Lesbók Morgunblaðsins - 01.12.1963, Page 15

Lesbók Morgunblaðsins - 01.12.1963, Page 15
hræddur um að gestir leikhússins fari þá að semja sig að siðum bíógestanna, sem nota ekki fatageymslu, heldur koma inn eins og þeir standa á götunni, og það er reynslan, að erfitt er að halda hús- inu jafnsnotru með þeim hætti. En ann- ars hefir víðast verið hætt við þá sam- steypu þar sem hún hefir verið reynd, t d. við Árósa-leikhús, óperuna í Stokk- hólmi, óperuna í París o.s.frv. Hinn liðurinn, skemmtanaskatturinn, sem nefndin væntir sér svo mikils trausts af, verður sjálfsagt öruggari tekjulind fyrst um sinn. En hvað lengi, og að hve miklu leyti? Nefndin gerir ráð fyrir, að leikhúsið muni halda honum óskertum framvegis. Hvaðan veit nefndin það? Mun ekki fara hér sem annars staðar, þar sem leikhús eiga afl sitt undir rík- inu, að um það mun þá loga sifellt ófrið- arbál á hverju þingi? Dæmið er hendi næst um kgl. leikhúsið í Khöfn. Þó að þingið muni ef til vill veita samþykki sitt til þess, þegar fram í sækir, að fram undir eða jafnvel fram yfir 100.000 kr. verði varið árlega til leikhússins af rík- isfe, verður því að minnsta kosti ekki tekið mótmælalaust hér, ef vér hagnýt- um oss ekki leikhúsið rekstrarlega eins vel og unnt er. En það verður ekki gert með þessari stærð, sem húsinu er ætlað nú. Allir leikhúsmenn vita, að eitt leik- kvöld með 800 fullskipuðum sætum er betra en þrjú með 544. Hvor stærðin sem tekin er — kvöldkostnaðurinn er ná- kvæmlega hinn sami. En munurinn sá, að 544 fulskipuð sæti vinna aðeins rúm- lega inn kostnaðinn, hin 256 eru beinn ágóði. Það er hrein og bein kórvilla, sem nefndarmenn gera sig seka í, og stafar af ónógum kunnugleik á leikhúsrekstri, þegar þeir haldá fram hvað eftir ann- að, að ef hús með 500 sætum eða rúm- lega það reyndist of lítið, mætti alltaf fjölga leikkvöldum! Það er þvert á móti miklu meiri hagnaður að því að fækka leikkvöldunum, ef húsið reyndist of stórt. Mönnum er nú loks farið að skiljast sú staðreynd — alls staðar nema hér á landi — að því minni sem leikhúsin eru, því stærra umhverfi þarf til þess að þau geti borið sig. Ef þau taka aðeins 300 manns — og minni eru naumast leikhús höfð — þarf elcki að hugsa til að reka þau í minni borgum en New York og London. Aðeins þar er nógu stór leik- hússöfnuður til að fylla þau hvert kvöld ■— og annars kostar geta þau ekki þrif- izt. Jafnvel í París og Berlín þrífast ekki svo lítil leikhús. í enn minni borgum hafa smá-leikhús, sem rúma jafnvel um 500 manns, hvarvetna reynzt gersamlega ónothæf til heilbrigðs rekstrar og orðið öllum sínum forstjórum að fótakefli. Ég skal nefna fáein dæmi. Betty-Nansen- leikhúsið í Kaupmannahöfn hefir þrí- skipt um forstjóra af þeirri ástæðu á 14 árum — þangað til nú er svo komið, að forstjóri þess getur ekki haldið leikhús- inu uppi með föstu leikliði, af því að ekki er unnt að bjóða listamönnum þess viðunandi kjör. Vieux-Colombier var eft- irlætisleikhús Parísarbúa um 5 ár eftir ófriðinn og varð þá að hætta, af því að það var of lítið. Intima teatern í Stokk hlómi, sem raunar er enn minna, hefir hrakizt úr einu gjaldþroti í annað og átt því minna láni að fagna sem meira mun- aði á stærðinni. Kammerspiele í Berlín gat Reinhardt aðeins haldið uppi af því að hann gat sparað sér kostnað með því að nota jöfnum höndum leikflokk sinn frá Deutsches Theater. En hann brenndi sig ekki aftur á sama soðinu, þegar hann reisti næsta sinn leikhús í stíl við Kamm- erspiele, Die Komödie, — í stíl við það, en allt að helmingi stærra. Ur því að svona fer nú um hið græna tréð — hvernig fer þá um hið visna? Úr því að smáleikhúsin geta ekki einu ainni þrifizt í meðal-stórborgum, hvernig eiga þau þá að þrífast í smábæjum á borð við Reykjavík? Getum vér ekki lát- ið reynsluna skera úr þeirri spurningú? 