Tíminn - 22.08.1939, Page 3

96. blatS
TfcHINX, |»rig|ndagiim 22. ágwst 1939
383
HEIMILIÐ
B Æ K U R
Svar til bankastjóra
Hraðferðir B. S. A.
Mataræði Mendinga.
Enginn fær neitað því, að
mataræði íslendinga hafi stór-
um breytzt til hins verra og ó-
skynsamlegra á síðustu áratug-
um. í stað kjarnamikilla og
saðningsríkra matvæla, sem
landið sjálft gaf af sér, hafa
landsmenn gengið æ lengra í þá
átt að neyta allskonar rétta og
fæðutegunda, sem áður þekkt-
ust lítt eða ekki, mestmegnis úr
útlendum og aðkeyptum föng-
um. Sé litið á þessa breytingu
frá þjóðfélagslegu sjónarmiði,
verður hún aldrei nógsamlega
fordæmd. Og sé hún skoðuð sér-
staklega frá þeirra bæjardyrum,
er fyrst og fremst spyrja um
heilbrigði og vellíðan, verður
svipað upp á teningnum. Hinn
margvíslegi kryddaði matur, ó-
teljandi súpur og sósur, hin
gífurlega sykurnotkun, hýðis-
lausa kornið og brauðvörur úr
því, stuðlar allt að ótal afbrigð-
um veiklunar og sjúkleika með-
al fólksins. Hinn kryddmikli og
bragðsterki matur eyðileggur
allan næmleika bragðfæranna,
annað veldur tannskemmdum
þegar á barnsaldri, magasjúk-
dómar, sem ískyggilega mikill
fjöldi fólks á við að stríða, tala
sínu máli og margir aðrir ágall-
ar á almennu heilsufari og lífs-
þrótti manna tala skýru máli.
Orsökina til þessarar óheilla-
stefnu í neyzlumálum þjóðarinn-
ar má rekja til þess, að íslend-
ingar hafa á þessum sviðum sem
fleirum veitt móttöku með helzt
til lítilli gagnrýni ýmsum siðum
framandi þjóða. Þeir hafa án
nauðsynlegrar íhygli tekið upp
margar miður heppilegar sið-
venjur annarra þjóða og heldur
ekki gætt þess, að margur sá sið-
ur, er góður var og gegn í öðru
landi, gat verið óhæfur hér.
Sumt af þeim matreiðslubók-
um og kvennafræðurum, sem
enn í dag eru algengustu hand-
bækur og hjálparrit íslenzkra
húsmæðra, eru að miklu leyti
þýðingar úr útlendum ritum um
þetta efni, aðallega dönskum, og
fjarri því að uppfylla þær kröf-
ur, sem hiklaust verður að gexa
til íslenzkra matreiðslubóka. í
sjálfu sér má telja það stór-
íurðuleg, að ríkisvaldið skuli
ekki hafa talið sér skylt að hafa
hönd í bagga um þessi mál, að
það skuli ekki hafa hlutazt til
um, með einhverjum hætti, að
í öllum leiðbeiningarritunum um
matreiðslu og matarval væri
tekið nauðsynlegt tillit til
tveggja höfuðþarfa þjóðarinnar
í þessum efnum, hollustu mat-
artegundanna, sem fólkinu er
kennt og ráðlagt, beint og óbeint,
að tilreiða og neyta, og að þjóð-
Ægir.
Júlihefti Ægis er útkomið fyrir
nokkru. Hefst það á tveim við-
talsgreinum, er fjalla um tvo ís-
lenzka menn, sem gerzt hafa
umsvifamiklir á sviði fiskiveiða
erlendra þjóða, þá Jón Oddson
útgerðarmann í Hull og Magn-
ús Magnússon skipstjóra og tog-
araeiganda í Boston.
Næsta grein fjallar um þá
spurningu, hvort Faxaflóasíldin
muni skapa nýja atvinnumögu-
leika fyrir sjómenn við flóann.
Loks eru í Ægi ýmsar fregnir
um aflabrögð og aðrar fréttir úr
verstöðvunum, erlendar fréttir,
er snerta fiskveiðarnar, skrá um
ný skip í íslenzka flotanum,
smíðuð innan lands eða keypt
frá útlöndum, bráðabirgða-
skýrsla frá hagstofunni um út-
flutning íslenzkra afurða, fiski-
skýrslur og skrá um útfluttar
sjávarafurðir.
in sé sem mest fædd á innlend-
um matvælum.
