Norðurslóð - 13.12.2007, Blaðsíða 9

Norðurslóð - 9
arlegur fjöldi tækifæriskvæða af
ýmsum tilefnum. Frumlegt skáld er
Þorsteinn ekki og tök hana á máli
og brag stundum nokkuð þvinguð
þótt orðaforði sé mikill. Stíllinn er
hlaðinn og samanrekinn og ekki vel
þjáll, líkt og stundum hjá Stephani
G. sem er nærtækur til samanburð-
ar hér, en skáldsýn og djúpskyggni
Stephans skortir Þorstein alveg
- eins og aðra vestur-íslenska höf-
unda. En vissulega á hann sínar
góðu stundir sem skáld. Hann
orti vafalaust af sterkri innri þörf,
samfara ræktarsemi og viija til að
gleðja aðra, enda náðu ljóð hans
eyrum samtíðarmanna. Það má
sjá af grein um hann sjötugan eftir
Sigurð Júlíus Jóhannesson skáld í
Tímariti Þjóðræknisfélagsins 1949
og einnig af útvarpserindi eftir hinn
vesturíslenska menningarkynni
Richard Beck prófessor (prentað í
bók hans I átthagana andinn leitar,
1957). Þeir kunnu vel að meta sitt-
hvað í kveðskap Þorsteins. Fróðegt
væri, í ljósi ummæla Einars H.
Kvarans, að gefa sögum hans meiri
gaum en gert hefur verið.
III
Ljóðasafn Þorsteins sem út kom
árið 1959 hjá Bókaforlagi Odds
Bjömssonar á Akureyri er í tveim-
ur bindum, samtals hátt á sjötta
hundrað blaðsíður. Gísli Jónsson
bjó til prentunar og skiptir safninu
í nokkra kafla eftir efni. Þeir nef-
nast: Island og Ameríka, Eftirmæli,
A tímamótum, Það er svo margt og
A góðu dægri. Gísli getur þess í
formála að Kristín Thorsteinsson á
Gimli í Manitoba hafi beitt sér fyrir
útgáfunni. „Fyrir hennar áeggjan
tók ég að mér að raða kvæðunum
og lesa prófarkir," segir hann. Ekki
eru hér tekin öll kvæði Þorsteins,
sleppt nokkru af áður prentuðum
ljóðum i Heimhuga og tímaritinu
Sögu. „Ædunin er að gefa síðar út
verk Þorsteins í óbundnu máli, og
mun þá væntanlega fylgja ævisaga
hans,“ segir Gísli. Skemmst er frá
því að segja að úr þeirri útgáfu varð
ekkert.
Soffía Gísladóttir kynntist
Þorsteini fyrst fjórtán ára þegar
hann dvaldist á Hofi 1920. í viðtal-
inu við Gísla bróðurson sinn, sem
hér hefur nokkmm sinnum verið
vísað til, bregður hún upp fallegri
mynd af skáldinu. Soffía sagði
meðal annars:
„Þorsteinn var mikillar gerðar
og var maður gleðinnar, hann var
líka maður alvörunnar og aldrei
hlutlaus í neinu máli. Minnisstætt
er mér, frá því að ég kynntist
honum fyrst, hve Þorsteinn var
skemmtilegur og sagði vel ffá.
Hann lifði sig inn í söguna og þeir
sem hlustuðu urðu þátttakendur
atburðanna og gleymdu þeim ekki.
Ef gamanmál vom sögð gneistaði
af honum, glettnin og blik augn-
anna var sérstætt, enda átti hann
ríka kímnigáfu og gat af henni
óspart ausið ef svo bar undir. En
þyrfti hann að verja málstað sinn
þá gerði hann það og átti létt með,
og ekki var öllum hent að lenda
í orðasennu við hann. Hann bar
lotningu fyrir lífmu og fegurðinni
og sterk listhneigð var í eðli hans.
Svari lítilmagnans tók hann og þess
er honum fannst á hallað. Lund
hans var viðkvæm og stór.
Þorsteinn unni sinni heima-
byggð, Svarfaðardal, fólki hans og
sögu. I hugarheimi hans var hátt
til lofts og vítt til veggja og hann
gleymist mér ekki.“
Þannig minntist Soffía á Hofi
hins svarfdælska skálds í Vestur-
heimi, Þorsteins Þ. Þorsteinssonar.