26. ágúst 1928: V i kivaki Eftir Gubmund Kamban Að ofan helkaldar stjörnur stara með strengdu sjáaldri úr ís á funakoss milli kaldra vara, svo kaldra að andi manns frýs. Og máninn skín á oss skyldurækinn, vill skilja milt okkur við. Við stöndum tvö hér við Tunglskinslækinn, og teljum áranna bið. En ég var feiminn, með jörpum lokkum, og ég var saklaus og fróm, í brúnum upphlut, á bleikum sokkum, og hlásteinslituðum skóm. Hvað tjáir mildi þín, tunglið ríka, hvað tjáir skjöldur og sigð? Hann vildi fá mig og fékk mig líka — hann fór með dyggð mína og hryggð. Daginn eftir til allra furðu ég ennið frjálslega bar. Og allar stöllur hver aðra spurðu, en engin stalla fékk svar. Þær áfram töldu til átta og níu, það allt var mánaðatal — en þegar þær höfðu talið tíu, þá týndist allt þeirra hjal. Svo kom stundin, með sól á bárum, er Sörli fór út í lönd. Ég sat eftir sem álft í sárum þau ár sem nú fóru í hönd. En heyri ég síðan í Sörla nartað, þá sé ég tungl skína í sigð, og ljósblátt auga sem lykst um hjartað og lofar eilífri tryggð. Vappar ósyndur ungi á bakka með augun blikandi af þrá: en sumir þora ei til þess að hlakka sem þeim er annast að fá. Gegn svo mörgu, sem Guð þeim sendir, menn gera kvíðann að hlíf, og kvíða oft því, sem aldrei hendir, og enda í kvíða sitt líf. Sörla heið ég, og síglöð undi við síðustu orð hans og heit, og hjó mig undir að fagna hans fundi í f jarlægri íslenzkri sveit. Brenni jörð undir berum fótum, og blikni sól í þeim eim: aldrei skipti ég við annan hótum, því eitt sinn kemur hann heim. Þótt heyri ég sögur af honum, frúnni, með húsum, görðum og trjám, ég leik mér áfram og lifi í trúnni, unz lygin gengst upp að hnjám. Ef Sörli hefur á svikum lumað, þá sýnið mér þennan streng: þá fyrst skal ég hætta að geta gumað af góðum íslenzkum dreng. Margur leitar þess alla ævi, sem átt hann gat hverja stund. Margur heidur sá markið hæfi, sem mat sér annarra pund. Margur beið þess, að Guð sér gæfi það gull, sem lá í hans mund: Sá er fátækur alla ævi, sem ekki á barnsglaða lund. Rík var gjöf sú, er gaf mér Drottinn: að gleðjast vorlangan dag við litla týsf jólu, túnin sprottin, og tístað sólskríkjulag, og vetrarmorgun við marr á grundum, sem magnar sérhverja taug, með hélu á rúðum, og svell á sundum og sól í steingeitarbaug. Hvað er ártalið, eitthvað lætur í eyrum mér, færist nær...? Hjartað syngur og hjartað grætur, og hjartað tryllist og slær. Hófatök berast heim að bænum, þau hóftök ein þekki eg — ég fer mér stillt eftir grundum grænum, og gesti minum í veg: Vantraust Guðrúnar, vonsvik Kjartans með vopnum enda sinn fund. En þetta er vísan um vissu hjartans, og vonglaða íslenzka lund... Stína rakar, og Bjössi bindur, og bóndinn hirðir sinn arð. Nú er sólskin og sunnanvindur, og Sörli ríður í garð. Ójú, og úrskurðurinn er þessi — þau þríf- ast það mörgum sinnum verr sem bærinn er minni. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hve hart það hefir komið nið- ur á Odense leikhúsi — og það er bær, sem er helmingi stærri en Reykjavík er nú — að það rúmar ekki nema 640 manns. Þetta leikhús verður, eins og öll leikhús í smærri bæjum, að miða aðal- tekjustofn sinn við helgar, tækifæris- kvöld og gestaleik. Af hversdagsrekstr- inum bera slík leikhús sama og ekkert úr býtum. En hin kvöldin er þá allt kom- ið undir því, að leikhúsið sé nógu stórt. Vér þurfum svo sem ekki að fara lengra en til bíóstjóranna hér í Rej'kjavík — þeir bíða oft stórtjón við það á helgum, að húsrúmið er of lítið. Og þó eru bíóin hér að meðaltali nákvæmlega jöfn að sætatölu hinu fyrirhugaða leikhúsi voru eða freklega það. E n þegar vér reisum leikhús fyrir næstu þrjár eða fjórar kynslóðir, verðum vér að miða við Reykjavík ekki aðeins tvöfalda, heldur jafnvel þrefalda eða íjórfalda. Ennfremur verðum vér að miða við Hafnarfjörð tvöfaldan, þrefald- an, fjórfaldan, eins og Reykjavík. Og loks verðum vér að miða við eitt enn, sem mun reynast notadrjúgt fyrir leik- húsrekstur vorn: samgöngurnar um allar nærsveitir, allt Suðurland ,hvort sem þær verða á járnbrautum eða í bílum. Reykjavík þarf ekki að vaxa mikið enn, til þess að hingað þyrpist á hátíðum, páskum og hvítasunnu, um lokin, um Jónsmessuleyti, fólk sem dvelst hér að- eins einn, tvo, þrjá eða fjóra daga, en of margt til þess að leikhúsið geti tekið á móti því, ef eitthvað er í boði, sem allir vilja sjá. En hvað segjum vér um útlenda gestaleika, sem fara í vöxt í öll- um löndum, og ekki munu verða síður vel þegnir hér, bæði af fjárhagslegum ástæðum og ekki síður af því, sem ger- ir oss flestum þjóðum brýnna að sækja þá: þörfinni á að læra af leikmennt ann- arra. Þeir heimta þrennt í senn: fjöl- breytta efnisskrá, og þess vegna fá leik- kvöld til hverrar sýningar, og þess vegna aftur: stórt hús. Enn er ein meinloka, sem komið hef- ir fram af hendi leikhússjóðsnefndarinn- ar. Því var haldið fram á stúdentafund- inum, að bæir, sem væri jafnvel helm- ingi stærri en Reykjavík eða meira, ætti fullt í fangi með að starfrækja leikhús sín, svo að nærri mætti geta, hvort Reykjavík þyrfti stærra leikhús! í fyrsta lagi hefi ég nú bent á, að því minna sem umhverfið er, því stærra leikhúss krefst það hlutfallsléga. En auk þess kemur hér mjög mikilsvarðandi atriði til greina. f útbæjum hvers lands er leikhússöfnuður tiltölulega langtum minni en meðal höfuðstaðarbúa. Ekki aðeins vegna þess, að í höfuðstöðunum er saman kominn kjarni þeirra stétta, sem mynda fastan leikhússtofn, heldur líka vegna hins, að fjöldi manna, sem búsettir eru í útbæj- um, fara sjaldan eða aldrei í leikhús síns bæjar, heldur aðeins í leikhús höfuðstað- arins þá mánuði, sem þeir dveljast þar, mánuði, sem jafnvel eru kenndir við þá í leikhúsheiminum. Þetta stafar bæði af því, að útbæirnir eiga ekki völ á nándar nærri eins góðum leikkröftum og höfuð- staðurinn, og eins af hinu, að þeir verða að láta sér nægja að sýna þá leika, sem sýndir hafa verið árinu áður í höfuð- staðnum. Þaðan stafar m.a. hin harða viðleitni útbæjarleikhúsanna til að ná undir sig sem flestum frumsýningum — barátta, sem harðnar ár frá ári. Hér á landi er engu slíku til að dreifa. Þeir, sem vilja fara í leikhús, verða að gera það í Reykjavík, og höfuðstaður lands- ins er því betur settur að leikhússöfnuði heldur en erlendur útbær af tvöfaldri, eða jafnvel þrefaldri stærð. Leikhús íslands á að hafa sæti fyrir 750—800 manns. Helzt 800. Að gera það minna er að gera það að byrði fyrir þjóð-; ina. Með þeirri stærð, sem nú er áætluð, 32. tölublað 1963 LESBÖK MORGUNBLAÐSINS J5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.