Norðurslóð - 13.12.2007, Side 13

Norðurslóð -13
Lárentíus ólst upp á Völlum hjá Þórarni kagga presti þar.
Lárentíus verður erindreki
erkibiskups á íslandi
Deilur urðu með Islendingum og Krók-Alfi
umboðsmanni konungsvaldsins. Ekki er
ljóst hvort kirkjan kom að þeim deilum, en
skömmu síðar var ákveðið að senda Lár-
entíus og annan sendiboða erkibiskups,
Björn, til Islands. Komu þeir Bjöm til Arna
biskups í Skálholti, en Bjöm var norskur.
Vildi Lárentíus að Bjöm syngi messu til
dýrðar Þorláki hinum helga, en Bjöm sagði
enga nema Islendinga halda Þorlák heilagan
og vildi banna mönnum að syngja til dýrðar
Þorláki fyrr en erkibiskupsstóllinn í Niðarósi
og allir biskupar í því erkibiskupsdæmi væru
búnir að lögtaka helgi hans. Lárentíus vildi
ekki heyra þetta og sagði að allir Islendingar
og margir aðrir vissu að Þorlákur væri sann-
heilagur maður. Hér kemur fram að Islend-
ingar teljast sérstakur hópur, sem taldi Þorlák
sannheilagann, en hann virðist ekki heilagur
í Noregi.
Kallaði Björn til sín steikara sinn eða
kokk og bað hann að matbúa sér kjöt fyrir
Þorláksmessu. Þótti það mjög undarlegt því
þá snæddu menn ekki kjöt á Þorláksmessu.
Um kvöldið, þegar syngja átti aftansöng, kom
maður til Lárentíusar frá Birni og bað hann
koma strax. Hafði Bjöm lagst veikur og lá nú
stynjandi í rúrninu „með sjúklegu andvarpi.“
Ekki þótti Lárentíusi það undarlegt, því Bjöm
hefði verið að misgmna heilagleik hins heil-
aga Þorláks biskups, og sagði af því sögu er
dári nokkur í Englandi bauð líkneski Þorláks
mörbjúga með þessum orðum: „Viltu, mör-
landi? Þú ert utan af íslandi.“ Það skipti eng-
um togum, sagði Lárentíus, að hönd þessa
dára stirðnaði upp og varð eins og tré, og
varð hann að standa þama með hendina upp-
rétta fyrir framan líkneskið þar til góðir menn
höfðu beðið fyrir honum og dárinn sjálfúr
iðrast. Þannig fór fyrir mönnum sem drógu
helgi Þorláks í efa, og lofaði Bjöm öllu fögm,
að iðrast og viðurkenna helgi Þorláks, ef bara
hann fengi bata. Um leið og hann hafði sagt
þetta batnaði honum, hann stóð upp alheill og
lofaði heilagan Þorlák.
Sendimenn erkibiskups riðu yfír sunnan-
og vestanvert landið og prófuðu kunnáttu
presta, og brast hana víða. „Var þeim ekki
mótreist veitt í Skálholtsbiskupsdæmi, því
að herra Ami biskup var maður lítillátur og
hægur viðsæmingar", segir sagan. Síðan fóm
þeir norður, og vom viðtökur þar með öðmm
hætti: Bimi var boðin veturseta en Lárentíusi
ekki. Var honum brigslað um að Jörund-
ur biskup hefði tekið hann fátækan og Iátið
kenna honum, en nú þættist Lárentíus hafa
vald yfír honum á vegum erkibiskups. Lár-
entíus fór norður í Eyjafjörð og sat þar hjá
höfðingja einum, herra Þórði á Möðruvöllum
í Eyjafirði, um veturinn. Upphófúst þá deil-
ur milli þeirra Lárentíusar og Jömndar bisk-
ups. Snérustu þau mál um legstað Solveigar
nokkurar frá Bægisá, og verður ekki greint
ffá þeim málum hér, en um sumarið ætlaði
Lárentíus að vísitera kirkjur í Hólabiskups-
dærni. Bjöm félagi hans neitaði að sinna því,
og ákvað Lárentíus að gera það einn. Jömnd-
ur virðist ekki hafa verið sáttur við að þeir
sendimenn erkibiskups vísiteruðu í Hólabisk-
upsdæmi, og hafði talið Bjöm á sitt mál.
Lárentíus ráðgaðist við vini sína og ákvað
að vísitera kirkjur Hólabiskupsdæmis, þótt í
óþökk biskups væri, enda Lárentíus umboðs-
maður erkibiskups í Niðarósi og erkibiskup
æðri en Hólabiskup. A meðan þessu fór fram
á Islandi gerðist það í Noregi að Jömndur
erkibiskup veiktist og varð að hætta að sinna
embættisverkum, en kórsbræður óvinir hans
tóku öll völd í Niðarósi.