Á seinni árum hafa margar
vel menntaðar og áhugasamar
konur verið að leita fyrir sér um
nýjar leiðir til þess að örva not-
kun ýmissa íslenzkra matteg-
unda, einkum úr jurtaríkinu.
Margt hefir verið vel af hendi
leyst á þessum vettvangi, en
alloft hendir það, að hinir nýju
réttir, sem verið er að kynna,
minna á söguna gamalkunnu um
naglasúpuna. Þessir réttir eru
tíðast kenndir við einhverja
jurt eða garðávöxt, en innihald
þeirra er fyrst og fremst marg-
víslegt samansafn ótal„fínna“og
„bragðbætandi" efna, þannig að
það, sem átti að vera aðalinni-
haldið verður smávægilegt og
þýðingarlítið aukaatriði.
Húsmæðraskólar landsins eiga
nú við meiri aðsókn að búa held-
ur en nokkru sinni fyrr. Einn
þátturinn í merkilegri starfsemi
þeirra í þágu íslenzkrar heimil-
ismenningar er vörnin gegn á-
sókn hins útlenda mataræðis og
óhollustu þess fyrír mannlegan
líkama og fyrir þjóðfélagið. Þar
er húsmæðrum komandi ára,
þeim sem langsamlega eru á-
hrifamestar í þessu efni, fengin
vopnin í hendurnar til hinnar
þjóðhollu baráttu.
Nú standa yfir víðtækar rann-
sóknir á matarhæfi íslendinga
og hollustuháttum. Árangur
þeirra rannsókna verður vænt-
anlega mikill og með þeim fund-
inn grundvöllur, sem byggja skal
á baráttuna fyrir því sem næst
alinnlenda fæði, er fullnægi
öllum þörfum mannlegs líkama.
En rannsóknir þessar munu taka
nokkur ár. Fásinna væri að láta
(Framh. á 4. síSu)
Helga Guðmundssyni þótti
kenna ónákvæmni í frásögn
minni um lánsmál eitt, sem hann
var viðráðinn. Skal nú skýra
málið nánar.
Nokkrir útvegsmenn hugðust
fyrir fáeinum árum, að koma
upp stóru og dýru iðnfyrirtæki.
Þeir höfðu allmikið fé og lögðu
það fram. Þeir voru að öðru leyti
viðskiptamenn Landsbankans og
báðu hann um lán. Bankastjórn-
in taldi sig ekki hafa efni á að
leggja fram hið tilskilda fé og
neitaði láninu. Þar með mátti
búast við að því máli væri lokið.
En þá hleypur Helgi Guð-
mundsson fram á vígvöllinn og
þykist geta hjálpað. Hann lætur
nokkurt fé, en stórmikið lán var
tekið erlendis. Byggingar eru
reistar. Dýrar vélar eru keyptar.
En allt í einu kemur í ljós, að
Helgi Guðmundsson getur ekki
hjálpað. Framlögin eru miklu
stærri en svo, að hann ráði við
málið. En hann hefir sett það
af stað, vel vitandi að Lands-
bankinn hafði neitað og að
hann gat ekki gert annað og
meira en að lokka mennina út
i ófæru.
Nú stóðu útvegsmenn þeir,
sem Helgi Guðmundsson hafði
haft að ginningarfíflum alger-
lega ráðþrota. Þeir voru komnir
í stórskuldir erlendis fyrir efni-
vörur í hálfgert fyrirtæki. Þeir
voru auk þess búnir að hætta
mestu af lausum eignum sínum.
Ef þeir gátu ekki fengið skjóta
hjálp og mikla, þá var allt tap-
að í hendur útlendinga og þeir
stóðu eftir slyppir og snauðir.
í neyð sinni komu þeir til
Landsbankans. Hann bjargaði
þeim úr höndum hins vanþrosk-
aða manns, sem leitt hafði þá
út í ófæruna. Landsbankinn
hafði engar skyldur við menn-
ina. Þeir höfðu fylgt ráðum
fljótfærnra manna og ógætinna.