Hún gleymdi honum ekki. Svarf-
dælingar ættu að muna skáldið sem
ungur yfirgaf sveit sína og dvaldist
lengst af í annarri heimsálfu, en
hélt alla stund tryggð við átthagana
og vildi eiga þar hinsta skjólið.
Kristmundur Bjarnason:
Af Birni Jónssyni í Sydra-Garðshorni
Björn Daníelsson kennarifrá Syðra-Garðshorni
hefur haldió til haga og varðveittýmsikonar efni
sem akkur er í að ekki glatist. Meðal þess sem
Björn hefur undir höndum er kveðskapur sem
til var á vegum Hins svarfdœlska söltunarfélags
sem við vonandi fáum einhvem tímann að
birta úr hér á síðum Norðurslóðar. Hér í þessu
jólablaði kemur fyrsti hluti afþremur um Björn
Jónsson sem var langafi Björns Daníelssonar.
Það var Kristmundur Bjarnason frá Sjávarborg
sem skrifaði þennan þátt af Birni og birtist
hann i bæklingi sem Kristmundur og Hannes
Pétursson skáld gáfu út í 100 tölusettum
eintökum. Þeir tileinkuðu þennan hluta hans
Kára Jónssyni á Sauðárkróki sem er afkomandi
Björns Jónssonar. Kára var afhent þetta i tilefni
af fimmtugsafmæli hans i október 1983 eins
og sendur í áritum Kristmundar og Hannesar.
Frásögn Kristmundar er eftirfarandi:
Nyrsta byggð við Eyjafjörð austanverðan
er Grýtubakkahreppur. Sá hluti hans,
sem er austan Gjögurtáar, heitir í Fjörð-
um. Fjarðabyggðin var þrískipt frá náttúmnnar
hendi og torsótt á milli nema af sjó. Nyrst er
Keflavík austan undir Gjögurtá, þá Þorgeirs-
fjörður, síðan Hvalvatnsfjörður. Á þessum slóð-
um var all fjölbýlt fyrr á tíð, talið gott undir
bú í Fjörðum, örskammt á mið og reki mikill.
Dugandi sjófararmenn sóttust efitir jarðnæði
svo nærri hafi. Prestssetur var á Þönglabakka í
Þorgeirsfirði til ársins 1902. Þar vom og býlin
Hóll og Botn. Hlunnindi síðamefndrar jarðar
voru útræði, lóðatollar, silungsveiði í sjó og á,
fjörubeit, sem sjaldan brást, og reki afar mik-
ill. Sá ljóður var þó á að ábúanda Botns nýttust
ekki hlunnindin að fullu, t.a.m. mátti hann ekk-
ert hirða af reka utan það sem að jafnaði taldist
frjálst til leiguliðanota, þ.e. til að dytta að hús-
um. Fimm kirkjur áttu öll hlunnindin,
Á haustdögum 1816 eignaðist vinnukona
í Pálsgerði í Dalsmynni „óegta“ son. María
hét hún Sæmundsdóttir, fædd 1794 í Flatey á
Skjálfanda. Faðir bamsins, sem skírt var Jó-
hannes, hét Sigurður Bjömsson, vinnumaður á
Látmm, ókvæntur. Vinnuhjúin munu hafa hugs-
að til hjúskapar en jarðnæði lá ekki á lausu. Það
áraði illa nyrðra 1816, ís á flækingi um firði,
útigangspeningur féll, fiskafli rýr, þó urði höpp
af sjó á stöku stað.
Vorið 1821 er Botn í Þorgeirsfíði laus til
ábúðar, Sigurður og Maria fá hann leigðan og
gengu í hjónaband. Hann er 31 árs, hún 27, er
þau hefja þar búskap. Bústofn er ekki mikill, en
bjarglegur dugandi fólki á sjávarjörð.
