Norðurslóð - 13.12.2007, Page 12

12 - Norðurslóð
Lárentíus Kálfsson
- Svarfdælingur á biskupsstól
Þaö kvaö hafa veriö glatt á hjalla á Hólum í tíö Lárentíusar Kálfssonar, enda áfengi veitt
í opinherum veislum, aö því er sagan hermir.
„Jólaveislu Ict hann jafnan sæmilega
halda prestum og öllum klerkum,
próventumönnum, bryta og ráðskonu
og öllum heimamönnum, svo allir höfðu
nógan fögnuð ... Prcsta sína alla lét hann
sitja yfir sitt borð, gleðjandi þá og alla þá,
sem til kunnu að koma, með sæmilegum
kosti og máldrykkju, annað hvort mjöð eða
mungát. Drakk biskup jafnan eitt hvert
ker til presta sinna sérlega,... eitt ker um
kring til hvers, er góðir gestir komu til
garðs.... allar hátíðir [var drukkið] ómælt,
svo sem hver framar vildi.“
Svo greinir Lárentíusar saga Kálfssonar
frá jólaveislum, glaðværð og gestrisni á
Hólum þegar Lárentíus var þar biskup.
Afengisveitingar í opinberum veislum tíðk-
uðust þá þegar, eins og sjá má af sögunni, og
oft hefur verið glatt á hjalla á Hólum í bisk-
upstíð Lárentíusar. Saga Lárentíusar grein-
ir m.a. frá menningu og siðum á íslenskum
hefðarstöðum á 14. öld, og kemur þar ým-
islegt upp úr dúmum, en þar er líka sagt frá
lífinu við erkisbiskupshirðina í Þrándheimi,
frá deilum milli kirkjuhöfðingja í Noregi og
á Islandi og frá örlögum munkanna á Möðru-
völlum. Davíð Stefánsson skáld hefur stund-
um haft þessa sögu á skrifborðinu og vann úr
henni ýmis konar efni, svo sem eins og ljóð
sem ort var í orðastað Lárentíusar um Hall-
gerði abbadís á Reynisstað og leikritið Munk-
amir á Möðruvöllum.
Saga Lárentíusar er saga ótrúlega nútíma-
legrar persónu, sem þjónar stofnun sem um
margt minnir meira á nútímastórfyrirtæki en
nokkuð annað. Deilur og átök innan kirkj-
unnar minna á Hafskipsmál og önnur álíka
mál, mönnum er varpað í fangelsi og út í ystu
myrkur en rísa síðan upp tvíefldir, komast til
æðstu valda og er treyst fyrir lykilembætt-
um. Andstæðan við Sturlunga sögu er mikil,
þar heggur maður annan og blóði er úthellt
í stórum stíl, en Lárentíus gengur í skóla og
er nörd, frásögnin af skólagöngu hans gæti
átt við hvaða menntamann sem er, og átökin
milli kirkjunnar manna eru án blóðsúthell-
inga. Menningin sem sagt er frá í Lárentíus-
ar sögu er miklu nær nútímamenningu en sú
menning sem Sturlunga saga segirfrá. Raunar
er orðið löngu tímabært að veita Lárentíusar
sögu miklu meiri athygli en hún hefur fengið,
hún er engan veginn einhvers konar einhliða
lofgjörð eins og oft er sagt að biskupasögur
séu heldur afar merk heimild um tíma sinn,
lok 13. aldar og fyrri hluta þeirrar 14.
Uppvöxtur og skólaganga
Lárentíus Kálfsson fæddist árið 1267. Hann
var bæði tengdur Vallastað og biskupssetrinu
Hólum í Hjaltadal. Faðir hans var systurson-
ur séra Þórarins kagga, prest á Völlum. Þór-
arinn var kallaður klerkur góður og skrifaði
auk þess margar bækur. Margar þeirra voru
á Hólum og Völlum á ritunartíma Lárentíus-
ar sögu. Einnig er greint frá því að Þórarinn
hafi gefið fátækum frændum sínum jarðir og
sett kristsfé í jörðum í Svarfaðardal, þ.e. gefið
jarðir til styrktar fátækum. Þórarinn átti því
talsvert undir sér. Lárentíus ólst upp á Völlum
hjá Þórami, en var einnig öðm hvom hjá for-
eldrum sínum þar sem þau bjuggu í það og
það skiptið. Fljótlega kom í ljós að Lárentíus
var bæði námfús og næmur.