Lárentíus reyndi að vísitera í Hólabiskups-
dæmi en kom allstaðar að lokuðum dymm,
því Jömndur Hólabiskup bannaði mönnum
að veita honum viðtöku. Þá fór Lárentíus
heim að Hólum og las yfir mönnum, meðal
annars um framferði frændkvenna biskups,
þeirra Böðvarsdætra, er uppvísar höfðu orð-
ið að frændsemisspellum og hórdómi. Ekki
var til þess vitað að þær hefðu haft opinberar
skriftir, föstur eða útstöður vegna þessa.
Lárentíus settur í myrkrastofu
Lárentíus fór nú til Noregs, en þangað hafði
Bjöm komið á undan og rægt hann. Vom
nú allar eignir Lárentíusar gerðar upptækar.
Þegar Lárentíus kom til Þrándheims var hon-
um umsvifalaust stungið í myrkrastofú, þá
svívirðilegustu sem fannst í Þrándheimi og
kölluð var Gulskitni. „Var þar bæði fúlt og
Robert Grosseteste var biskup í Lincoln
á England á 13. öld. Skrautklœði virðast
hafa skipt biskupa talsverðu máli þá og
gera kannski enn.
kalt og svo myrkt að eigi sá handa skil.“ Allur
farangur og skjöl Lárentíusar á skipinu voru
gerð upptæk. Kórsbræður gáfú honum að
sök að hafa farið með falsbréf til Islands, en
fyrrum sveinar erkibiskups og aðrir vinir Lár-
entíusar kröfðust þess að honum væri sleppt
úr myrkrastofú og ieyft að tala máli sínu.
Lárentíus var nú færður í fjötrum fyrir
kórsbræður og gefið falsið að sök, og einnig
að hafa misfarið með góss og fjármuni hins
heilaga Olafs. Lárentíus neitaði sök, og vom
honum þá boðnir tveir kostir, annar að taka
skrift, játa sakir, í Noregi og hinn að fara til
Islands undir vald Jörundar biskups. Var nú
Lárentíus færður í annað fangelsi en áður,
herbergi með glugga á, og var þar í fjötrum
á nætuma. Komu margir Islendingar sem
bjuggu í Þrándheimi þangað og töluðu við
Lárentíus inn um gluggann. Margir færðu
honum mat og drykk. Oftast var það barns-
móðir hans, Þuríður Amadóttir, og hjálpaði
hún honum eins og hún gat.
Lárentíus var nærri því að ná fúndi erki-
biskups er lá sjúkur, og frétti í framhaldi af
því að erkibiskup ætti engan þátt í mótlæti
Lárentíusar, en það hafði honum verið sagt.
Létti Lárentíusi mikið við það. Var hann í
varðhaldi í Þrándheimi allan veturinn, en um
vorið lést erkibiskup. I stað hans var kjör-
inn áðumefndur Eilífúr. Nokkm síðar var
Lárentíus fluttur ijötraður í skip og lét það í
haf til Gáseyrar á Islandi. Fjöturinn var tek-
inn af Lárentíusi þegar í haf var komið, því
ekki tíðkaðist að flytja menn fjötraða á skipi,
„sögðu kaupmenn það eigi venjulegt að flytja
menn í prísund eða fangelsi um stór höf.“
Þegar til Hóla kom tók Jömndur biskup
vel á móti Lárentíusi. Jömndur skar úr um
mál Lárentíusar, treystist ekki til að veita
honum rétt til að syngja messu og vera prest-
ur, en sagði að hann væri frjáls allra ferða
um Island og mætti búa hvar sem hann vildi,
svo sem í klaustrum, og stunda þar kennslu
og uppfræðslu. Lárentíus fór suður á land og
í Þykkvabæjarklaustur í Veri, þar sem hann
kenndi um veturinn mörgum klerkum og
bræðmm.
Þaðan varð hann að fara, því kórsbræðr-
um mislíkaði að Lárentíus fengi að kenna og
starfa í klaustrinu. Hann fór í Dal undir Eyja-
ijöllum, til sonar gamals vinar síns sem þar
var bóndi, og dvaldi þar um hríð. Honum var
svo boðið að gerast kennari á Munkaþverá og
þáði hann það boð.
Auðunn rauði og
Lárentíus sættast
Nú bar nýrra við, því hinn gamli óvinur Lár-
entíus var skipaður hinn nýi Hólabiskup.
Voru þá tveir af helstu óvinum hans frá Nið-
arósi komnir í mikilvægustu embætti kirkj-
unnar, Eilífúr orðinn erkibiskup og Auðunn
rauði Hólabiskup. Talið var að óvinir Auð-
uns við hirðina hefðu ráðið því að hann var
kosinn til Islands, en Auðunn var féhirðir
Hákonar konungs og besti vinur konungs af
kórsbræðrum.
Lárentíus var nú munkur á Þingeyrum og
Árni sonur hans með honum. Auðunn rauði
og Guðmundur ábóti á Þingeyrum stóðu í
deilum um kristsfé kirkjunnar á Breiðaból-
stað, sem klaustrið hafði í vörslu sinni. Einnig
deildu Hólar og Þingeyrar um biskupstíundi
sem Jón helgi, fyrsti Hólabiksup, hafði gef-
ið Þingeyraklaustri við stofnun, en það vom
biskupstíundir fyrir vetan Vatnsdalsá. Lár-
entíus stóð með Guðmundi ábóta í þessum
málum. Hann hélt ákaflega vel reglu heilags
Benedikts sem munkur, fór aldrei úr klaustr-
inu nema brýna nauðsyn bæri til, hann þagði
um nætur eins og skylda bar til og vann ekki
annað en að. lesa, kenná og stúdera í bókum.
Þegar hann talaði var það mest latína, en lít-
ið norræna. Syni sínum kenndi hann vel lat-
ínu og letur og varð hann góður klerkur og
skrifari. Var þá fagurt kristnihald í Þingeyra-
klaustri er svo góðir menn áttu hlut að máli,
segir sagan.
Vinur Lárentíusar, Egill djákni Egilsson úr
Þingeyraklaustri var vígður til prests og skip-
aður skólameistari á Hólum. Egill átti hlut að
því að þeir Auðunn og Lárentíus sættust. Eg-
ill benti Auðunni á að honum væri styrkur í
vináttu slíks manns sem Lárentíus væri. Var
sent eftir Lárentíusi til Hóla og áttu þeir þar
fund, hinir fomu Qandvinir. Sættust þeir heil-
um sáttum og var ákveðið að Lárentíus skyldi
kenna dóttursyni Auðunnar rauða, Eysteini
rauða. Var hann lengi á Þingeyrum undir
handarjaðri Lárentíusar, en forframaðist síðar
í Noregi.
Nokkru síðar fór Auðunn til Noregs og
sat þar fram að jólum. Um jólin hafði hann
jólaveislu mikla og entist hún langt fram yfir
jól. Erkibiskupinn var nokkra daga í veisl-
unni og kórsbræður allan tímann. Auðunn tók
þá fótarmein og lagði verkina upp í skrokk-
inn. Auðunn sá að nær dró endalokum og
bauð erkibiskupi og öllum fremstu mönnum
í veisluna, hélt ræðu og þakkaði fyrir þá far-
sæld sem guð hafði veitt honum óverðugum
í lífinu. Hann gaf öllum í veislunni gjafir og
kvaddi.
Erkibiskup kom á dánarbeðið og spurði
hver ætti að vera biskup á Hólum eftir hans
dag. Svaraði Auðunn því og sagði meðal ann-
ars: „oss þykirengin beturtil fallinn biskup að
vera en bróðir Lárentíus að Þingeyrum. Meg-
um mér þetta sanna fyrir marga grein, fyrst
það, að hann hefúr gefið sig guði og þjónað
undir heilagri reglu hins heilaga Benedikts vel
og góðfúslega. ... I annarri grein, að hann er
hinn mesti klerkur og vel kunnandi til kirkj-
unnar laga. Hann er og einarður og roskinn
til allra ráða, þar til sem málaferli heyrir, og
að hann muni láta eigi undan draga heilagrar
kirkju valdi þann rétt, sem hún á að hafa, því
að þess þurfa Norðlendinga á Islandi að hafa
þann biskup yfir sér, sem er bæði vel lærð-
ur og stjómsamur að hirta marga þrjóska og
óhlýðna menn, sem þar eru.“
Erkibiskup minntist á fyrri deilur þeirra
Auðunnar við Lárentíus, og svaraði Auð-
unn því til að þeir ættu að hugsa meira um
hag kirkjunnar en gamlar deilur, og auk þess
hefðu þeir farið offari gagnvart Lárentíusi og
gætu nú bætt fyrir það. Auðunn felldi tár við
þetta tal, og andaðist að svo búnu „Agnetis
secundo með mikilli frægð og góðum orðs-
tír“, segir þar. Skömmu síðar var Lárentíus
kjörinn Hólabiskup af erkibiskupi og kórs-
bræðrum í Niðarósi.