En þó að mennirnir ættu lítið
gott skilið fyrir framkomu sína
vildi Landsbankinn þó ekki að
raunalausu láta stórmikið fé
tapast út úr landinu,ef unnt væri
að bjarga því. Niðurstaðan varð
sú, að Landsbankinn varð að
lána stórfé 1 fyrirtækið og auk
þess að ganga í ábyrgð erlendis
á þann hátt, sem var algerlega
móti venju hans og stefnu.
Þetta er sagan um það, hvernig
Helgi Guðmundsson var skorinn
niður úr þeirri hengingaról, sem
hann hafði snúið að hálsi sér,
og nokkurra annarra borgara,
sem ekki þekktu skammsýni
hans og vingulshátt.
Helgi Guðmundsson lætur eins
og lánveitingar banka séu ein-
hver helgidómur, sem ekki megi
tala um opinberlega. Þetta er
mikill misskilningur. íslenzka
þjóðin á alla bankana þrjá. Það
ert blað á íslandi hafi flutt jafn-
mikið af vel þýddum sögum eftir
stórskáld eins og Lögrétta undir
stjórn Þorsteins Gíslasonar. Sést
þar, að fagurfræðinám hans
hafði ekki verið markleysa, þó að
Danir neituðu um lokaprófið.
IV.
Sól Heimastjórnarflokksins
gekk til viðar haustið 1908. Eftir
glæsilegt stjórnartímabil í fjögur
ár beið Hannes Hafstein hinn
mesta kosningaósigur, sem sögur
fara af í íslenzkum stjórnmála-
annálum. Ekki var því um að
kenna, að Lögrétta hefði legið á
liði sínu. Hún var öruggt og á-
hrifamikið blað. Úrslitin mátti
kenna því, að þótt Hannes
Hafstein væri að sömu leyti
varfærinn, var hann líka djarf-
ur og framsækinn og hvert
spor stigið til umbóta var gagn-
rýnt og fært á syndareikning
flokks hans. Lagning ritsímans
til íslands og um landið varð
heiftúðugt baráttumál. Það var
metnaður Hannesar Hafsteins að
binda enda á stjórnmáladeiluna
við Dani með heppilegum sam-
bandslögum. En Danir fengust
ekki til að heita meira frelsi en
því, að ísland væri kallað frjálst
land í veldi Danakonungs. Þetta
þótti íslendingum harðir kostir.
Þeir vildu ekki teyma sitt frjálsa
föðurland inn í Danaveldi. Sókn
Björns Jónssonar og Einars
Hjörleifssonar í ísafold, bæði í
ritsímamálinu og um sambands-
lagafrumvarpið, var hamrömm.
Þorsteinn Gíslason var fyrst og
fremst fagurfræðingur. Björn
Jónsson var fyrst og fremst
stjórnmálamaður. Og í þessum
átökum bar sá sigur frá borði,
sem var gæddur ríkari stjórn-
málaáhuga og pólitiskum eldi.
Hannes Hafstein lét af völdum
um snemma árið 1909 og Björn
Jónsson tók við ráðherradómi.
Hann var þá orðinn gamall
maður og slitinn. Með nokkrum
hætti virtist hann hafa ofreynt
sig á að fella sambandslaga-
frumvarp Heimastjórnarmanna.
Stjórn hans var veik og hikandi.
Flokkurinn, sem studdi hann, var
sundurleitur og að nokkru leyti
ótryggur. Kosningasigurinn var
unninn á neikvæðri aðstöðu
gegn Hafsteinsstjórninni og
ákvæði uppkastsins að ísland
skyldi vera hluti Danaveldis.
Blaðakostur Björns Jónssonar
var ófullnægjandi eftir að hann
hætti að vinna að ísafold. Þor-
steinn Gíslason var nú aðalrit-
stjóri stjórnarandstæðinga. Sótti
hann nú fast á Björn Jónsson og
beittri svipaðri aðferð og ísafold
hafði notað við Heimstjórnar-
menn. Lét ristjórinn stundum
fjúka skopvísur og kveðlinga um
andstæðingana og málstað
þeirra. Barátta stjórnmálablað-
anna var um þessar mundir
fermur þrungin beizkju en sigur-
gleði. Allir þrír höfuðleiðtogar
stjórnmálaátakanna 1908, Skúli
Thoroddsen, Björn Jónsson og
Hannes Hafstein voi'u orðnir
þreyttir menn og slitnir. Það
mátti svo að orði kveða, að þess-
ir þrír forystumenn hefðu hlotið
banasár í bardögunum 1908. Þeir
hurfu smátt og smátt af sjónar-
sviðinu og i stað þeirra komu
ekki menn, sem i augum þjóðar-
innar gátu fyllt sæti þeirra.
V.
Nú kornu nokkur ár með hóg-
látum, almennum framförum, en
óskörulegxi og ráðalitilli lands-
málabaráttu. Lögrétta hélt vélli
sem blað Heimastjórnarflokk-
sins, en hann var að miklu leyti
búinn að glata hinum uppruna-
lega áhuga og verkefnum. En við
hlið ritstjórnarinnar sinnti Þor-
steinn Gíslason eins og áður
fyrr bókmenntastarfi og skáld-
skap. Hann gaf út mynda-
og bókmenntatímaritið „Óðinn“,
sem var nokkurskonar áfram-
hald Sunnanfara. í því riti sýndi
hann hug sinn. Hann óskaði ekki
sérstaklega að vera ritstjóri
stjórnmálablaðs, þó að það yrði
um langa stund atvinna hans.
Óðinn er stórmerkilegt tímarit.
Þar geymist fjölbreyttur fróð-
leikur um menn og málefni, sem
snerta íslendinga, bæði heima og
erlendis. Þar er mikið af frum-
sömdum skáldskap og þýðingum,
söguleg fræði, æfisögur og
mannamyndir.
Eftir að Þorsteinn Gíslason
varð ritstjóri Lögréttu orti hann
marga hátíðasöngva íslendinga
fyrir ríkisstjórnina, Alþingi og
opinberar stofnanir. Hann varð
með þessum hætti hirðskáld
landsins um langa stund. Jafn-
hliða því orti Þorsteinn Gísla-
son og þýddi úr öðrum málum
mikið af Ijóðum. Hafa mörg af
þeim mikið gildi í bókmenntum
landsins, enda var hugur Þor-
steins Gíslasonar þar öllu meir
en í stjórnmálum.
(Framh. á 4. síSu)
er hennar fé og á hennar ábyrgð,
sem veltuféð er lánað út. Við
þingmenn teljum okkur skylt
að þola gagnrýni fyrir alla ráðs-
mennsku okkar fyrir almenn-
ing. Venjulega eru þar margir
menn að verki um hverja ráð-
stöfun og oft um litlar fjárhæð-
ir að ræða. En í banka er stund-
um einn og oft aðeins tveir
menn, sem ráðstafa miljónum
af fé almennings. Það er þess
vegna ekki aðeins nauðsynlegt,
heldur bein skylda, að beita op-
inberri og alvarlegri gagnrýni
um meðferð bankastjóra á fé
því, sem þeir hafa til meðferðar.
En af öllum íslenzku banka-
stjórunum er Helgi Guðmunds-
son sá, sem myndi græða lang-
mest á bendingum frá við-
skiptamönnum og öðrum borg-
urum. Mér myndi vera það kær-
komið starf að taka þátt í eins-
konar úttekt á Helga Guð-
mundssyni, þar sem rakin væri
ferill hans frá því hann taldi
sig vera orðinn aðalbankastjóra
og til þeirrar stundar, nú fyrir
skömmu, þegar hann var stað-
settur með jöfnum rétti mitt á
milli þeirra tveggja manna, sem
komu í bankann í haust, og sem
hann hefir ætlað að gera ann-
aðhvort áhrifalausa eða flæma
úr bankanum.
Sú almenna athugun, sem
þannig væri tilefni til að gera á
þessum bankastjóra og starfs-
háttum hans, myndi að minni
hyggju gera öllum aðstandend-
um gott, en mest þó honum
sjálfum, og kommúnistunum,
sem eru kærastir honum af öll-
um viðskiptavinunum.
J. J.
Kaupum
Bláber og
Krækiber.
Alla daga nema mánudaga um Akranes og Borgarnes. —
M.s. Laxfoss annast sjóleíðina. Afgreiðslan í Reykjavík á
Bifreiðastöð íslands, sími 1540.
Bifreiðastöð Akureyrar.
Húðir og skinn.
