1992.
Á jörð sinni að Skarðsá, stundaði
Pálína hefðbundinn búskap, var með
kindur og hross, og áður fyrr hafði hún
einnig kýr. Hún var dýravinur og hafði
mikla ánægju af því að umgangast
skepnurnar sínar ekki síst hrossin, og
ekki taldi hún sig vera eina á Skarðsá
með dýrin í kringum sig, stór og smá.
Var ekki andvíg nýjungum
Sennilega var Pálína eini íslending-
urinn, sem bjó í torfbæ langt fram á ní-
unda tug þessarar aldar. Ekki var hún þó
á móti nýjungum og vel fylgdist hún
með því sem til framfara horfði í sam-
bandi við landbúnaðinn. Hún ræktaði t.d.
allmikið land þegar farið varað notajarð-
ýtur til þeirra verka og ekki gat hún
hugsað sér að vera án síma og rafmagns,
eftir að slík þægindi komu í bæinn.
Reyndar hafði hún hugsað sér að virkja
ána til framleiðslu rafmagnsins og þó að
ekki hafi orðið af því, sýnir hugmyndin
þann stórhug sem að baki bjó, og þann
kjark og áræði sem Pálína átti.
Hún ætlaði einnig að byggja nýtt
íbúðarhús á jörðinni og þar réði sami
stórhugurinn. Það hús skyldi byggt af
mikilli reisn, samboðið þein'i jörð sem
það átti að rísa á. En þegar hugmyndir
hennar gátu ekki gengið eftir, þá ákvað
hún að láta gamla bæinn nægja. Aðfara
einhvern milliveg var henni ekki að
skapi. Hún hafði ákveðnar skoðanir, sem
hún átti auðvelt nteð að setja fram á skýr-
an og oft eftirminnilegan hátt. Oft brá
einnig fyrir glettnisglampa í augum
hennar er hún ræddi um skemmtileg at-
vik, eða eitthvað sem henni fannst
spaugilegt.
Þegar ég kynntist Pálínu, var hún
komin á níræðisaldur og ekki gat ég ann-
að en dáðst að dugnaði og kjarki hennar
og þeirri reisn sem hún ávallt hélt þrátt
fyrir allar aðstæður. Viljafestan var mik-
il og áræðni hennar bauð henni að gefast
aldrei upp.
Og vissulega vakti hún athygli, þessi
gamli bóndi í torfbænum skagfirska. Og
þjóðarathygli vakti þáttur Ómars Ragn-
arssonar um Pálínu, sem sjónvarpað var
á haustdögum 1983. Einnig varrætt við
hana í útvarpi og blöðum, en Pálínu þótti
nóg um umstangið og kímdi þegar um
það var rætt.
Ekkert þar merkilegt
I viðtali sem Dagblaðið Vísir tók við
Pálínu, kemur fram að hún ferðaðist ekki
ntikið og fyrsta ferð hennar út fyrir hér-
aðið var árið 1952, er hún fór í skemmti-
ferð austur í Mývatnssveit. Og þótt hún
færi víðar t.d. vestur í Húnavatnssýslu
sá hún aldrei neitt er jafnaðist á við feg-
urð Skagafjarðar og orðrétt er eftir henni
haft: „Skagafjörður er dásamlegt hérað.
Það finnst mér. Þar kemur einnig fram
aðárið 1975 þurfti Pálína að fara suður til
Reykjavíkur í mjaðmaaðgerð, og þurfti
hún þá að taka sér ársfrí frá bústörfun-
um. Og blaðamaður spyr hana hvað
henni hafi þótt merkilegast í Reykjavík
og hún svarar að bragði: „Ekki nokkur
skapaður hlutur. Mér fannst ekkert þar
merkilegt.”
Þannig svarar náttúrubamið, sem er
vant kyrrðinni og fegurð sköpunarinnar
við Skarðsá. Það var náttúran sjálf sem
mótaði fegurðarskyn hennar, og hún var
næm á það sem fagurt var. Og við skilj-
um að það var erfitt fyrir hana að fara frá
Skarðsá. Þar var heimur hennar og þar
var ríki hennar. En bærinn hennar, sem
minnti kannski á rómantíska sveitasælu
að sumri til, var hættur að verjast hörku
vetrarins.
Nú er bærinn fallinn, en áin er söm
og umhverfi allt. Minnisvarðinn sem hér
hefur veriðreistur minnir á líf og sögu
fyrri kynslóða og ber vott um virðingu
okkar fyrir þeirri sögu og fyrir þeirri
konu sem hér bjó síðust í torfbæ. Hver
veit nema að ábúendur verði fleiri á
Skarðsá. Framtíðin er okkur hulin, en það
sem liðið er, er nú hluti sögunnar og þá
sögu heiðrum við hér í dag.