A Völlum var þá skóli. Skólapiltar vom
fjömgir og létu stundum illa, eins og skóla-
barna er siður. Voru skólapiltar að ólmast í
kirkjunni dag einn, og kastaði Lárentíus ein-
hverjum hlut, en hann lenti á styttu af Maríu
mey og brotnaði lauf af vendi sem hún hélt á
og kallaðist ríkisvöndur. Sr. Þórarinn var lát-
inn vita og varð hann mjög reiður og hótaði
Lárentíusi húláti og barsmíð næsta dag.
Nú voru góð ráð dýr. Lárentíus óttaðist
reiði frænda síns og hét á Maríu mey að tala
máli sínu við Þórarinn. Ekki brást það, og
vitjaði María Þórarins í draumi um nóttina
og bað hann að berja ekki Lárentíus. Þórarinn
hætti því við að berja Lárentíus og þótti þetta
til marks um bænhita Lárentíusar.
Lárentíus var á Völlum þar til frændi hans
féll frá og stundaði nám, en eftir dauða frænda
síns var honum boðið að setjast í skóla á Hól-
um. Ekki er þess getið hversu Lárentíus var
lengi í skóla á Völlum, en það hafa sjálfsagt
verið sex til sjö ár eða svo. A Hólum varð
Lárentíus fljótlega fremstur allra í skólanum.
Skólameistarinn lét Lárentius fljótlega fara
að kenna öðmm skólapiltum og spyrja þá út
úr. Svo segir í Lárentíusar sögu að oft þegar
aðrir skólapiltar vom að leikum og öðm gá-
leysi hafi Lárentíus setið við, lesið bækur eða
kennt öðrum. Af þessu var honum strítt, og
höfðu menn í flimtingum að þar færi biskups-
efni. Lárentíus sinnti því ekki, og þegar hann
var 22 ára var hann vígður prestur af herra
Jörundi Hólabiskupi.
Var Lárentíus eftir það skólameistari á
Hólum í þrjú ár. Eftir það réðst hann prstur
að Hálsi í Fnjóskadal, en entist þar ekki nema
árið, því strax kom í ljós „að honum vildi lítt
til fjár í búnaðinum“, Lárentíus var greinilega
ekki mikið bændaefni.
Lárentíus fer utan
Lárentíusi var falið það verkefni að fara norð-
ur yfír heiði, eins og það var kallað, til Eyja-
ljarðar, þar sem Sigurður bóndi sat á Möðru-
völlum í Hörgárdal. Kirkjan taldi þá sína eign.
Möðruvellir var staður, eða kirkjulénsjörð,
og stóð kirkjan um þetta leyti í stappi við að
ná þessum jörðum undir sitt vald og af leik-
mönnum (veraldlegum höfðingjum). Nefnast
þessi átök Staðamál hin síðari. Sendi Jömnd-
ur biskup Lárentíus til Möðmvalla með bann-
setningarbréf, sem hann skyldi lesa yfir Sig-
urði ef hann neitaði að fara af staðnum. Fór
Lárentíus við annan mann til Möðruvalla og
tók Sigurður erindi hans afar illa. Daginn eftir
las Lárentíus bannsetningarbréfið upp í kirkju
eftir messu og var bæði Sigurður og margir
aðrir viðstaddir messuna. Ekki tók Sigurður
lestri bréfsins heldur mjög vel og lá við að
Lárentíusi væri varla óhætt að ganga úr kirkj-
unni. Þetta var í fyrsta, en ekki í síðasta sinn
sem Lárentíus lenti í ógöngum við að sinna
embættiserindum kirkjunnar, og átti raunar
eftir að bíta úr nálinni með þetta mál.
