Börn og menning - 01.09.2004, Page 31

Þokan og þðgnin
29
„Rekkjusvínið kinkar kolli og sleikir út um.
Þetta finnst því einmitt líka" (151). Seinna
heldur rekkjusvfnið „að það muni kannski
steypast kollhnís og velta síðan eins og
rúllupylsa alla leiðina niður" (153).
Ævintýri, þjóðsaga, fantasía
Stína og Jonni strjúka frá Háhóli og
um leið og þau eru komin af stað fer
ýmislegt yfirnáttúrulegt að gerast. Mörk
raunveruleikans og hins óraunverulega
verða stöðugt óskýrari. Hér byrjar
höfundur að vísa til alls konar minna úr
ævintýrum, þjóðsögum og fantasíum, og
jafnvel kvikmyndum. Börnin koma inn í
einkennilega þéttan skóg og finna þar
kofa sem minnir Stínu á kofa nornarinnar f
Hans og Grétu. Seinna í sögunni veltir hún
fyrir sér hvort sveppur sem hún borðar geti
látið hana stækka og minnka - sem minnir
glögga lesendur á Lísu í Undralandi. Jonni er
„súpermann og köngulóarmaðurinn í senn"
þegar hann hefur exina sem dvergurinn
Rindill gefur honum (133). Einnig kemur í
Ijós að Skafti átti með eiginkonu sinni tvær
dætur sem nefnast Ása og Helga; þar vantar
bara Signýju til að fá bóndadæturnar þrjár.
Ótalmargt fleira - meðal annars dvergur,
töfragripir, ill drottning, álög og galdrastafir
- vísar til þjóðsagna og ævintýra og Ijá
sögunni póstmódernískan blæ.
Tryggir lesendur bóka eftir Sigrúnu Eldjárn
sjá til viðbótar i þessari sögu mörg minni sem
einkenna hana sem rithöfund. (fyrsta lagi er
parið, yfirleitt systkini, strákur og stelpa, sem
kemur fyrir í næstum öllum hennar bókum.
Svo er það gamli maðurinn, í þessu tilviki
Skafti, sem er einnig þekkt erkitýpa skv.
kenningum Jung. Brjálaði maðurinn, sem
lesendur bókanna um Teit kannast við í
hlutverki vísindamannsins
Tímóteusar, er nú prestur sem vill koma á fót
hauskúpusöfnuði. Leðurpyngjan sem Jonni
fær f hendur svipar til þeirrar sem Narfi í
Geimeðlueggjunum átti. Fjarvera foreldra er
áberandi sem oft áður, en Sigrún útskýrir í
viðtali við Morgunblaðið 28. október 2003
að foreldraleysið í bókum hennar sé ef til vill
til komið vegna þess að venjulegir foreldrar
séu leiðinlegir og „alltaf að vinna".
í mörgum lögum
í upphafi greinarinnar vísaði ég til þeirrar
skilgreiningar Silju að afþreyingarbækur
gætu verið grunnar og gildislausar. Að
vísu mætti telja afbrotafólkið sem Stína
og Jonni gllma við heldur flöt illmenni
og ýmislegt í athöfnum þeirra gæti talist
óskiljanlegt, til dæmis að tveir menn ösli
út í sjó við íslandsstrendur og klifri um borð
( draugalegt, svart skip. Hvað um það, í
fantasíusögum er ýmislegt leyfilegt.
Það sem skiptir máli er að allra bestu
barnabækurnar eru skrifaðar í mörgum
„lögum". Undir yfirborðinu,
aðalsögunni, er annað
lag, og svo annað, og
annað; þegar dýpra
er kafað sést meira.
í sumum sögum er
ekkert dýpra lag en
í þessari bók er margt til viðbótar við
ævintýra- og þjóðsagnaminnin. Lítum til
dæmis á táknrænt gildi augnanna. Titill
bókarinnar, Týndu augun, gefur til kynna
augu sem hafa tapast. Þegar líður á söguna
fáum við að sjá hið fyrra af þessum týndu
augum, rautt auga í leðuról, sem Stína finnur
undir yfirborði jarðar. Seinna bendir klikkaði
presturinn á hitt augað, blétt og einnig
í leðuról, sem hangir bakvið altaristöflu f
kirkjunni hans. Þegar bæði augun hafa verið
afhent syni þokudrottningarinnar, ungum og
Ijóshærðum prinsi, öðlast blindu börnin, sem
Stína finnur neðanjarðar, sýn.
Þetta gerist í fyrsta laginu, á yfirborðinu.
Þegar dýpra er litið kemur í Ijós að hin týndu
augu varða einnig föður barnanna. Þegar
hann missti eiginkonu sína missti hann
einnig sjónina: hann sá ekki börnin sín sem
þörfnuðust ástar hans og umhyggju. Eftir að
augun í leðurólunum finnast opnast augu
hans fyrir umheiminum og hann sér loksins
börnin sín.
Lítil og feit
Ýmsir aðrir kostir prýða þetta ritverk. Bókin
er í nokkuð óvenjulegu broti, lítil og þægileg,
„feit" eins og Sigrún segir f ofangreindu
viðtali, og fer vel í hendi.
Að auki er pappfrinn svo mjúkur að maður
fer ósjálfrátt að strjúka bókinni.
Kaflarnir flæða vel áfram og fá mann til
þess að lesa „pínulítið
lengra" þar til
sögunni er allt
í einu lokið.
Höfundi tekst
vel upp með
kaflana þar sem
systkinin eru aðskilin: