Morgunblaðið - 25.05.2021, Blaðsíða 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 25. MAÍ 2021
PON er umboðsaðili
PON Pétur O. Nikulásson ehf.
Melabraut 21, 220 Hafnarfjörður
Sími 580 0110 | pon.is
Við bjóðum alla Jungheinrich eigendur velkomna!
GÆÐI OG ÞJÓNUSTA
Vistgleymska
Einu sinni, endur fyrir löngu, voru
ekki til neinir menn, aðeins önnur
dýr. – Marie Wilcox
Anna amma mín er orðin níutíu og
eins árs gömul og man tímana
tvenna. Þegar hún var átta ára, sem
hefur verið 1937, fluttist fjölskylda
hennar búferlum frá Skálum á
Langanesi til Þórshafnar. Í þá daga
var vitaskuld
ekki í boði að
panta sér vaska
vöðvasveit sem
kæmi brunandi
á voldugum
sendiferðabíl
heldur þurfti að
nota bæði hug-
arflug og vöðva-
afl. Faðir ömmu
fór sjóleiðina
ásamt tveimur
systkinum hennar, þeim Didda og
Rósu, en amma var látin teyma dýr-
mætustu eign fjölskyldunnar, skjöld-
ótta kú, eftir ströndinni ásamt móður
sinni og hinum bróðurnum, honum
Jóa. Mér skilst að nú taki ekki nema
hálftíma að aka þennan spotta en á
þessum tíma voru þetta um tvær
dagleiðir á tveimur jafnfljótum eða
um það bil 30 kílómetra vegalengd.
Þau gistu eina nótt hjá vinafólki.
Kýrin hét Skjalda.
Nú er litla stúlkan orðin gömul
kona og býr í blokkaríbúð í Hlíð-
unum með öllum helstu nútímaþæg-
indum: þvottavél, kæliskáp, brauð-
rist, heitu vatni, flatskjá. Hún er
nagli, hafsjór af fróðleik og eldskýr í
kollinum. En hún getur ekki lengur
gengið út í búð. Gamla kjörbúðin í
götunni er reyndar löngu horfin. Og
ekki pantar amma sér mat með
heimsendingu á netinu því að enn
hefur hún ekki tölvuvæðst. Þær
mamma fara því vikulega saman í
innkaupaferð í Kringluna. Amma
kaupir alltaf það sama. Egg.
Mjólkurkex. Kæfu. Óhrært skyr.
Rúgbrauð. Og safaríkt góðgæti sem
hvergi var fáanlegt í æsku hennar:
appelsínur, vínber, epli.
Í þetta skiptið erum við bara tvö í
heimsókn hjá henni, feðginin. Frost-
kaldur, heiðskír vetrardagur á
glugga, gufuslæður stíga upp úr
tebollum á smjörgulu eldhúsborðinu.
Alma er að leika sér með lítið plast-
dýr – fugl – og amma hefur á orði við
mig að henni finnist einmitt svo
skrítið að hafa varla séð neinn lifandi
fugl þetta ár. Amma er vana- og
regluföst. Komið er fram í mars og á
þessum árstíma er hún vön að strá
brauðmylsnu út í garð handa frost-
köldum goggum, á svipaðan hátt og
hún þekur stofuborðið hjá sér með
skúffuköku, brauðbollum og pönnu-
kökum þegar hungraðir mannagogg-
ar birtast í dyragættinni. Jafnvel
þótt matarbúðirnar hafi horfið úr
hverfinu skal enginn gesta hennar
líða skort, hvorki menn né fuglar!
„Já, ég veit hreinlega ekki hvernig
stendur á þessu.“ Hún rýnir píreygð
út um gluggann, otar svo blíðlega en
skipandi að mér pönnukökudisk-
inum. „Ég sé bara enga fugla í ár og
heyri ekki heldur í þeim. Fáðu þér
aðra pönnuköku.“
Ég maka rabarbarasultu yfir
pönnuköku númer tólf. Sýp á teinu á
meðan ég góni á gula plastfuglinn
hennar Ölmu og velti fyrir mér
hversu miklu fleiri plastfuglar séu til
í heiminum núorðið en alvörufuglar.
