Börn og menning - 01.09.2004, Page 30

28
Börn og menning
Anna Heiða Pálsdóttir
Þokan og þögnin
Týndu augun. Saga og myndir: Sigrún Eldjárn. Mál og menning, 2003.
í bók sinni, íslenskar barnabækur 1780-
1979, finnur Silja Aðalsteinsdóttir
afþreyingarbókmenntum sjötta og
sjöunda áratugarins á l'slandi ýmislegt til
foráttu, meðal annars að sögusviðið hafi
yfirleitt verið í sveit, utan hversdagslegs
umhverfis skóla og fjölskyldu, og að
aðalsöguhetjurnar hafi oft verið krakkar
sem bjuggu hjá vandalausum eða
frændfólki og tókust á við dularfull mát,
þar sem afbrotamennirnir voru oftast
„nautheimskir og meinlausir" (256).
Óhætt er að segja að Týndu augun eftir
Sigrúnu Eldjárn, sem kom út haustið 2003,
beri ýmis einkenni sem Silja tilgreinir þarna
en hún er líka svo ótalmargt annað og því
hátt yfir flestar þessara afþreyingarbóka
hafin. I sögubyrjun heldur lesandinn að hér
sé um ósköp venjulega sveitasögu að ræða:
tvö börn sem send hafa verið á sveitabæinn
Háhól til frænku sinnar, Valgerðar. Þó
hefur höfundur gefið í skyn með örlitlum
formála - dagbókarbroti um dverg, týndan
strák og stuttri frásögn af Stínu sem
hefur dottið niður um hraunsprungu - að
óvæntir atburðir muni gerast.
Vanrækt börn og rekkjusvín
( fyrsta kaflanum eru systkinin kynnt
til sögunnar, hin tólf ára gamla Stína og
bróðir hennar, Jonni, sem er að verða
sex ára. Á nærfærinn hátt fáum við
að vita að þau eru vanrækt: enginn
hefur séð um að láta klippa Jonna
- Stína varð að gera það sjálf svo
hann gæti séð fram fyrir sig. Þegar
Jonni liggur grafkyrr í grasinu óttast Stína
að hann sé dáinn. „Hún má ekki við því að
missa Jonna líka" (11). Án þess að höfundur
segi það beinum orðum fer okkur að gruna
að systkinin hafi misst einhvern nákominn.
Þriðja aðalpersónan kemur snemma fram,
rekkjusvínið, en það er lítill grís sem Jonni
hefur tekið ástfóstri við. I nafni svínsins felst
skemmtilegur orðaleikur; Jonni vill ekki kalla
það hrekkjusvín, heldur rekkjusvín, vegna
þess að hann notar það sem „lúlludýr" í
rúminu sínu.
Sögusviðið er drungalegt: þykk þoka
hvílir yfir bænum og börnin heyra hvorki
fuglasöng né flugnasuð þótt enn sé sumar.
Þar sem frænka þeirra situr í reykjarmekki og
grúfir sig yfir tölvuna sína flestum stundum
hafa þau einungis félagsskap gamals, blinds
manns, Skafta, sem þrátt fyrir fötlun sína
og sérvitringslega framkomu er að kenna
Jonna að skrifa. Þokan og þögnin auka á
félagslega einangrun barnanna sem eiga
við innri átök að stríða, nýafstaðinn dauða
móður sinnar. Faðir þeirra í þéttbýlinu er líka
umlukinn þoku
og þögn - Stína
skrifar í dagbókina
sína að eftir dauða
móðurinnar hafi
pabbi hennar lagst
í rúmið og „vildi
hvorki tala né borða"
(22). Þess vegna voru þau send
í sveitina til Valgerðar.
Systkinin takast á við sorgina með
ólíkum hætti. Stína skrifar bréf til móður
sinnar í dagbókina og hefur mikla
ábyrgðartilfinningu gagnvart bróður sínum.
Jonni notar sína dagbók til þess að læra að
skrifa. Honum þykir mjög vænt um systur
sína en eys takmarkalausri umhyggju yfir litla
rekkjusvínið sem á vissan hátt kemur í stað
móðurinnar. Höfundur sýnir þetta á þann
hátt að strákinn dreymir að móðir hans sé
að þvo honum bakvið eyrun - en um leið og
hann vaknar áttar hann sig á því að grísinn
er að sleikja eyrað á honum.
Jonna finnst grísinn stækka og þroskast
með hverjum deginum en áttar sig ekki á
því að sjálfur er hann í sömu sporum. Jonni
heldur fyrst að rekkjusvínið sé „bara lítið
og áhyggjulaust" (20). Það fylgist vel með
þegar Skafti er að kenna Jonna að lesa og
Jonni hugsar hvort það sé kannski líka að
læra að lesa. En eftir því sem líður á söguna
öðlast Jonni og rekkjusvínið meiri þroska,
rekkjusvínið fer meira að segja að hugsa: