Eldhúsbókin - 10.03.1977, Qupperneq 4

Hrein
tönn
skemmist
ekki
Það þarf vart að endurtaka það spak-
mæli, að hrein tönn skemmist ekki, en
hér er þó alls ekki um nein ný sannindi
að ræða. Þau voru sett fram þegar fyrir
aldamótin — „a clean tooth does not
decay." Með öðrum orðum, þá er það
mögulegt að forðast tannátu, þegar hver
og einstök tönn er vandlega hirt.
Á siðastliðnum áratugum hefur þetta
spakmæli nokkuð verið endurbætt, og
mætti nú orða það svona: „Sé bæði tönn-
um og tannholdi haldið hreinu er bæði
hægt að fyrirbyggja tannskemmdir og
bólgu í tannholdi."
Gildir slik fullyrðing fyrir alla? Hvaða
skilyrði verður þá að uppfylla?
Skaðleg skán
á tönnum
Það getur vart talist framkvæmanlegt að
halda bæði tönnum og tannholdi alltaf
hreir.um. Glerungurinn verður stöðugt
þakinn proteinefnum úr munnvatninu. Sýki-
ar úr munnholdinu eiga tiltölulega auð-
velt með að festast [ þessa húð. Afleið-
ingin getur orðið tannskán, sem saman-
stendur nær eingöngu af sýklum.
Sé mikið drukkið og borðað af sykur-
ríkri fæðu, myndast efnasambönd t tann-
skáninni. Sýklarnir mynda þá sýru, sem
smám saman eyðir öllum kalksaltpétur úr
yfirborði tannanna, og er það byrjun tann-
átu. Um leið taka sumir sýklanna að fram-
kalla bólgu i tannholdi. Þegar tannskemmd-
in hefur étið sig í gegnum glerunginn,
byrjar hún á tannbeininu fyrir innan. Verði
ekki gripið til ráða gegn sjúkdómnum,
heldur eyðileggingin áfram og brátt mynd-
ast bólga í tanntauginni, sem oft fylgir
sterkur sársauki — tannpína. Það tjón, sem
orðið hefur á tönninni, getur hún ekki bætt
sjálf. Svo og mun bólga í tanntauginni geta
valdið óbætanlegum skaða á rót tannanna
í kjálkanum.
Þetta hefur verið margsannað með til-
raunum, sem gerðar hafa verið á dýrum
og mönnum. Tannáta var mest og algeng-
ust hjá þeim sjúklingum, sem höfðu neytt
sykurrikrar fæðu I smáskömmtum milli
mála.
Sýrumyndunin er mest fyrstu mfnúturn-
ar eftir að sykurs -hefUR. verið neytt og
sterkust þegar karbóhydröt hafa borist að.
Það er að segja, þegar sælgæti og önnur
ónauðsynleg fæða hafa borist um munn-
inn.
Ýmsar athuganir sýna að bólgan i tann-
holdinu er mjög nátengd magni bakteríu-
skánar á tönnunum.
Sykur —
erkióvinur tannanna
í sykri eru eintómar hitaeiningar sem
líkaminn hefur enga þðrf fyrir. Engu að
slður neytir hver Islendingur um 50 kíló-
gramma af sykri á ári, þegar mest er. Nær-
ingarsérfræðingar telja þessa sykurneyslu
allt of mikla og ónauðsynlega, þar sem allt
of mikið brennsluefni berst þá til líkam-
ans. Um ieið berst of lítið annarra efna, sem
líkaminn þarfnast, en fita safnast utan á
líkamann.
Aldrei virðist hægt að koma fólki I skiln-
ing um það, að þvi meira sem neytt er af
sykri, því meiri eru Iíkurnar til að tann-
skemmdir byrji. Hættan er mest þegar syk-
urríkrar fæðu er neytt milli máltíða. Magn-
ið sem neytt er í hvert skipti skiptir minna
máli, en hve oft þess er neytt. Enn litill
súkkulaðibiti eða jafnvel hálfur er nóg til
að tannáta geti hafist.