Einn lifandi fyrir hverja þúsund úr
plasti?
Alma lætur plastfuglinn fljúga
með himinskautum í eldhúsinu. „Mig
langar líka í vængi!“ Þriggja ára
afmælið hennar nálgast. Hversu ólík-
ir verða heimar þeirra ömmu? Þær
lifa tvær gerólíkar aldir. Hinn „upp-
runalegi heimur“ ömmu var með átta
sinnum fleiri fuglum en núverandi
veröld þeirrar yngri – og fjórum
sinnum færra fólki. Hlýtur þeim ekki
báðum að finnast sín útgáfa vera hin
eina rétta? Skyldi fuglasöngur heyr-
ast fyrir utan gluggann hjá Ölmu
þegar hún kemst á fullorðinsár?
Hver einasta kynslóð lítur skiljan-
lega svo á að það ástand náttúrunn-
ar, sem hún fæðist í, sé eðlilegt og
upprunalegt grunnviðmið – „norm-
ið“. En það er næstum algilt að með
hverri kynslóð manna hefur náttúru-
legu umhverfi okkar hnignað tilfinn-
anlega, einkum á síðustu tveimur
öldum; þetta mætti kalla minnistap
kynslóðanna. Afleiðingin er ill viður-
eignar: hrun og hvarf dýra og
plantna grefur um sig í vitund okkar
sem óhjákvæmilegur og eðlilegur
veruleiki.
Í nýlegri bók um náttúrusögu
Frakklands síðustu tuttugu þúsund
ár ritar höfundurinn Stéphane
Durand:
Ekki er svo ýkja langt síðan að við
ókum á hlýjum sumarnóttum inn í
skordýraregn sem flattist út á fram-
ljósunum. Oft ókum við í gegnum
heilt haf af fiðrildum. Lesendur í
eldri kantinum fyllast angurværð
þegar þeir rifja þetta upp; hinir
yngstu yppta öxlum. Þeir eiga bágt
með að ímynda sér slíka tíma. Hér
tæpum við á því sem kallað hefur
verið vistgleymska sem er sérstakt
hugtak yfir tilhneigingu sem greypt
er djúpt inn í eðli okkar: við lítum
ævinlega svo á að sá heimur, sem við
fæðumst í, sé hinn upprunalegi og
rétti og endurspegli hlutlaust ástand
veraldarinnar. Í augum hinna yngstu
er heimurinn án skordýra en í augum
hinna eldri er hann fullur af skordýr-
um. Þannig höfum við, í rás kynslóð-
anna, gleymt ríkidæmi og gnótt hins
villta lífs sem var allsráðandi í
Frakklandi fyrir ekki svo löngu.
Hvernig mun vistgleymska Ölmu
lýsa sér? Við feðginin teiknum mikið
saman. Alls kyns fugla en einnig
kanínur, íkorna, skógarbirni, fíla,
gíraffa. Nær allar bækurnar sem við
lesum og næstum allar sögurnar sem
ég spinn upp fyrir hana fyrir háttinn
fjalla sömuleiðis um ráðagóð og
ævintýrafús dýr: krókódíla, brodd-
gelti, höggorma, pöndur. En raun-
verulegar fyrirmyndir dýranna sér
Alma aldrei með eigin augum, ef frá
eru taldar kanínurnar sem við rek-
umst stundum á í Öskjuhlíðinni, okk-
ur til mikillar gleði. Alma býr, líkt og
flest okkar nú á dögum, í veröld eftir-
myndanna. Jafnvel fuglarnir eru að
verða algengari á bókasíðunum en í
trjágreinunum. Barnið sér límmiða
með fílamyndum. Hún sofnar í nátt-
fötum skreyttum tígrisdýrum. Hún
horfir á teiknimyndir um úlfa og
gíraffa. Hér lifa dýrin af: þau dafna í
búðargluggum, á hvíta tjaldinu, í
bókunum okkar, á bómullarsokk-
unum.
