Tíminn - 29.07.1922, Blaðsíða 1

Tíminn - 29.07.1922, Blaðsíða 1
Ojaíötei 0.3 dfyreiðshima&ur íimans er 5 i g u r g c i r 5 r' 5 r i í s f 0 rt, Sambanösbúsiuu, 3\CYfjapíf. ^foteifcsía £ í m a u s er í Sambanösbúsinu (Opin báq,íe%a 9—{2 f. b bimi <tcK>. VI. ár. Reykjavík 29. júlí 1922 81. blað Tvær nýjar leiðir. .1. í þeim bjarta, blásandi byi", sem bændum hefir gefið nú að undan- förnu, til að þurka töðuna, hafa þeir að líkindum lítið hugsað um votheysgerðina og máske gleymt að búa sig undir að geta gripið til hennar, ef bregða skyldi til óþurka, svo sem búast má við, einkum hér sunnanlands, þegar lengra líður á heyskapartímann. pessvegna mun ekki vera úr vegi að minna menn á þessa heyverk- unaraðferð, sem á að verða þjóð- ráð, þ. e. alment notuð aðferð til þess að bjarga frá stórskemdum því verðmæti, sem losað er með ljánum, einkum þegar þurheys- gerðin verður ómöguleg,vegna tíð- arfarsins, en einnig jöfnum hönd- um með henni, þótt „byrlega blási". Eg ætla þó ekki að fara að kenna mönnum votheysgerð með því að gefa „forskrift" um aðferð- irnar við hana. — Um þær get eg vísað til ritgerða Halldórs skóla- stjóra Vilhjálmssonar o. fl. í Bún- aðarritinu og í Tímanum, en eg vildi segja frá þeim gleðifréttum, að nú virðast opnar tvær leiðir — ekki í sumar að vísu, en í fram- tíðinni — til þess að gera vot- heysgerðina ennþá öruggari og betri en hún hefir hingað til verið. Önnur er gripin úr loftinu, svo að segja — það eru gerlar — hin úr fallvötnunum — raforka. Heimild- ir mínar eru um fyrri aðferðina Tidskrift for det norske Land- bruk 1920, og heimildarmenn Dr. Olav Sopp, gerlafræðingur, og Knap dýralæknir, en um þá síðari Tímarit verkfræðingafél. 1922 og Teknisk Tidskrift (sænskt) 1922. II. Dr. Sopp minnist þess, að í Nor- egi hafi verið látið mikið af vot- heysgerð Ameríkumanna, hvílíkur sparnaður það væri að láta maís- inn og alf-alfa (lucernur) blátt áfram í opna stakka og gefa beint úr þeim á'vetrin, og „landar" heim komnir til Noregs frá Ame- ríku, hafi ráðlagt mönnum að gera slíkt hið sama. En þetta reyndist ekki eins vel og af var látið, enda voru skilyrðin alt önn- ur vestra: meiri lofthiti til þess að ala gerlalífið og alt önnur hlut- föll niilli eggjahvítu og sykurs — meiri sykur — í maís og alf-alfa en í norsku grasi. J)arna vantaði þá tvö höfuðskilyrði fyrir skjótri gerð og góðum árangri. 1 ameríska fóðrinu er nógur sykur til nægilegrar og skjótrar alkohólmyndunar, en það ver fóðrið skemdum. — Alkohólið er það efnið, sem náttúran hefir til að varna rotnun. Alkohól- og mjóikursýrugerjunin á í sífeldri baráttu við þá smælingja, sem valda rotnun og sjúkdómum. Komist alkohólgerjunin af stað, . þá kemur mjóikursýrugerjun á eftir, og þá fer að verða örðugt fyrir rotnunargerlana að njóta sín, svo ,að þeir geti eyðilagt efn- ið, hvort sem er hey eða annað. Fyrst verður ediksýrugerjun að eyða alkohólinu, þá tekur myglan við og svo aðrir smælingjar, sem „plægja akurinn" fyrir rotnunina. En til alkóhól- og einkum mjóik- ursýrugerjunar þarf hita, en myglan hefir hitann frá sjálfri sér, að minsta kosti nógan til þess, að dilkar hennar — rotnunargerl- arnir — geti komið sér við. þegar Ameríkumenn láta sitt sæta gras í stakkai) við þann mikla lofthita, sem þar er, þá tek- ur alkóhólsveppurínn strax til starfa og býr í haginn fyrir mjólkursýrugerjunina.Efnin verða strax svo súr og alkóhólblandin, að rotnunargerlarnir njóta sín ekki. En einmtit þetta gerir fóðr- ið lystugt og ljúffengt. En þetta fer á annan veg, þeg- ar votheyið er gert í köldu lofts- iagi. J>að kemur að vísu gerjun í fóðrið, en það er aðallega mygl- an og rotnunin, sem henni valda. Fóðrið verður þá óholt fyrir skepnurnar og spillir afurðum þeirra. „Hvað skal þá til varnar verða?" Auðvitað það, sem undir svo mörgum öðrum kringumstæð- um verður að liði: Setja ger og mjólkursýrugerla í fóðrið og hlynna að þeim svo, að þeir njóti sín sem best. Engin óvitlaus elda- buska bakar gerlaus brauð, eng- inn gerir ost án hleypis, enginn öl án ölgers, og það á heldur eng- inn að gera vothey án votheys- gers. En eigi það að duga, þá verð ur að ganga frá heyinu í gryfjum — ekki í opnum stakki — og ger- ið verður vitanlega að vera gott. Út frá þessum skoðunarhætti hef- ir dr. Sopp leitað nú árum saman að besta gerinu, ekki einungis til votheysgerðar, heldur líka til þess að geyma megi kartöflur óskemd- ar frá hausti til vors, bæði til. fæðu og fóðurs. Mygluna verður að varast, hún er brautryðjandi rotnunargerlanna, og myglað og rotnað fóður eyðileggur kýrvömb- ina (meltingarfærin), mjóikina og mjólkurmatinn. J>að verður að skella í lás fyrir þessum hjúum, og aðferðin er þessi: Gera vot- heysgryfju, eftir „konstarinnar reglum", troða í hana fóðrinu og hella gervökva yfir — alveg yfir — leggja lok á og fergja svo að altaf vætli upp úr. Gerið þarf að kaupa — votheysgerduft á glös- um, gera æðisterkt seyði af kál- blöðum, rófnablöðum eða há, færa hratið upp úr með kvísl, svo að hreint seyði verði eftir, kæla það niður í góðan handarhita — nál. 40°, hræra gerið vel saman við og láta þetta síðan standa vel til- byrgt í dægur. J>á er gervökvinn tilbúinn, og honum er írt yfir hey- ið, jafnskjótt sem frá því er geng- ið í gryfjunni. Reyndar gerir ekk- ert til — tefur bara ólguna — þótt allur gervökvinn sé látinn of- an á, þegar gryfjan er full. J><5 má telja hitt betra, að láta það smátt og smátt, um leið og' geng- ið er frá í gryfjunni — eins og þegar hey er saltað. Vilji maður flýta gerjuninni — en þess er sjaldan þörf — þá má hella volgu vatna í fóðrið. J>ótt geymsla kartafla komi ekki beint við votheysgerð — og við höfum litlar kartöflur að geyma — þá vil eg þó líka geta um tilraunir dr. Sopp til þess að firra þær skemdum og efnatapi, við geymsluna, og ef til vill get- um við haft þess not, þegar far- ið verður að nota allan jarðhita í landinu við kartöfluræktunina. Hann getur þess, að þjóðverjar — mesta kartöfluræktarþjóðin — hafi lengi nagað af sér neglurnar yfir því mikla efnatapi, sem verð- ur á kartöflunum við vetrargéymsl una, einkum á fóðurkartöflunum, þar sem tapið verður alt að 50%. Fyrst reyndi hann — eins og þjóðverjar gerðu — Bacillus Dell- riicki, en það varð honum ekki að liði. J>á gerði hann nýja gerla- blöndu af „heimalningum", og hef ir nú reynt hana í hokkur ár með góðum árangri. J>annig hefir dr. Sopp geymt soðnar kartöflur á hlýju lofti, hnallaðar niður í tunn- ur, eða á glösum, frá því í ágúst 1917 til október 1918 og frá októ- ber 1918 til mars 1920. Eftir þessa geymslu voru þær svo góð- ar, að hann gat haft þær í brauð, og efnatapið var aðeins 5%. Bæði votheysgerið og kartöflu- gerið fæst keypt hjá A.s. Gær við Kristjaníu, og fylgir því leiðar- vísir. Frh. Metbsalem Stefánsson. Heílsuhælíð á Vífilsstöðum. *)það er reyndar amerískt-norskt skrum að tala um votheysgerð í opn- um stökkum, sem aðalreglu, því að langoftast er votheyið sett í vandað- ar, steyptar, sívalar votheyshlöður (Silo) og einmitt þetta á drjúgan þátt í góðum árangri. — En hitt var meira í munni, og gekk betur í fólkið. M. S. [Enda þótt eg hafi ekki getað kom- ist að raun um, hvort einstök atriði eftirfarandi greinar hafi við full rök að styðjast, hefi eg talið sjálfsagt að hún kæmi fyrir almennings sjónir og yrði rædd. Hér er um svo mikið al- vörumál að ræða, þar sem almenn óánægja er talin að eiga sér stað um rekstur Vifilsstaðahælisins meðal sjúklinganna, að slíkt mál má