Um miðjar heyannir 1826 eignast María
annan son, sem skírður var Sigmundur, en þá
var sköpum skipt heimafólki í Botni; Sigurður
bóndi hafði farið í fískiróður við fimmta mann
í síðustu viku maí, gerði þá ofsaveður, og fór-
ust þeir allir. Eftir sat ekkjan með tvö böm föð-
urlaus. Fátækar ekkjur með ung börn í eftirdragi
áttu fárra kosta völ. Sá var helstur og algengast-
ur að fara í vinnumennsku með yngra eða yngsta
bamið á framfæri, en koma hinu eða hinum fyr-
ir hjá vandalausum eða láta hreppstjóra kjálka
niður sem sveitarlimum. Oftar en hitt var það
örþrifaráðið. En hér rættist betur úr en á horfð-
ist. Séra Gunnar Hallgrímsson, íyrr prestur að
Upsum, síðan í Laufási, var einn kunnasti bún-
aðarfrömuður landsins á sinni tíð. Hjá honum
var vinnumaður Jón að nafni Jónsson, fæddur
að Klúkum í Eyjafirðil793, annað óegta bam
vinnuhjúa. Jón þótti bráðskarpur til allra verka
og vel að sér, eins og ekkjan í Botni. Fullvíst má
telja, að það væri að undirlagi séra Gunnars, að
Jón réðst fyrirvinna Maríu í Botni vorið 1827.
Ári síðar gengu þau í hjónaband.
Jafnræði þótti með þeim hjónum. Prestur
lætur þess getið, að þau séu skörp og þjóni vel,
bæði lesandi og vel heima í fræðunum. Jóhann-
es, sonur Maríu, var sagður „skýr og vel gáf-
aður“. Sigmundur efnilegur.
Jón og María í Botni eignuðust 5 böm. Þau
vom þessi: Magnús, f. 1828, dó á bamsaldri;
Sigurlaug, f. 1830; Bjöm, f. 20. nóvember
1831; Kristján, f. 1832; Kristbjörg, f. 1836. Að-
eins tvö böm Maríu Sæmundsdóttur áttu afkom-
endur, Sigurlaug og Bjöm, en frá þeim er líka
mikill ættbálkur.
Hinn 7. janúar 1937 er Kristbjörg í Botni
þrem dögum miður en ársgömul. Þann dag fóru
Fjörðungar fimm saman að vitja um hákarla-
vað. Einn var Jón bóndi í Botni og Jóhannes
stjúpsonur hans. Illhleypingar voru þessa daga
og vont í sjó. Báturinn fórst með allri áhöfn

Bjöm Jónsson í Syðra-Garðshorni.
skammt undan landi og horfði María húsffeyja
og annað heimafólk á slysfarimar af bæjarhlaði.
Mælt er, að María gengi inn, er hún sá, hvað
orðið var, byrgði hami sinn í barmi, las húslest-
ur um kvöldið sem endranær og söng fúllum
þrótti.
Enn stóð María uppi ekkja með mörg böm á
framfæri, efltir að hafa horft á eftir eiginmanni
og syni í sjóinn. Auðsætt þótti, að Botnsheim-
ilið yrði leyst upp. Bæði höfðu hjónin notið
mannheilla, Jón afkastamaður til allra starfa
og sparaði sig hvergi til erfiðis. Líkt mátti um
Maríu segja. Hún þótti verkhög og veitul, en oft
var örtröð fólks í útvemm í þennan tíma. María
kaus sjálf að ráða sínu vistaferli ef takast mætti.
Jörðina hafði hún í ábúð til næstu fardaga, svo
tími var til stefnu, og rættist betur úr en ætlað
var.
Þá er þar til að taka að nefna til sögunnar
vinnukonu eina, Björgu Matthíasdóttur. Hún
var í vist á ýmsum bæjum í Hörgárdal og Kræk-
lingahlíð á öðmm áratug 19. aldar. Árið 1816
eignaðist hún dreng, sem skírður var Sigurður
og kallaður Jóhannesson. Rúmum áratugi síðar
fæddi hún annan dreng með ókvæntum vinnu-
manni, Áma Þorsteinssyni, og hlaut hann nafn
föður síns. Ámi Ámason ólst upp hjá vanda-
lausum, varð bóndi á Hamri í Svarfaðardal, og
er frá honum mikil ætt og merk.
Um 1830 varð Björg vinnukona í Keflavík,
hjá Sigríði systur sinni og manni hennar er þar
hófu búskap. Nokkru síðar kom Sigurður son-
ur hennar í sveitina, rösklega tvítugur og gerð-
ist fyrirvinna ekkjunnar í Botni og varð síðar
tengdasonur hennar, átti Sigurlaugu og við
henni 9 börn. Það er frá Björgu að segja, að hún
giftist manni þeim sem Sigurður hét Benedikts-
son. Fluttust þau að Hvanndöluml840, einu
argasta koti vestan fjarðarins. Það hafði ver-
ið í eyði um sinn, svo aðkoma hefur naumast
verið fýsileg. Ári síðar er Bjöm í Botni kom-
inn til þeirra hjóna; tökubam þeirra. Hann þótti
tápmikill og frískur, las, kunni og skildi vel og
góður viðræðu að dómi sóknarprests.
Bjöm var í fóstrinu næstu árin og vegnaði
vel, þótt hann yrði að vinna hörðum höndum -
eða vegna þess. Nú gerðist það 1843, að María
móðir Bjöms tók sig upp og fór byggðum að
Svæði við Grenivík. Sigurður Jóhannesson var
fyrirvinnan eftir sem áður. Björn mun þó ekki
hafa haft mikil samskipti við móður og syst-
kini, þótt styttra væri á milli, því að illfært var
í Hvanndali bæði á landi og af sjó mestan hluta
árs, ef út af bar með veður.
Bjöm sótti sjó með Sigurði bónda, stutt var á
mið og afli oft góður. Þegar haustaði, jafnvel að
enduðum ágústmánuði, varð ekki róið sökum
brims. í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls
Vídalín segir svo (1712): „Heimræði brúkaðist
hér á sumur, var þó lendingin vond og skips-
uppsátrið enn verra, framan í einum háfum
bakka, sem því var þó öngvan veginn óhætt fyr-
ir sjáfargangi, brotnaði fyrir því margur bátur.“
Þá höfðu Hvanndalir verið í eyði í 30 ár.
Af þessu leiddi, að síðsumars þurfti að vera
til nægilegt bjargræði til vors. Sauðbeit var góð,
ær mylkar til jóla, jafnvel lengur.
Engin klukka var á heimili Hvanndalshjóna,
eigi heldur eldspítur, og var það bagalegra, sem
brátt mun sagt. Sjaldgæft var, að gesti bæri að
garði á vetrum, helst þó selaróðramenn.
Eins og nú gat voru eldspýtur ekki til í
Hvanndölum, og var svo víðar á kotbæjum. Því
þurfti að fela eld svo, að til hans mætti taka, er
á þurfti að halda.
Svo bar víð í Hvanndölum að eldur dó í
hlóðum Bjargar. Var það að vorlagi, veður gott
og auð jörð. Næsti bær við Hvanndali var Vík í
Héðinsfirði. Um tvær leiðir var að ræða þangað
og báðar torfærar. Önnur liggur um snarbrattar
Hvanndalaskriður með hengiflugi fyrir neðan,
„lítt fær glæfravegur“ segir séra Jón Sveinsson
í samtíma lýsingu. Hin lá efitir fjörunni, en þar
verður ekki farið nema kvikulítið sé og á hálf-
föllnu, þar eð fyrir tvo forvaða verður að vaða.
Björn átti að sækja eldinn að Vík og fara
Hvanndalaskriður, enda var e'kki önnur leið
fær eins og á stóð. Að sögn Bjöms gekk ferð-
in greiðlega út í Héðinsfjörð. Hann fékk eldinn
og bar í trékollu eða kirnu. Á heimleiðinni tók
eldurinn að læsast í tréð, og fékk bamið ekki
við neitt ráðið. Hvataði hann förinni sem mest,
enda mikið í húfi. Þegar skammt var eftir veg-
arins, tók kollan mjög að brenna í hendi hans,
og komst hann naumlega með hana logandi og
munaði mjóu, að hann yrði að varpa henni frá
sér. Fyrir sakir harðneskju Bjöms snarkaði eld-
ur aftur í hlóðum Bjargar í Hvanndölum.
Þetta atvik lýsir Birni nokkuð. Og minningin
um þessa glæfraför yljaði honum ellimóðum.
Hafði hann gaman af að rifja upp eldsóknina
- og hló þá dátt.
Þótt ekki komi beint við þessa sögu, þykir
þó hlýða að geta annarrar eldsóknar á þessu bæ:
Guðrún hét kona Þórarinsdóttir og varð síðar
mágkona Bjöms frá Botni. Hún bjó í Hvann-
dölum 1854-1859 ásamt manni sínum Einari
Ásgrímssyni. Það var að vorlagi að Guðrún var
sem oftar ein heima með bömin, en bóndi henn-
ar í hákarlalegu. Slokknaði eldur hjá henni. Um
annað var ekki að ræða en sækja hann til næsta
bæjar, Víkur í Héðinsfirði. Guðrún átti 3 börn
á palli, hið yngsta tæplega ársgamalt. Tvö eldri
börnin batt hún vð rúmstuðul, en hið yngsta lét
hún í poka og batt á bak sér. Bað hún guð varð-
veita bömin, sem eftir urðu, og hélt úr hlaði.
Kvikulítið var og vel stóð á sjó, því ákvað hún
að fara fjöruleiðina, sem áður er nefnd, en vaða
þurfti hún fyrir báða forvaðana. Ferðin gekk að
óskum, þær mæðgur fengu hinar bestu viðtökur
í Vík. Bjöm Skúlason bóndi þar hratt fram báti
og skilaði Björgu aftur inn í Hvanndalafjöru.
Allt tókst svo sem til var stefnt. „Bandingjamir"
höfðu verið rólegir heima, komabaminu varð
ekki meint af volkinu, og Guðrún geymdi aftur
elds undir felhellunni og lét sér annt um.
Þau Björg og Sigurður urðu ekki mosavaxin
í Hvanndölum, fóm byggðum í Kvíabekk í 01-
afsfirði 1845. Litlu síðar mun Sigurður hafa lát-
izt, en Bjöm fluttist yfir um fjörð ásamt fóstru
sinni, að Svæði til Maríu Sæmundsdóttur.
Sonurinn hafði í veganesti góðan vitnisburð
frá presti sínum, heim kominn auðugur af margs
háttar lífsreynslu. Fær í flestan sjó í bókstaflegri
merkningu. Kristján bróðir hans var farinn að
heiman í vinnumennsku. Sigmundur var einnig
úrhreiðrinu floginn. Sigurður Jóhannesson stóð
fyrir búi sem fyrr og þess skammt að bíða, að
í ástir drægi með Sigurlaugu systur Björns og
honum.
Dauðinn gleymir engum. Hann kvaddi enn
einu sinni dyra hjá Maríu Sæmundsdóttur. Það
var á vordögum 1847. Sigmundur sonur henn-
ar fór í fiskiróður hinn 24. júní ásamt tveimur
mönnum öðrum. Hvalur hvolfdi bátnum og
tveir drukknuðu, annar var Sigmundur. Það átti
ekki af Maríu að ganga, en hún lét ekki bug-
ast fremur en fyrr. En skyldi ekki hafa hvarfl-
að í hug henni, að hún mundi einnig sjá á eftir
Kristjáni og Bimi í sjóinn? Hún lifði það að sjá
á bak Kristjáni: Hinn 11. apríl 1862 fóru nokkrir
Svalbarðsströndungar á sexæringi til Akureyr-
ar. Þar var í för Kristján Jónsson frá Botni, þá til
heimilis á Breiðabóli. Þegar heim skyldi halda,
var „veður á útsunnan með éljagangi og gekk að
með hviðum. Þeir undu upp segl ... og skilaði
þeim fljótt út Pollinn", en skyndilega hvolfdi
bátnum í snarpri vindhviðu. Kristján drukkn-
aði og þrír aðrir. Þá höfiðu allir synir Maríu frá
Botni drukknað - nema Björn. Sjálf lifði hún
enn nokkur ár. Hún lézt hjá Sigurlaugu dóttur
sinni og tengdasyni í Miðgerði í Dalvmynni 2.
apríl 1870, og þótti hafa verið hin mesta hetja
og mannkostamikil.