Morgunblaðið - Sunnudagur - 24.04.2022, Qupperneq 17

hafa það. Galdurinn við að lifa samt og án slíks örygg-
is, sem of dýru verði yrði keypt, lá ekki á lausu. Á
fyrstu árum heimastjórnar og svo fullveldis varð fyrri
heimsstyrjöld. Hún reis raunar lakar undir nafni en
sú síðari. Íslendingum var stýrt í rétta átt. Þeir horfðu
til hafs og vissu ekki hvers var von. Bretar börðust
einir við Þýskaland Hitlers, sem var í friðarbandalagi
við ríki Stalíns. Það dugði mörgum sósíalistum til að
þykja Hitler geðþekkari en þeir höfðu gert ráð fyrir.
Bandamenn þekktu hugleiðingu Leníns um að Ísland
væri skambyssa sem beina mætti að vild austur og
vestur um Atlantshaf.
En Bretland eitt í vörninni átti verkefni sem var
brýnast. Það þurfti á öllum vopnfærum mönnum að
halda heim að ströndum Ermarsunds.
Roosevelt forseti Bandaríkjanna taldi sig nauð-
beygðan til að hafa hlutleysisfána við hún. En forset-
inn var í ýmsum efnum bæði blindur á Hitler og
Stalín. Dekur hans við Stalín gekk úr öllu hófi og var
og er ekki réttlætanlegt, þótt það hafi gjarnan verið
reynt. Vanþakklæti Stalíns í garð Roosevelts og hins
vestræna heims var hins vegar í stíl. Tilraunir sem
fjöldi manns og þar með taldir þeir sem síst skyldu
hafa áratugum saman reynt að „sanna“ að Sovétríki
Stalíns hafi verið hinn mikli bjargvættur gegn Hitler
eru fráleitar og smekklausar fullyrðingar.
Sérstaklega átti hið mikla manntjón þeirra í styrj-
öldinni að sanna það! Stalín hafði lamað eigin her með
geðveikislegum slátrunum á tugþúsundum liðsfor-
ingja, sem var hluti af óhugnanlegum manndráps-
öldum sem kommúnistar stóðu fyrir á „sínu fólki“.
Stalín trúði því aldrei að friðarsamningabróðirinn
Hitler myndi ráðast inn í Rússland, án þess að gera
það í floti með öflugum bandamanni. Hann kom í veg
fyrir að Sovétríkin byggju sig undir styrjöldina af ótta
við að slík skref myndu leiða til þess að Hitler, þvert
gegn vilja sínum, myndi telja sig nauðbeygðan að ráð-
ast inn í Sovétríkin! Stalín neitaði að trúa fréttum um
innrásina þegar Barbarossa var hafin. Hann hélt
áfram að senda her Hitlers olíubirgðir fram á síðasta
dag fyrir innrás til að „friða“ hann. Stalínsfræðingar
telja að einræðisherrann hafi verið sannfærður um að
valdaklíkan í kringum hann myndi láta handtaka
hann og skjóta þar sem hann var kominn í felur, þegar
mistökin hrópuðu framan í hvern mann. Það kom hon-
um á óvart að þegar þeir fundu hann leituðu þeir ráða
hjá honum, svo margreyndir af ótta við alvaldinn.
Rússar eiga ekkert inni hjá
Úkraínumönnum
Nú þegar að augun beinast að Úkraínu er fróðlegt að
lesa bækur á borð við þá sem Simon S. Montefiore
skrifaði um Stalín fyrir 18 árum. Hungursneyð af
mannavöldum, sem íslenskir aðdáendur „flokksins“
vörðu lengur en hægt var, og reyndar var óverjandi
um alla tíð. Morðæðið sem Stalín fól Krústsjov að
halda utan um á fjórða áratug síðustu aldar, þar sem
tugir þúsunda voru myrtir í Úkraínu.
Þá var Úkraína hluti af ríki þessara manna og sumir
þeirra fæddir í eða nærri núverandi landamærum þar,
eins og Nikita Krústsjov sem starfaði í Donbass sem
mjög er nú í fréttum. Eftirmaður hans í leiðtoga-
hlutverkinu í Sovéríkjunum, Leoníd Bresnév, var
einnig Úkraínumaður.
Tal Pútíns, sem mjög er vitnað til um þessar mund-
ir, að Úkraína sé hvorki land eða ríki heldur óaðskilj-
anlegur hluti Rússlands, hljómar undarlega.
Með sterkari rökum mætti halda því fram og vísa í
tiltölulega nýja sögu, að Þýskaland væri svo nýtil-
komið sem slíkt, að erfitt sé að samþykkja það sem
sjálfstætt land og ríki, að minnsta kosti af hálfu þeirra
sem afskrifa Úkraínu svo auðveldlega.
Hannes Hafstein sendir
Jóni Magnússyni áritað
Íslendingar blésu til Þjóðfundar 1851. Þrátt fyrir að
ekki væri hægt að tefla fram miklum efnum eða afli
var höfuðáherslan á að halda neistanum lifandi, gefa
baráttuna aldrei frá sér. Og baráttumönnunum var
mikið í mun að halda púðri sínu þurru og gleyma ekki
gömlum fyrirheitum. Bréfritari á og þykir vænt um
„sjerprentun úr Andvara XXVII ári“. Nú eru rétt 120
ár frá útgáfu þess. Hannes Hafstein varð ekki fyrsti
ráðherrann fyrr en tveimur árum síðar.
En hann sendir sérprentið áritað til Jóns Magnús-
sonar með „vinsamlegri kveðju frá Höf“. Jón Magnús-
son varð fyrsti titlaði forsætisráðherra landsins rúm-
um 10 árum eftir að sendandinn varð fyrsti ráðherra
Íslands.
Hannes hefur skrif sín svo: „Jafnvel þótt þjóð-
fundur Íslendinga 1851, sem menn höfðu beðið eftir
með svo mikilli óþreyju og svo góðum vonum, færði
ekki heim neinn sigur í svipinn, gengi þunglega og
endaði bæði snubbótt og ískyggilega, þá er hann þó
svo merkilegur viðburður í sjálfu sér og markar svo
mikils háttar tímabil í sögu Íslands, að hvorki hann
nje þeir menn, sem þar lögðu fram sína beztu krapta
Íslandi til heilla, mega fyrnast þjóð vorri. Það er því
ljúft og skylt að ryfja upp fyrir sér helztu aðalatriðin,
er að þjóðfundinum lúta, nú þegar að hálf öld er liðin
frá því, er hann var háður, það því fremur, sem það
tímabil, er hann markar, baráttan fyrir „innlendri
stjórn“ á Íslandi, er enn ekki á enda, en gæti nú loks
orðið farsællega til lykta leidd, ef þjóðin er ekki fallin
frá þeim hugsjónum, sem þá vöktu í hjörtum forvíg-
ismanna hennar, enda er tilefnið til þjóðfundarins og
þeirra vona, sem menn höfðu til hans, samskonar eins
og nú er til vonanna um sigur að lokum. Það var sigur
frelsishreyfinga og framsóknar yfir einræði og úreltu
afturhaldi hjá bræðraþjóð vorri, Dönum, er vjer
áttum rétt á að vænta góðs af, einnig að voru leyti.
Þá eins og nú voru tímamót fyrir Ísland. Hefðu
fulltrúar þess þá ekki staðið fastir, eins og þeir stóðu,
með stilling, gætni og þolinmæði, ef þeir hefðu slakað
til af bráðlæti eða ístöðuleysi, beygt sannfæring sína
eftir skoðun útlendra manna á rjetttindum þjóðar-
innar eða látið stundarhagsmuni eða tortrygni glepja
sér sýn, þá væri Ísland vissulega ekki komið það á
veg, sem það er komið, þrátt fyrir allt. Ísland væri þá
ekki til sem sjerstakt þjóðland með sjerstökum lands-
rjettindum, heldur væri það stjórnskipulegur skækill
af Danmörku, líkt og Færeyjar; alþingi væri þá ekki
löggjafarþing, heldur í hæsta lagið ráðgjafarsam-
koma undir ríkisþingi Dana, og þjóðin enn þá
ómyndug yfir fje sínu, óráðandi öllum bjargráðum
sjálfri sér í hag.“
Morgunblaðið/Árni Sæberg
24.4. 2022 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 17