Yuval Noah Harari, sem skrifað
hefur læsilegar fræðibækur sem náð
hafa lygilegri útbreiðslu á síðustu ár-
um, lýsir þessu ágætlega í bók sinni
Homo Deus:
Ef þú horfir á National Geo-
graphic-sjónvarpsstöðina, ferð á
Disney-mynd í bíó eða lest bók með
ævintýrum færðu sjálfsagt á tilfinn-
inguna að jörðin sé byggð ljónum,
úlfum og tígrisdýrum til jafns við
okkur mennina. Simbi ljónakon-
ungur drottnar yfir skógardýrunum;
Rauðhetta reynir að sleppa undan
stóra, grimma úlfinum; hinn hug-
djarfi Móglí tekst á við tígrisdýrið
Shere Khan. En í raunveruleikanum
eru þau ekki lengur hérna. Sjón-
varpsefnið okkar, bækurnar, draum-
órarnir og martraðirnar eru enn
krökk af dýrum en Simbarnir, Shere
Khans-tígrarnir og stóru, grimmu
úlfarnir eru að hverfa af plánetunni.
Jörðin er fyrst og fremst byggð
mönnum og búfénaði þeirra.
Þessi lífseiga ranghugmynd okk-
ar, sem Harari lýsir í ívitnuðu broti,
hefur verið kölluð gíraffablekkingin.
Poppmenning samtímans er enn
krökk af gíröffum og því gerum við
ráð fyrir að hið sama gildi um yfir-
borð jarðar. Reyndin er hins vegar
sú að hinum hálslöngu, doppóttu vin-
um okkar fækkar hratt: árið 1985
voru um 157.000 gíraffar á jörðinni
en árið 2018 hafði talan fallið niður í
110.000. Það er um 30% fækkun.
Jafnvel þótt okkur sé hlýtt til
gíraffans veita fæstir hnignun hans
nokkurn gaum. Vegna þess hversu
algengir gíraffar eru sem plast-
leikföng og tuskugíraffar, sem
myndskreytingar á bolum og húfum,
sem söguhetjur í teiknimyndum, fer
fram hjá okkur að hinar raunveru-
legu fyrirmyndir eru að hverfa.
Margir foreldrar þekkja til dæmis
gírafann Sophie, fjöldaframleitt
franskt leikfang. Árlega seljast um
800.000 eintök af Sophie í Frakk-
landi einu; þ.e. tæplega átta sinnum
fleiri en sem nemur raunverulegum
fjölda hinna lifandi fyrirmynda
þeirra á allri jörðinni.
Hvers vegna fækkar frum-
myndum en eftirlíkingum fjölgar?
Auðlindir jarðar eru takmarkaðar og
við höfum sölsað þær undir okkur.
Búsvæði gíraffanna eru að skreppa
saman. Grindverk og vegir skera
sundur landflæmi sem áður voru
opin. Í mörgum tilvikum hverfur
beitilandið, öll trén. Hlýnun jarðar
styttir líka regntímabilið. Þurrkar
aukast, þeir verða lengri og þrálát-
ari. Jörðin skrælnar og verður
skraufþurr, ekkert gras, ekkert
vatn. Við bætist að gíraffar fjölga sér
afar hægt: meðgangan er 15 mán-
uðir. Hungur og streita í hnignandi
heimi hjálpa ekki til. Allt gerir þetta
þá ennþá berskjaldaðri gagnvart
rándýrum, svo sem ljónum og mönn-
um.
Og mennirnir eru alls staðar. Líkt
og áður hefur komið fram höfum við
fjórfaldast á rúmum hundrað árum.