Sigurður bóndi reið nefhilega til Hóla
við fjölmenni og spurði biskup hverju þessi
bannsetning sætti. Vildi þá biskup ekkert
kannast við að hafa sent Lárentíus til að bann-
setja Sigurð. Sættust þeirbiskup og Sigurður,
Sigurður lét staðinn lausan en fékk peninga í
staðinn frá biskupnum.
„Fékk Lárentíus af þessari ferð mæðu og
erfiði, meinyrði og óvináttu af Sigurði, en litla
blíðu af biskupi.“ Það slettist semsagt upp á
vinskapinn milli Lárentíusar og biskups, og
langaði Lárentíus nú að komast frá Hólum og
til útlanda. Hann fór utan með herra Pétri af
Eiði, sem þá var sýslumaður yfir öllum Norð-
lendingafjórðungi. Er þess getið að Lárentíus
hafi verið mjög sjóveikur á leiðinni til Nor-
egs. Þeir komu til Björgvinjar í konungsgarð
og varð þeim Lárentíusi og konungi vel til
vina. Lárentíus kynntist ýmsum mönnum við
hirðina, þar á meðal Þrándi nokkrum fisilar,
sem var flæmskur maður. Þrándur þessi kunni
að fara með sprengjur og á jólum útbjó hann
eina slíka sem sprakk með miklum hvelli.
Sagt er frá því að konur leysti höfn og karl-
mönnum varð hverfit við slíkar sprengjur.
Þrándur varaði Lárentíus við hrekknum og
sagði honum að stinga fingri í eyru sér, „þá
er bresturinn yrði“. I Lárentíusar sögu er upp-
skrift að sprengjunni, þannig að í henni væri
eldur, brennisteinn, bókfell og strý.
Lárentíus gerist talsmaður
erkibiskups
Vorið eftir sprengijólin í Björgvin fór Lár-
entíus til Þrándheims, sem einnig er kall-
aður Niðarós í sögunni, þar sem Jörundur
erkibiskup sat. Miklar deilur voru þá milli
erkibiskups og háklerka þeirra sem skipuðu
dómkirkjuráðið íNiðarósi, og kölluðust kórs-
bræður. Páfi virðist hafa stutt kórsbræður,
en erkibiskup hafði stuðning prests nokkurs
er Jón Flæmingi hét, sennilega frá Flæm-
ingjalandi, og var sá hálærður í kirkjulög-
um, en Jón kunni ekki norrænu og þurfti því
erkibiskup á góðum talsmanni að halda sem
kunni norrænu.
Lárentius kom fyrir erkibiskup og las fyrir
hann vers sem hann hafði gert til frú Hall-
beru abbadísar að Reynistað. Vers þessi hafa
ekki varðveist, en Davíð Stefánsson skáld frá
Fagraskógi hefur ort vers í orðastað Lárentí-
usar. Hér til hliðar birtast fjögur fýrstu erindin
og það síðasta, en alls eru erindin tólf.
Erkibiskup spurði hvort þetta væri góð
kona, og sagði Lárentius að á Islandi héldu
menn það satt. Erkibiskupinn sagði Lár-
entíusi að hætta versagerð en að snúa sér að
kirkjulögfræði í staðinn. Síðan fól hann Jóni
Flæmingja Lárentíus til að kenna honum
kirkjulög.
Lárentíus klæddist rauðum fotum. Jör-
undur erkibiskup spurði af hverju Lárentíus
væri í þannig fötum, því klerkum væri bann-
að að bera rauð klæði, en Lárentíus sagði að
það væri einu fötin sem hann ætti. Erkibiskup
skipaði þá að náð yrði í brún föt af sjálfúm
sér, afar fín, handa Lárentíusi og gaf hon-
um. Einnig sagði erkibiskup Lárentíusi að
fara og kaupa sér blá hversdagsföt á kostnað
erkibiskupsembættisins. Þannig var Lárentíus
klæddur upp eins og hefðarpresti sæmdi, og
settur til framhaldsnáms í kirkjulögfræði.
Jafnframt varð Lárentíus nú helsti fulltrúi
erkibiskups gagnvart kórsbræðrum. Lárentíus
fékk líka tekjuháa kirkju í Þrándheimi, Olafs-
kirkju, og tekjur af henni sér til framfærslu.
