Norðurslóð - 13.12.2007, Síða 8

8 - Norðurslóð
Svarfdælskt skáld í Vesturheimi
egar ég var á tíunda ári, vorið 1956,
fréttist af óvenjulegri jarðarför sem
halda skyldi á Völlum. Svo var mál
með vexti að duft Svarfdælings sem bjó í
Vesturheimi, andaðist þar og var brenndur,
hafði verið flutt heim til íslands, ásamt dufti
konu hans sem fyrr hafði látist, og nú átti
að jarðsetja líkamsleifar þessa fólks í Valla-
kirkjugarði. Ekkert slíkt hafði ég áður heyrt.
Og þessi gengni Svarfdælingur var skáld! Eg
var nú tekinn að hafa sérstakan áhuga á skáld-
um, og fannst þetta því merkilegra af þeirri
sök. Tveir nafnkunnir sveitungar, Snorri
Sigfússon og Eiríkur Hjartarson, stóðu fyrir
útförinni og auglýstu hana. Hún fór fram 27.
maí, en tveim dögum fyrr birtist í Tímanum
minningargrein um skáldið eftir Snorra.
Hvert var þetta vesturíslenska skáld sem
hafði bundið slíka tryggð við æskusveit sína
að hann skyldi ætla jarðneskum leifúm sínum
hvílurúm þar? Hann hét Þorsteinn Þ. Þor-
steinsson og hafði alist upp frá ffumbemsku
á Syðra-Hvarfi og átti þar heima til fullorð-
insára. Nú hefúr fymst mjög yfir minningu
Þorsteins og vil ég því rifja upp helstu ævi-
atriðin hér í Norðurslóð. Hann er að því er ég
best veit einn Svarfdælinga um að hafa sest
á skáldabekk vestan hafs, - og raunar einn í
næsta fámennum hópi skálda úr sveitinni. Það
er því ástæða til að minnast hans. Styðst ég
hér við nokkrar prentaðar greinar og einnig
frásögn Soffiu Gísladóttur frá Hofi í útvarps-
þætti sem Gísli Jónsson gerði á aldarafmæli
Þorsteins 1979 og til er í segulbandasafni Rík-
isútvarpsins. Sá þáttur var tekinn saman að
mínu frumkvæði og er víst hið síðasta sem
gert hefur verið til að minna á skáldið.
I
Þorsteinn Þ. Þorsteinsson fæddist í Upp-
sölum í Svarfaðardal 11. nóvember 1879.
Hann var ekki hjónabandsbarn. Móðir hans
var Aldís Eiríksdóttir bónda og rímnaskálds í
Uppsölum Pálssonar. Eiríki er svo lýst, segir
Snorri Sigfússon í fyrmefndri grein, að hann
hafi verið „sérkennilegur fræðaþulur og þeir
feðgar (Eiríkur og Páll faðir hans) svo fljúg-
andi hagmæltir að eftirtekt vakti.“ Faðir Þor-
steins Þ. var Þorsteinn Þorsteinsson, kenndur
við Upsir og tíðum nefndur Þorsteinn smið-
ur. Hann lagði stund á fræðimennsku og rit-
aði margvíslegan sagnafróðleik og þjóðsög-
ur. Handritadyngjur miklar frá honum liggja
á Landsbókasafni óprentaðar. Þorsteinn
smiður fór aldraður til Vesturheims og lést
í Winnipeg 1912. Þorsteinn yngri hafði lítið
af föður sínum að segja en minntist hans í
ljóði. Ljóst má vera að hneigð til skáldskapar
og fræða liggur í báðum ættum Þorsteins Þ.
Bjöm R. Amason rekur þær ættir allítarlega í
grein um hann í bók sinni, Sterkum stofnum,
1960.
Þorsteini yngra var á öðm aldursári komið í
fóstur að Syðra-Hvarfi til Jóns Kristjánssonar
og Dagbjartar Gunnlaugsdóttur. Ólst hann þar
upp við gott atlæti, kallaði þau hjón pabba og
mömmu og lagði einkum mikla ást við fóstru
sína. Á uppvaxtarárum Þorsteins bjó þar á
bænum Þorsteinn Þorkelsson, sálmaskáld
og þjóðsagnaritari, fatlaður menntafrömuður
meðal Svarfdælinga. Hann kenndi Þorsteini
yngra undir fermingu og hefúr það verið
honum mikils virði að hljóta æskumótun
sína í návist slíks manns, til þess benda tvö
kvæði sem hann orti um nafna sinn. Annars
mun Þorsteinn snemma hafa verið nokkuð
einráður og ekki fús að aðlagast hinu hefð-
gróna sveitalífi, að því er ráða má af grein
Bjöms R. Ámasonar. Tvítugur fór hann
í Hólaskóla og lauk búfræðiprófi 1900. I
skóla komu sérhæfileikar hans í ljós og
segir Soffía Gísladóttir að Jósep Bjömsson
skólastjóri og kennari hafi sagt um Þorstein
að svo drátthagur piltur hafi ekki komið í
Hólaskóla. Eftir prófið vann hann um skeið
að jarðabótum og túnrækt. En útþráin lét
nú á sér bæra fyrir alvöru. Árið 1901 skrif-
ar hann vini sínum, Jónasi Jónassyni frá
Hofdölum í Skagafirði: „Tilbreytingarleysið
ætlar að drepa mig, Jónas minn. ... Eigum
við ekki að fara austur á Austfirði í vor? Við
verðum eitthvað að fara til þess að sjá okkur
um. Látum þá kylfu ráða kasti með atvinnu
og allt. Heldurðu ekki að við sullum-bull-
umst einhvem veginn ffam úr því?“ (Saga
Dalvíkur 111,30)
Á þessum ámm lá straumur íslendinga til
Vesturheims, manna sem sáu sér fáa mögu-
leika á ættlandinu en heyrðu frásagnir um
gull og græna skóga vestan Atlantshafsins.