ekki liggja í láginni. Hvaðanæfa af land- inu senda menn ástvini sína til Víf- ilsstaða. pað verður að vera alveg trygt, að þeir fái þar hinn besta að- búnað og aðhlynning að öllu leyti. pað má alls ekki leika. á tveim tung- um. Fyrir þá starfsmenn hælisins, sem verða fyrir ákærum í greininni, er það og best að malið komi opin- berlega fram, úr því á annað borð farið cr að kvarta á bak við. þá fyrst geta þeir hreinsað sig. Umræð- ur* um málið, af beggja aðila hálfu, verða leyfðar hér í blaðinu. Ritstj.] J>að sætir furðu að blöðin skuli aldrei minnast á ástandið á heilsu- hælinu á Vífilsstöðum, þar sem það þó varðar þjóðina svo miklu. Um og yfir 100 manns eru að staðaldri neyddir til að leita sér þar heilsubótar. Landið leggur Hælinu til mörg þúsund krónur árlega. Fyrir utan það að læknir- inn lét reisa sér stórt og vandað hús á kostnað landsins, sem mun hafa kostað um 150 þús. kr. Nú eru gengin í gildi berkla- veikislög, sem hver einasti berkla- veikur sjúklingur verður að beygja sig undir. Er þá ekki nema sjálfsagt að landið sé skylt til að útvega Hælinu lækna og hjúkrun- arlið sem unandi sé við. — J>etta einasta hæli sem við höfum er hreinasta ágætis bygging og með öllum þeim nýtísku útbúnaði, sem það hefir smámsaman fengið, ætti það að geta mælt sig við hin bestu hæli í útlöndum. En því miður er ekki hægt að segja það um hæl- ið á Vífilsstöðum. pað eru víst fáir svo illu van- ir heima hjá sér, að þeim ekki stórbregði við þegar þeir koma á Hælið. Hver sá, sem verður fyrir þeirri ógæfu að verða berklaveik- ur og er neyddur til að fara á Hælið, finnur það fljótt, þegar þangað er komið, að hann er alt í einu búinn að missa öll mann- leg réttindi. Hann verður að sitja og standa eins og aðrir vilja og verður meir að segja að sætta sig við að vera skammaður út, hvað lítið sem brugðið er út af reglun- um, ef læknirinn þá er svo náðug- ur að reka ekki viðkomandi burt af Hælinu þegar í stað. Eru nóg dæmi þessu til sönnunar. í fyrra t. d. rak læknirinn sjúkling burt af hælinu, sem hafði hvergi höfði sínu að að halla nema norður á Akureyri. Hafði sjúklingurinn þá fyrir stuttu haft blóðuppgang og varð nauðugur viljugur að kasta á glæ þeim bata sem hann hafði fengið. Hann varð að takast á hendur langa og erfiða vetrarferð. Og hann dó þvínæst eftir nokkra legu. í stað þess að fara á „fitukúr" þegar á Hælið kemur, eru það víst allflestir sem fara á „sultar- kúr" þar til þeir hafa tamið sér að borða matinn, senrá borð er borinn. Tekur það náttúrlega mis- munandi langan tíma, eftir því hverju fólk er vant og hve frískt það er. Fyrir mjög veikt og lyst- arlaust fólk er það nærri ógern- ingur að venja sig á að borða mat- inn. J>að hefir komið stundum fyr- ir að 40—50 sjúklingar hafa orð- ið samstundis veikir, vegna þess að maturinn hefir verið illa tilbú- inn eða skemdur. En vogi einhver sjúklingur sér að kvarta yfir því við læknirinn, að matur sé slæm- ur eða hrár, er hann vanur að skamma viðkomandi sjúkling verstu skömmum, án þess að taka tillit til þess hvort hann þolir það eða ekki, og stundum rekur hann burt af Hælinu þá sem hafa slíka frekju í frammi að kvarta undan einu eða öðru. J>að má svo að orði kveða, að sjúklingar á Vífils- stöðum hafi ekki málfrelsi, um ólagið sem þar viðgengst, því að þeir eiga það á hættu að verða reknir og það er um marga nálega hið sama og að kveða upp yfir þeim dauðadóm, því að fæstir eru svo vel efnum búnir, að þeir geti sótt heilsuhæli erlendis. J>að væri fróðlegt að vita til hvers Hælið notar allar þær þús- undir króna sem það fær. J>ví að alt er þar skorið við nögl, jafnt í einu sem öllu, en samt mega sjúklingarnir borga 5—6^ kr. á dag, og er það meir en fullkomin borgun fyrir fæðið, þótt