Á sama tíma hefur villtum dýrum
fækkað um 60-80%. Tökum dæmi
um annað kunnuglegt dýr sem
núorðið dafnar helst í ævintýrum og
martröðum okkar, úlfinn. Þessi for-
veri „besta vinar mannsins“ er með
uppsperrt eyru. Afkomandi hans,
hundurinn (í ótal afbrigðum), er á
hinn bóginn oftast með slapandi
eyru, undirgefinn og (svolítið) vit-
laus. Hundurinn hefur fórnað hag-
nýtustu eiginleikum úlfsins, við-
bragðsfærni, greind og sjálfstæði og
gengið „eigendum“ sínum endanlega
á hönd. Eflaust er það mjög snjallt í
sjálfsbjargarlegum skilningi: gælu-
hundurinn lifir af sem fylgispök eign
mannsins en úlfarnir eiga á hættu að
þurrkast út. Til að mynda er áætlað
að nú séu færri en 100 úlfar í Þýska-
landi (landi sem í sagnaminni sínu er
krökkt af úlfum ævintýra og þjóð-
sagna) en um það bil fimm milljónir
hunda.
Alma litla segir stundum á kvöld-
in: „Ég er svo hrædd, pabbi! Það er
stór og grimmur úlfur úti í garði!“
Auðvitað mundi heyra til mikilla tíð-
inda ef stór og grimmur úlfur væri á
ferð um Reykjavíkurborg en það er
skiljanlegt að lítil stúlka telji að þeir
séu á hverju strái í veruleikanum í
ljósi þess hversu algengir þeir eru í
bókum hennar og teiknimyndum.
Sumarið 2019 ókum við um Norm-
andí í Frakklandi, svæði sem einu
sinni var auðugt að bæði úlfum og
skógarbjörnum. Amman franska til-
kynnti Ölmu að nú ætluðum við að
heilsa upp á úlfana. Við stigum út úr
bílnum, gengum drjúga stund milli
engja og akra, fetuðum okkur yfir
litla lækjarsprænu, upp hæð, inn í
rjóður – og þá stóð þar úlfahjörð!
Hrollvekjandi en um leið undarlega
uppörvandi sjón. Sumir spangóluðu.
Aðrir létu tunguna lafa út úr kjaft-
inum til að kæla sig. Á enn öðrum
skein í hvassar tennurnar. Þeir voru
allir höggnir í stein. Ótrúlega raun-
verulegir. Listakonan, þekktur
myndhöggvari, hafði staðið sig með
mikilli prýði. Alma var í skýjunum.
Hún er hvort sem er vön því að flest
dýr séu eftirmyndir frekar en frum-
myndir. Henni finnst það bara eðli-
legt.
Nokkrum dögum eftir heimsókn-
ina til Önnu ömmu er ég á rölti heim
úr vinnunni. Í þetta sinn sperri ég
eyrun (eins og úlfur) og hlusta sér-
staklega eftir fuglunum. En ég heyri
ekkert nema umferðarnið og fram-
kvæmdagný, og svo kveður allt í einu
við sprenging frá byggingarsvæðinu
þar sem nýr spítali á að rísa. Jörðin
nötrar!
Loks kem ég inn í götuna mína.
Hingað nær bílaniðurinn ekki. Nú
heyri ég aðeins brakið í snjónum sem
er kærkomið. Og þá gerist það:
skyndilega hefst heil hljómkviða.
Fuglar í hverju tré! Þeir hoppa um
snævi þakta gangstéttina, tína ólmir
í sig brauðmylsnu sem ömmur fullar
samlíðunar hafa hent út til þeirra.
Þarna eruð þið þá, litlu vinir …
Þrestirnir.
Það losnar um einhvern hnút í
maganum. Ég brosi og ákveð að
hringja í ömmu til að spyrja hvort
hún hafi ekki heyrt sönginn.
Frummyndum
fækkar – eftir-
líkingum fjölgar
Bókarkafli | Í bókinni Stríð og kliður veltir
Sverrir Norland fyrir sér þeim tröllauknu áskor-
unum sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir –
mengaðri náttúru, útrýmingu dýrategunda, yfir-
töku tækninnar, samþjöppun auðs á fárra hendur
– og rekur hvernig honum tókst að vinna sig á vit
bjartsýnni aðferða til að takast á við krefjandi
verkefni framtíðarinnar.
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Minnistap Sverrir Norland segir að með hverri kynslóð manna hafi náttúrulegu umhverfi okkar hnignað.