Missætti óx milli kórsbræðra og erkibiskups,
og voru þrír ffemstir í mótgangi við erkibisk-
up, þeir Sighvatur landi, sr. Eilífur, síðar
erkibiskup og sr. Auðunn rauði, síðar Hóla-
biskup. Var leitað til páfa og einnig Hákon-
ar konungs til að sætta þessa aðila, en deilan
hélst áffam. Ekki er ljóst um hvað var deilt,
en smám saman náðu kórsbræður yfirtökum
Eftir
Árna
Daníel
Júlíusson
sagn-
fræðing
í deilunni og féngu stuðning allra bæjarbúa í
Þrándheimi, allra skólapilta og jafnvel ábóta
í Hólmsklaustri. Þar kom að enginn lærður
maður þorði að tala máli erkibiskups eða bera
fram boðskap sem var á móti málstað kórs-
bræðra.
Jón Flæmingi studdi þó erkibiskup, og
einnig Lárentíus. Lárentíus fékk það verk-
efni að lesa yfír kórsbræðrum bannsetningu
við hámessu dag einn. Voru áðurnefndir þrír
aðalandstæðingar erkibiskups bannsettir, Sig-
hvatur, Eilífur og Auðunn rauði. Eftir það
var Lárentíusi aldrei óhætt utan dyra í Þránd-
heimi fyrir kórsbræðrum og stuðningsmönn-
um þeirra. Sátu skólaklerkar um að elta hann
uppi og fanga hann ef hann sást utan dyra, og
ekki fékk hann frið til að sinna embættisverk-
um við Olafskirkju.
Að lokum kom Hákon konungur til Þránd-
heims, setti þar rétt og hótaði þremenning-
unum kórsbræðrunum útlegð. Gáfu þá kórs-
bræður eftir og gengu til sátta við erkibiskup.
Hélst sú sátt næstu tvö ár, og sat Lárentíus þá
í friði í Þrándheimi og gætti embættis síns í
Olafskirkju. A þessum tíma varð Lárentíus
faðir, eignaðist soninn Ama með Þuríði Ama-
dóttur. Sú hin sama Þuríður eignaðist líka
bam síðar, soninn Bárð, með Sr. Salómoni,
en sá varð svo biskup í Osló. Þuríður átti því
böm með tveimur kaþólskum biskupum og
geri aðrar konur betur.
Davíð Stefánsson
Brot úr lofkvœði Lárentíusar
Hólabiskups til Hallberu
abbadísar á Stað
Hann las þar af vers, er. hann hafði gjört til frú
Hallberu abbadísar at Stað. „Er hún góð kona?“
sagði erkibiskupinn, „er þú hefir svo lofat hana.“
„Þat halda menn satt á Islandi," sagði Lárentíus.
Biskupasögur
Sá guð, sem gaf mér sýn
og gleymir engri sál,
hann einn veit örlög mín
og öll mín leyndarmál.
Hann veit, hver öórum ann,
hveryrkir dœgrin löng,
og fyrst skal hylla hann
með hörpuslœtti og söng.
Það friðar seka sál
að syngja um hann og þig,
þá syng ég sumarmál
og sólskin kringum mig,
þá hljómar loftið blátt,
þá leysirfönn og ís.
Svo heyr minn hörpuslátt,
Hallbera abbadís.
Þú heyrir klukknaklið
og kaþólsk bœnaljóð
og blóðsins bylgjtinið
og brim ogfossahljóð.
Þó sorgin signi mig,
ég sœll til dauðans verð.
Að hugsa um hann og þig
er heilög messugerð.
Margt kvœði, sem ég kvað,
var kvein úr skriftarstól.
Um Ijós ég blindur bað,
og bros þin kveiktu sól.
Til vegar villtur spyr.
Mér varð að leita þín.
Eg kraup við klausturdyr
og kyssti sporin þín.
Þeim guði, er gaf mér sýn,
þér góða, milda sál,
skal helguð harpan mín
og hjartans dýrðarmál.
Þérflyt ég þakkargjörð,
uns þögn á vörum frýs.
Heill þér á liimni ogjörð,
HaUbera abbadis.