það væri betra en það er. Vesalings fólkið sem neytt er til að senda sína nánustu á Heilsu- hælið á Vífilsstöðum. J>að er von að því ofbjóði þegar það fréttir hvernig búið er að sjúklingunum. Maturinn er borinn þeim á sprungnum undirskálum, og mjólkin, sem er þó hrein og góð, í tommuþykkum bollum. Full- frískt fólk myndi fá ógleði af ftð sjá hvernig rúmliggjandi sjúkling- um á Vífilsstöðum er borinn mat- urinn. Svo maður snúi sér að hjúkrun- inni, þá er hún bæði lítil og ófull- komin. Yfirhjúkrunarkonan er dönsk og ætti það ekki að eiga sér stað, því að fólkið skilur hana ekki og hún ekki það. Hjúkrunin á Vífilsstöðum er yfirleitt sorg- lega léleg. J>að lítur út fyrir að læknirinn brýni það mest fyrir hjúkrunarkonunum að vera harð- ar og kaldar við sjúklingana, svo að þeir komist ekki upp á að gera neinar kröfur. J>að eru mikil við- brigði fyrir veikt fólk að fara að heiman frá umhyggjusömum ætt- ingjum til læknisins á Vífilsstöð- um, en ennþá meiri viðbrigði fyr- ir fólk sem verið hefir á heilsu- hælum erlendis og er búið að venj- ast því að hafa góða og hugsun- arsama lækna og ágætar hjúkrun- arkonur. Erlendis er það venja, þegar fólk er mjög veikt, að það fær hjúkrunarkonu til að sitja hjá sér nótt og dag og læknirinn vitjar um það oft á sólarhring og situr stundum hjá sjúklingnum, til þess að róa hann. En á Vífilsstöðum er öðru máli að gegna. J>ótt sjúkling- urinn sé svo veikur og máttvana, að hann tæplega geti rétt hönd- ina út eftir vatnsglasinu á nátt- borðinu hjá sér, er enginn til að rétta honum það, nema ef vera kynni annar sjúklingur, sem er á sömu stofu. Hjúkrunarkonurnar eru alt of fáar og læknirinn kem- ur sjúklingum alls ekki upp á það að láta dekra við sig — jafnvel þótt þeir séu dauðvona. Og eng- um dettur sú fífldirska í hug að kalla á læknirinn að nóttu til þó að einhverjum sjúkling líði eitt- hvað sérlega illa. Nei! Hann má bíða eftir stofugangi læknisins, ef það þá ekki ferst fyrir vegna þess að læknirinn þarf að fara til Reykjavíkur. Barnahælið er talið vera heldur gott og er það víst að svo miklu leyti sem yfirhjúkrunarkona þess fær við ráðið. Alveg óvart hefir þar slæðst inn hjá lækninum óvanalega góð og elskuleg stúlka, sem börnin eru mjög hænd að. En ekki skil eg að foreldrar sem koma að heimsækja börnin séu hrifin af andrúmsloftinu, sem er á stofunum, því að fullorðnu fólki slær fyrir brjóst þegar inn kemur í óloftið. Annars hefði læknirinn. átt að láta bæði húsið sitt og barnahæl- ið bíða betri tíma, því að hann var engan veginn fær um að sjá um þá sjúklinga, sem hann hafði, þó að hann færi ekki að bæta við sig 20—30 börnum. Á góðum heilsuhælum erlendis, sem hafa jafnmarga sjúklinga og Vífilsstað- ir, era venjulega 4—5 læknar sem eru sístarfandi frá morgni til kvölds. En á Vífilsstöðum lætur læknirinn sér nægja að vera einn og meir að segja fer til Reykja- víkur 2—3 í viku. Við Hælið vinn- ur hann í allra mesta lagi 2^3 tíma á dag. Við höfum reynt það, sjúkling- arnir, að herra Sigurður Magnús- son er þessu starfi ekki vaxinn að neinu leyti. par til brestur hann kunnáttu, áhuga, dugnað og síðast en ekki síst manngæsku. J>að eru áreiðanlega fáir sjúkling- ar hr. Sigurðar Magnússonar, sem ekki mæla kalt til hans, og er það víst einsdæmi um lækni, sem hef- ir haft jafnmarga sjúklinga. það mun mörgum finnast tek- ið hér _nokkuð djúpt í árinni. En flestir sem verið hafa og eru sjúklingar á Vífilsstöðum, mundu vilja undirskrifa þetta, ef ekki örbirgð þeirra gerir það að þeir verða að þegja og þola. Einn af okkar bestu læknum heldur því fram að bæði í ræðu og riti sé best að segja sannleik- ann. Fyrv. sjúklingur á Vífilsstöðum.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.