Vissulega höfðu ýmsir landar komist þar
vel áfram. Þorsteinn á Syðra-Hvarfi brá á
þetta ráð liðlega tvítugur piltur, lét sér ekki
nægja að taka stefnuna á Austfirði. Svo segir
Soffía á Hofi að þegar Þorsteinn lagði upp í
vesturför hafi hann verið heitbundinn ungri
stúlku, Sigríði Jósepsdóttur. Hafi hún ætlað
með honum, en veikst þegar lagt skyldi í
siglinguna. Fór Þorsteinn einn, en unnustan
hugðist koma til hans að ári. Af því varð
ekki, hún lést af veikindum sínum.
Það var árið 1901 sem Þorsteinn hélt
vestur til Kanada. Þar bjó hann síðan, lengst
af í Winnipeg. Árin 1907-08 var hann í
Vancouverborg á vesturströndinni. Á ámn-
um 1920-21 var hann heima á Islandi og
aftur í fimm ár, 1933-38. Mun Þorsteinn þá
hafa hugsað sér að setjast að hér til frambúð-
ar og lifa á ritstörfúm, en af því varð ekki,
hann sneri aftur vestur um haf og kom ekki
til ættlandsins eftir það.
Þorsteinn vann fyrir sér með húsamálun
og stundaði þá iðn fram á síðustu ár. Hann
var ágætlega drátthagur, sem fýrr kom fram
og myndskreytti sjálfur bækur sínar. Myndir
eftir hann héngu á veggjum víða á heimilum,
líklega einkum í Svarfaðardal. En mynd-
listin varð ekki helsta viðfangsefni hans í
tómstundum, heldur skáldskapur og ritstörf.
Fyrsta rit Þorsteins kom út í tveim heftum í
Winnipeg 1914 og 1919 og nefnist Fíflar, þar
em prósaþættir af ýmsu tagi. Kvæðabókina
Þœtti gaf hann út í Winnipeg 1918 og aðra
ljóðabók, Heimhuga, í Reykjavík 1921. Árin
1925-31 gaf hann út í Winnipeg misserisritið
Sögu, stórt og myndarlegt rit. Þar birti hann
margvíslegt eigið efni af ýmsu tagi, sögur,
frásagnir og kvæði, og fastur þáttur var í
ritinu sem hét Islenskar þjóðsagnir, skráðar
eftir frásögum íslendinga vestanhafs.
Á seinni hluta ferils síns sneri Þorsteinn
sér meira að heimildasöfnun og ritun
þátta úr sögu Vestur-íslendinga. Heima á
Islandi 1934-35 flutti hann langan erinda-
flokk í útvarpið um landnám Islendinga
í Vesturheimi, sem út var gefinn í bók,
Vestmenn, 1935. Árið 1937 kom út eftir
hann ritið Ævintýrið frá Islandi til Brasilíu,
með undirtitilinum „fýrstu fólksflutningar
frá Norðurlandi“. Á ámnum 1940-45 komu
út í Reykjavík og Winnipeg þrjú stór bindi
sem Þorsteinn hafði tekið saman og heita
einu nafni Saga Islendinga í Vesturheimi.
Þorsteinn Þ. Þorsteinsson á yngrí árum.
Aðrir bættu síðar bindum við þetta ritverk.
Loks kom í Winnipeg 1945 Björninn úr
Bjarmalandi, sem fjallar um Sovétríkin.
Þorsteinn mun með þessu riti sínu hafa viljað
auka samúð og skilning manna í Vesmrheimi
á ríkinu í austurvegi að styrjöldinni lokinni,
í framhaldi af samstöðu í að koma nasism-
anum á kné, en allt fór það á annan veg.
Soffía Gísladóttir segir að hann hafi í seinni
heimsókn sinni að Hofi 1938 verið að skrifa
söguna Riddarann á Urðum, en ekki er mér
kunnugt um hvort hún kom nokkurs staðar
fram.
Þorsteinn kvæntist árið 1910 Rannveigu
Jónsdóttur, sem ættuð var af Suðurlandi.
Þau eignuðust tvo syni en Rannveig lést úr
berklum 1912, frá yngri syninum nýfædd-
um. Synimir ólust upp hjá móðurfólki sínu,
annar dó á æskualdri, hinn komst til fullorð-
insára en eignaðist ekki afkomendur. Seinni
kona Þorsteins var Goðmunda Haraldsdóttir
frá Sauðárkróki. Þau voru bamlaus. Lést
Goðmunda nokkm á undan bónda sínum og
fýlgdi honum til legstaðar á Völlum. Soffía á
Hofi lýsir henni svo að hún væri „prúð kona
og fáguð“. Síðustu árin bjó Þorsteinn á Gimli
í Manitoba og lést þar, 23. desember 1955.
n
Svarfdælingar höfðu veður af þessum sveit-
unga sínum eftir að hann fluttist vestur um
haf, og brátt bárust þær spumir af honum að
hann fengist við skáldskap. Fyrst mun það
hafa orðið öllum kunnugt á landnámshá-
tíðinni 1910, þegar minnst var þúsund ára
byggðar í dalnum. Þá sendi Þorsteinn heim
langt kvæði um Svarfaðardal sem lesið var
á hátíðinni. Á næstu árum tók hann að senda
frá sér rit og 1920 kom hann heim. Segir
Bjöm R. Árnason frá því að hann fýlgdi hon-
um frá Hofi þar sem hann hafði vitjað vina
sinna, um Heljardalsheiði til Skagafjarðar.
„Sagði hann mér þá,“ skrifar Björn, „að er-
indi sitt hingað heim hefði fýrst og fremst
verið að sjá Dagbjörtu fóstm sína og minn-
ast við hana, áður en lyki ævi hennar. Kvaðst
hann aldrei mundu geta með orðum eða fjár-
munum launað henni umönnun og velgerðir
þær, er hún hefði látið honum í té alla stund,
frá því hann var ungt, ómálga bam og allt
til fullorðinsára." (Sterkir stofnar, 35). Þetta
kemur heim við innilegt erfiljóð hans um
Dagbjörtu Qórum ámm síðar.
Á þriðja áratugnum er blómaskeið Þor-
steins sem skálds. Þá gefúr hann út ljóða-
bókina Heimhuga, og þá stofnar hann til
misserisritsins Sögu sem varð helsti vett-
vangur ritmennsku hans meðan það kom út.
Árið 1930 kom út stórt úrval úr skáldverkum
Vestur-íslendinga. Bókin heitir Vestan um
haf, gefin út af Bókadeild Menningarsjóðs,
en um útgáfuna sáu ekki ómerkari menn
en Einar H. Kvaran og Guðmundur Finn-
bogason. í þessu safni á Þorsteinn Þ. allmik-
ið efni, bæði ljóð og sögur. Utgefendur skrifa
formála og stendur þar þetta eftir Einar um
sögur Þorsteins: „Þorsteinn Þ. Þorsteinsson
er eftirtakanlega leikinn í því að ná lifandi
myndum úr lífi Vestur-íslendinga. Ekki
finnst mér ástæðulaust að benda á það hér,
að honum hefir tekist nokkur síðustu árin að
gefa út skemmtirit sem er verulega skemmti-
legt - ekki síst fýrir það sem hann leggur
til þess sjálfur. Sögur hans í þessari bók eru
allar teknar úr þessu tímariti hans, „Sögu“,
og meira hefði verið úr því tekið ef rúmið
hefði nægt til þess.“ (Vestan um haf XLII).
Þetta mat kemur heim við lofsamleg orð
Snorra Sigfússonar í eftirmælagreininni, að
Saga hefði „að geyma mikið af skáldskap og
mannviti og mun e.t.v. öllu fremur sem birst
hefir eftir ritstjóra þess sýna og sanna hinar
fjölþættu gáfúr hans og skarpskyggni".
Stjama Þorsteins í bókmenntaheiminum
fór lækkandi á næstu áratugum og eftir að
Vestan um haf kom út hefur hvorki ljóðum
hans né sögum verið sýndur sá sómi að
velja þau í sýnisrit íslenskra bókmennta.
Eg minnist þess að í æsku minni las séra
Sveinn Víkingur, kunnur klerkur og þýðandi
bókmenntaverka, eina af sögum Þorsteins úr
tímariti hans í útvarpið. Hún heitir Bjartur
Dagsson. Ljóðasafn Þorsteins kom út 1959
og fáir munu hafa lesið það. Síðan ekki sög-
una meir.
I þessu efni deilirÞorsteinn Þ. Þorsteinsson
örlögum með mörgum skáldum og rithöf-
undum. Verk flestra gleymast, það eru aðeins
hinir útvöldu sem lifa og Þorsteinn var ekki
í þeim flokki. Ef við rennum augum yfir
kvæði hans sjáum við að þau eru að kveðandi
og hugsun í kunnuglegum stíl aldamótanna.
I ljóðasafiii hans eru ættjarðarkvæði um
Island, kvæði um Kanada, hvatningar- og
ádeiluljóð, sögukvæði og mannaminni, gríð-