Lárentíus verður biskup
Þegar fréttimar bámst til íslands, að Lár-
entíus yrði Hólabiskup spurðu menn: Hvaða
Lárentíus? Engum datt í hug að átt væri við
bróður Lárentíus á Þingeymm, svo vel voru
mönnum kunnar erjur hans og norskra há-
klerka.
Lárentíus Kálfsson var það engu að síður,
sem hafði verið kjörinn Hólabiskup að Auð-
unni rauða gengnum. Hann fór út til Noregs
og tók vígslu, og kom svo heim aftur og tók
til við að stjóma af þeirri röggsemi sem Auð-
unn rauði hafði sagt fyrir um að yrði. Nú kom
í ljós að allir fyrirboðamir og draumamir sem
bent höfðu til biskupsdóms Lárentíusar voru
réttir.
Um sína daga stóð Lárentíus í ýmsum mál-
um, sem ekki verða tíunduð hér. Hann stóð í
deilum um Möðruvallaklaustur, tók við mála-
rekstri Hólastóls við Þingeyraklaustur og réði
þeim málum til lykta o.s.ffv. Hér verður hins
vegar greint nokkuð frá daglegum venjum á
Hólum, bæði skólahaldi, messusöng og dag-
legum siðum Lárentíusar. Frá því segir að
hann hafi jafnan látið halda skóla á Hólum,
meðan hann var biskup, og hafi fimmtán eða
fleiri gengið þar í. Ýmsir kennarar vom þar,
bæði að kenna latínu, söng og fleira. I mess-
um vildi Lárentíus hvorki láta „tripla eða
tvískyngja, kallaði það leikaraskap, heldur
syngja sléttan söng, eftir því sem tónað væri
á kórbókum.“
Daglegir siðir Lárentíusar vom að vakna
þegar hringt var til óttusöngs, og las hann
Maríutíðir, meðan hann klæddist. Síðan gekk
hann til kirkju og söng óttusöng með öðrum
klerkum. Eftir sönginn gekk hann til her-
bergja sinna og lokaði að sér. Var hann þar
um stund og kom síðan yfirleitt fram tárvotur
í vöngum. Síðan gekk hann í svefnstofú og
las þar saltara uns hann sofnaði. Hann vakn-
aði um prímtíðir, las, klæddist og þvoði sig.
Síðan gekk hann til messu, en eftir það sat
hann á skrifstofú sinni, skipaði málum og tók
á móti fólki. Eftir það var hringt til messu á
ný, og fór þá biskup út og sat við messuna þar
til kominn var hádegismatur. Eins og fram
kom í upphafí veitti hann vel í mat og drykk.
„Svo mikla forsjá hafði herra Lárentíus að
afla inn drykkjarföng, að hvar sem fá kunni
þau á Islandi.“
Eftir máltíðina fór biskup í stúdíu sína og
las bækur. Hann skrifaði á vaxspjald og lét rit-
ara sinn skrifa það upp eftir sér í bók. Einar
djákni sagði biskupi sögur þegar rökkva tók á
vetuma af heilögum mönnum á norrænu eða
las stundum Iatínusögur. Eftir það var sung-
inn kvöldsöngur, og eftir það var kvöldmatur.
Síðan lagðist Lárentíus til svefiis. „Aldrei kom
herra Lárentíus inn í staðinn nema þá stundum,
sem honum var sagt, að dansleikur var hafður
á kvöldum, þá lét hann bera fyrir sér skriðljós
inn í stóru stofú, fyrirbjóðandi hverjum sem
einum að hafa dansleik þar á staðnum. Mikið
vandlæti hafði Lárentíus um framferði lærðra
manna, hárskurð og klæðaskurð."
Lárentíus var biskup frá 1322 til 1331,
þegar hann féll frá. Meðal þekktustu verka
hans var að setja á fót prestaspítala á Kvía-
bekk í Ólafsfírði, sem ætlaður var öldruðum
prestum, til þess að þeir prestar, sem orðnir
voru ófærir af elli eða öðrum orsökum yrðu
ekki reknir á húsgang. Bjó hann vel að spít-
alanum hvað fé varðaði, keypti hálfa jörðina
á Kvíabekk og lét setja á skatta sem renna
skyldu til spítalans.
Margt fleira mætti segja frá Lárentíusi, og
Lárentíusar saga er mjög forvitnileg heimild
um íslenskar hámiðaldir. Hér verður þó látið
staðar numið að sinni, og er þá lokið að segja
af þeim Svarfdælingi sem einna mest völd
hafði á miðöldum: Hann var sem biskup jafn-
oki konunga að virðingu.