Ef bændur nota ekki tii eigin þarfa allar
HÉÐIR oje$ SRDÍN, sem falla til á heimilum
þeirra, ættu þeir að biðja KAUPFÉLAG sitt
að koma þessum vörum í verð. — SAMBAND
tSL. SAMVEVIVUFÉLAGA selur VAUTGRIPA-
HÚÐIR. RROSSHÚÐIR, KÁLFSKEVX, LAMB-
SKIMV ojí SI LSKIW til útlanda OG KAUPIR
ÞESSAR VÖRUP TIL SÚTUNAR. - IVAUT-
GRIPAHÚÐIR, HROSSHÚÐIR og KÁLFSKIW
er bezt að salta, en gera verður það strax að
lokinni slátrun. Fláningu verður að vanda
sem bezt og þvo óhreinindi og blóð af skinn-
unum, bæði úr holdrosa og hári, áður en salt-
að er. Góð o£ hreinleg meðferð, á þessum
vörum sem öðrum, horgar sig.
Bilrijiirifoeyiiar -
Vlötækjiraliefoiir.
ACCUMULATOREN-FABRIK,
DR. TH. S0NNENCHEIN.
w
Sígurður Olason &
Egíll Sígurgeírsson
Málflutningsskrifstofa
Austurstræti 3. Sími 1712.
Kopar
keyptur 1 Landssmiðjunni.
Til auglýsenda.
Tíminn er gefinn út í fleiri eintökum
en nokkurt annað blað á íslandi. Gildi
almennra auglýsinga er í hlutfalli við
þann fjölda manna, er les þær. Timinn er
öruggasta boðleiðin til flestra neytend-
anna í landinu. — Þeir, sem vilja kynna
vörur sínar sem flestum, auglýsa þœr
þess vegna í Tímanum
200 William McLeod Raine:
sjálfri sér. Það var gott að fá skipanir,
úr því að hún hafði lofað að vera lítillát.
XXI. KAFLI.
Til Quarter Circle XY bárust þær
fregnir, að Clint Prescott og sonur hans
væru á leiðinni með Barnett. Þeir bjugg-
ust við að verða komnir heim um nátt-
mál.
Kúrekarnir á bænum voru sigri hrós-
andi. Jim færði Molly fréttirnar, að faðir
hennar hefði handsamað Barnett. Molly
gat ekki tekið þátt í fagnaði kúrekanna
yfir hróðri bæjarins. Hún taldi sjálfri sér
trú um, að það væri hennar heitasta ósk,
að sjá þenna Barnett aldrei aftur. Hann
hafði verið gerandinn í erfiðasta og mest
auðmýkjandi kaflanum í lífi hennar.
Hvers vegna þurftu þeir endilega að
koma með hann aftur þangað heim?
Steve hafði ekki hrakað síðustu 48
stundirnar. Hann var ekki enn úr hættu
og Wagner læknir vildi ekki segja Molly
neitt ákveðið, en hún fann að hann var
stórum vonbetri, en hann hafði verið í
fyrstu.
Molly taldi sér trú um, að hún hugsaði
ekki um annað en særða manninn.
Um sólsetur kom lítill hópur ferða-
manna heim til bæjarins. Fyrst gat Molly
ekki séð fangann, en hún sá hann, er
þeir komu nær. Hann reið hesti Steve
Flóttamaöurinn frá Texas 187
— Hvað heldur þú, spurði hún skjálf-
rödduð.
— Get ekkert sagt um það. Ég veit
ekki hvaða spjöll kúlan kann að hafa
gert innvortis, en það vitum við betur
eftir einn eða tvo daga. Það þarf meira
en lítið til að drepa menn eins og Steve.
Innan tveggja sólarhringa getur hann
verið úr hættu.
Eða þá dauður, hugsaði hann, en
sagði það ekki upphátt.
— Ó, bjargaðu honum, læknir, bað
Molly.
Wagner var í eðli sínu forvitinn og
hafði áhuga fyrir einkamálum mörg
hundruð manna, og nú kom forvitnin
glampa í kringlótt augun. Var hún ást-
fangin af sýslumanninum? Það var
mjög sennilegt. Fleiri en ein og fleiri
en tvær stúlkur fylgdu Steve Walsh með
augunum, þar sem hann fór. Þessi líf-
mikla, unga stúlka, gat vel verið ein
þeirra.
— Ef til vill getur þú meiru áorkað en
ég, sagði hann slóttugur. Láttu hann
langa til að lifa.
Molly horfði á hann tárvotum augum.
— Það er mér að kenna að hann
særðist.
— Hvernig gat það verið þér að
kenna?