Svo hættan á tannskemmdum minnki
verður að minnka magn þess sykurs, sem
neytt er daglega, mjög mikið. Ennþá betra
væri að neyta eingöngu sykurlausrar fæðu.
Takið eftir þvl, að f einstaka fæðutegund-
um er mjög mikill sykur. í sultu t.d. er
blandað 1 kg af sykri við 1 kg af berjum.
Sykraðar saftir geta fyrir þynningu inni-
haldið um 50% sykurs.
í seinni tið er farið að selja sykurlaust
tyggigúmmf, sykurlausar brjóstsykurstöflur,
súkkulaði með gervisykiirbragði og sykur-
lausa sultu. Allir geta notað vörur fyrir
sykusjúka. Einnig er farið að hætta að
nota sykur til að húða með lyfjatöflur.
Munnvatnið
er verndari
tannanna
Ef starfsemi munnvatnskirtlanna hættir
eða minnkar — s.s. eftir geislameðferð —
eru áhrifin fljót að koma i Ijós. Tann-
skemmdir aukast. Munnvatnið inniheldur
sýkladrepandi efni, og geta stundum eytt
áhrifum sýru. Auk þess þynnir munnvatnið
sykurupnlausnir í munninum, og getur
auðveldlega skolað burtu matarleifum.
Margir læknar eru að komast á þá skoð-
un, að vert sé að auka starfsemi munn-
vatnskirtlanna, annars vegar með þvf að
borða súrari fæðu en vanalega og líka með
því að tyggja iengur.
Athugið sjálf
hvort tennurnar
eru hreinar
Það getur reynst erfitt. Tannskánin er
eins á litinn og tennurnar. Og það er ekki
svo auðveit að athuga munninn á sér, jafn-
vel_ þó spegillin sé góður og birtan skær.
í þvi tilviki geta litarefni 1 töfluformi
komið að góðu gagni. Þegar slík tafia er
tuggin, blandast litarefnin munnvatninu.
Þegar upplausnin skoiast um tennurnar,
festast litarefnin við skánina og sýna hvar
hún er mest.
Þetta tekst einkar vel, ef tennurnar hafa
fyrst verið hreinsaðar á venjulegan hátt. E1
það hefur verið gert vel, munu litarefnin
festast á þá skán, sem eftir er, og sýna,
hvar ekki hefur verið hreinsað nægilega
vel.
Eftirá ætti að reynast auðvelt að fjar-
lægja litarefnin með tannbursta, tannstöngl-
um og tannþræði auk þess, sem skola ber
munninn vandlega með vatni.
Einnig má nota veika joðupplausn til að
fjarlægja skánina.
Tannburstun —
hvenær og hve oft?
Hér eru vísindamenn ekki á eitt sáttir.
Eftir hverja máltið, var áður fyrr sagt. Marg-
ir halda þvi fram, að einu sinni á sólar-
hring sé nægilegt, sé það framkvæmt vel
og rækilega. Hugsanlegt er, að tann-
skemmdafræðingar og tannsérfræðingar iáti
fagsjónarmið sin skyggja á hagsmuni al-
mennings.
Kannanir hafa leitt í Ijós að flestir bursta
tennurnar tvisvar á dag, þ.e.a.s. við höfuð-
máltíðir, kvölds og morgni. Senn'legast
eru þeir langtum fleiri, sem bursta tenn-
urnar fyrir morgunverð en eftir. Það fólk
verður að taka upp nýjar venjur. Það er
eðlilegast að bursta tennurnar strax eftir
matinn. Auk þess ber að bursta þær og
hreinsa sérstaklega vel á kvöldin.
Margt bendir til þess að hið almenna
heilbrigðiseftirlit, auk kennara og tann-
lækna, ætti að hvetja fólk til að halda við
þeim sið að bursta tennur daglega. Kann-
anir sem gerðar hafa verið meðal stúdenta
hafa sannað, að tannburstun tvisvar a dag
(þar af ein sérlega rækileg) er nægileg hjá
flestum til að halda skánmyndun I skefj-
um.